|

هاندکه و روایت مرگ

شرق:‌ راوی داستان «چنان ناکام که خالی از آرزو»ی پتر هاندکه، هفت هفته‌ای می‌شود که مادرش را از دست داده است و حالا بیش از هر زمان دیگری نیاز به نوشتن برایش به ضرورتی غیرقابل جایگزین بدل شده است. مادر او نه به مرگ طبیعی که بر اثر خودکشی مرده است. یکشنبه‌روزی در یکی از ستون‌های روزنامه‌ای آمده: «شب جمعه زن خانه‌دار پنجاه و یک‌ ساله‌ای اهل آ (محله گ) با خوردن بیش از حد قرص‌های خواب‌آور دست به خودکشی زده است». راوی می‌گوید باید هرچه‌زودتر «دست‌به‌کار شوم»؛ دست‌به‌کار نوشتن پیش از آنکه نیاز به نوشتن از مادرش «که به‌هنگام خاکسپاری بسیار شدید بود، دیگر بار به آن زبان‌بندآمدنِ یکنواختی ختم شود که واکنش من به خبر خودکشی بود. آری، دست‌به‌کارشدن: چراکه از سوی دیگر نیاز به نوشتن چیزی درباره مادرم، هرقدر هم که گهگاه ناگاه فرامی‌رسد، آن‌قدر مبهم است که به‌جان‌خریدنِ سختی کار ضروری‌ست تا به سادگی، چنان‌که هم‌اکنون مقتضای حال من است، همان حروف همیشگی را با ماشین تحریر بر کاغذ نکوبم». او می‌گوید که این «حرکت‌درمانی» به‌تنهایی به کارش نمی‌آید، بلکه فقط منفعل‌تر و لاقیدترش می‌کند. خودکشی مادر راوی، او را تندخوتر از همیشه و نیز آشفته‌اش کرده است. او به خودکشی که فکر می‌کند بی‌حس می‌شود و به‌رغم همه اینها، پس از پشت‌سرگذاشتن لحظات بحران، دلش برای این لحظات تنگ می‌شود؛ «چون بعدش دیگر آن یکنواختی ناپدید و ذهنم به تمامی روشن می‌شود. هول و هراس حالم را دیگر بار خوب می‌کند: بالاخره بی‌حوصلگی رخت برمی‌بندد، بدن هیچ مقاومتی بروز نمی‌دهد، فاصله‌های توان‌فرسا از میان برمی‌خیزد و زمان بی‌هیچ دردی سپری می‌گردد». این داستان در واقع براساس واقعیت شکل گرفته و هاندکه آن را پس از خودکشی مادرش نوشته است. این داستان که یکی از موفق‌ترین آثار هاندکه است، به‌تازگی با ترجمه ناصر غیاثی در نشر نو منتشر شده است. به ضمیمه این داستان، یکی از مصاحبه‌هایی که درباره این اثر با هاندکه انجام شده نیز ترجمه و منتشر شده است. هاندکه در این مصاحبه اشاره می‌کند که در روایت این اثر نمی‌توانسته چیزی از خودش دربیاورد و می‌گوید همیشه عادت داشته که بیشتر پیش‌‌روایت کند تا پس‌روایت اما در اینجا پس‌روایت از امری دهشتناک و غمبار یعنی مرگ مادرش مجاز نبوده است. او در پاسخ به این پرسش که آیا نوشتن این داستان کمکی به بحران مرگ مادرش بوده یا نه می‌گوید نمی‌خواسته به خودش کمک کند: «فقط می‌خواستم داستان را، تا جایی که دو ماه پس از مرگ مادرم حضور ذهن دارم، روایت کنم. نوشتن این کتاب تأثیری در کمک‌کردن به من نداشت. پس از نوشتن یک لحظه هم احساس آرامش به من دست نداد. با تمام این احوال شاید هم با خودم فکر کردم: حالا دیگر نوشته شده. دست‌کم خود عمل نوشتن اتفاق افتاده. حالا که داستان روایت شده، دیگر نمی‌شود آن را از بین برد». هاندکه می‌گوید ایده نوشتن این داستان در لحظه خاک‌سپاری به ذهنش خطور نکرده؛ زمانی که برف می‌بارید و چشم‌انداز او کوهستان اطراف خانه‌شان با درختان کاجی بوده که در سکوت کامل فرورفته بودند. او در جایی از این گفت‌وگو،‌ درباره اینکه آیا حس می‌کند در جایی وطن دارد یا موطنش در سفر و مهاجرت است می‌گوید:‌ «همیشه پاسخ‌دادن به پرسش‌های ساده دشوار است. خودم می‌دانم که من یک وظیفه دارم: سرتاسر جهان می‌بایست وطن باشد. به همین خاطر هم هست که ترکیب دو واژه شهروند جهان را داریم؛ اما من از پسش برنمی‌آیم. برای من همه مکان‌ها گذرا هستند. یک زمانی متوجه می‌شوی که هیچ‌جا ریشه نمی‌دوانی، مکان‌ها پایدار نیستند. شاید مگر در زبان. وقتی می‌نشینم پشت میز تحریر (واقعا هر روز این کار را نمی‌کنم، بیشتر استثنا است) فکر می‌کنم: اینک وطن! بله -یک وطن ناپایدار،‌ کار، انجام‌دادن- گفتن انجام‌دادن زیباتر از کار‌کردن نیست؟».
در توضیحات پشت جلد کتاب درباره این داستان و خود هاندکه آمده:‌ «پتر هاندکه نویسنده‌ای است با مواضعی نامتعارف که سخنان و رفتارهایش همیشه بحث‌برانگیز بوده و همین سخنان و رفتارها بررسی آثار او را به داوری درباره شخصیت و کنش‌هایش پیوند زده است. او برعکس نویسندگانی که سال‌ها پس از تجربه فقدان درباره آن می‌نویسند، نوشتن این رمان را هفت هفته پس از فقدان مادرش آغاز کرد... پیش از آنکه زبانش بند بیاید و دیگر نتواند از او بنویسد. چنان ناکام که خالی از آرزو نه قضاوتی‌ست، نه یادبودی برای مادری، نه تصویری به کمال که نویسنده، و خواننده، بتوانند پس از به‌پایان‌رساندنش نفس راحتی بکشند، بلکه وصف زخمی‌ست باز و هولناک. هاندکه خواستار برچیدن جایزه نوبل شده بود اما طرفه آنکه بعدها جایزه نوبل به او تعلق گرفت. کسانی هاندکه را امتداد کافکا و روبرت موزیل دانسته‌اند و کسانی نیز او را با هاینریش بل مقایسه کرده‌اند. به هر تعبیر، این رمان یکی از مهم‌ترین آثاری دانسته‌اند که در زمانه ما به زبان آلمانی نوشته شده است».
در بخشی از داستان می‌خوانیم: «واژه فقر واژه‌ای بود زیبا، واژه‌ای بود به نحوی از انحا فاخر. این واژه فورا باعث ایجاد تصوراتی می‌شد همچون تصوراتی که کتاب‌های قدیمی مدرسه ایجاد می‌کردند: فقیر اما تمیز. تمیزی، فقرا را با هنجارهای اجتماعی متناسب می‌کرد. پیشرفت اجتماعی عبارت بود از تربیت‌کردن در جهت پاکی؛ اگر تنگدستان تمیز شده بودند، پس فقر نشانه فخر بود؛ بنابراین از نظر خود افراد مربوطه تنگدستی فقط کثیفی افراد ضداجتماع بود در سرزمینی دیگر. پنجره هر خانه کارت ویزیت ساکنین آن است. به این ترتیب، بی‌چیزها بودجه مترقی تصویب‌شده برای بازسازی را با سرسپردگی خرج پاکی مسکن خودشان می‌کردند. آنها در تنگدستی با تصاویر اشمئزازآور اما اتفاقا به‌همین‌خاطر ملموس قابل تجربه، مخل تصورات عموم می‌شدند و حالا زندگی‌شان، در مقام قشر فقیر بازسازی شده تمیز شده، آنچنان انتزاعی‌تر از هر تصوری شد که می‌شد از یادشان برد. از تنگدستی توصیفات ذهنی وجود داشت و از فقر تنها تصورات نمادین».

شرق:‌ راوی داستان «چنان ناکام که خالی از آرزو»ی پتر هاندکه، هفت هفته‌ای می‌شود که مادرش را از دست داده است و حالا بیش از هر زمان دیگری نیاز به نوشتن برایش به ضرورتی غیرقابل جایگزین بدل شده است. مادر او نه به مرگ طبیعی که بر اثر خودکشی مرده است. یکشنبه‌روزی در یکی از ستون‌های روزنامه‌ای آمده: «شب جمعه زن خانه‌دار پنجاه و یک‌ ساله‌ای اهل آ (محله گ) با خوردن بیش از حد قرص‌های خواب‌آور دست به خودکشی زده است». راوی می‌گوید باید هرچه‌زودتر «دست‌به‌کار شوم»؛ دست‌به‌کار نوشتن پیش از آنکه نیاز به نوشتن از مادرش «که به‌هنگام خاکسپاری بسیار شدید بود، دیگر بار به آن زبان‌بندآمدنِ یکنواختی ختم شود که واکنش من به خبر خودکشی بود. آری، دست‌به‌کارشدن: چراکه از سوی دیگر نیاز به نوشتن چیزی درباره مادرم، هرقدر هم که گهگاه ناگاه فرامی‌رسد، آن‌قدر مبهم است که به‌جان‌خریدنِ سختی کار ضروری‌ست تا به سادگی، چنان‌که هم‌اکنون مقتضای حال من است، همان حروف همیشگی را با ماشین تحریر بر کاغذ نکوبم». او می‌گوید که این «حرکت‌درمانی» به‌تنهایی به کارش نمی‌آید، بلکه فقط منفعل‌تر و لاقیدترش می‌کند. خودکشی مادر راوی، او را تندخوتر از همیشه و نیز آشفته‌اش کرده است. او به خودکشی که فکر می‌کند بی‌حس می‌شود و به‌رغم همه اینها، پس از پشت‌سرگذاشتن لحظات بحران، دلش برای این لحظات تنگ می‌شود؛ «چون بعدش دیگر آن یکنواختی ناپدید و ذهنم به تمامی روشن می‌شود. هول و هراس حالم را دیگر بار خوب می‌کند: بالاخره بی‌حوصلگی رخت برمی‌بندد، بدن هیچ مقاومتی بروز نمی‌دهد، فاصله‌های توان‌فرسا از میان برمی‌خیزد و زمان بی‌هیچ دردی سپری می‌گردد». این داستان در واقع براساس واقعیت شکل گرفته و هاندکه آن را پس از خودکشی مادرش نوشته است. این داستان که یکی از موفق‌ترین آثار هاندکه است، به‌تازگی با ترجمه ناصر غیاثی در نشر نو منتشر شده است. به ضمیمه این داستان، یکی از مصاحبه‌هایی که درباره این اثر با هاندکه انجام شده نیز ترجمه و منتشر شده است. هاندکه در این مصاحبه اشاره می‌کند که در روایت این اثر نمی‌توانسته چیزی از خودش دربیاورد و می‌گوید همیشه عادت داشته که بیشتر پیش‌‌روایت کند تا پس‌روایت اما در اینجا پس‌روایت از امری دهشتناک و غمبار یعنی مرگ مادرش مجاز نبوده است. او در پاسخ به این پرسش که آیا نوشتن این داستان کمکی به بحران مرگ مادرش بوده یا نه می‌گوید نمی‌خواسته به خودش کمک کند: «فقط می‌خواستم داستان را، تا جایی که دو ماه پس از مرگ مادرم حضور ذهن دارم، روایت کنم. نوشتن این کتاب تأثیری در کمک‌کردن به من نداشت. پس از نوشتن یک لحظه هم احساس آرامش به من دست نداد. با تمام این احوال شاید هم با خودم فکر کردم: حالا دیگر نوشته شده. دست‌کم خود عمل نوشتن اتفاق افتاده. حالا که داستان روایت شده، دیگر نمی‌شود آن را از بین برد». هاندکه می‌گوید ایده نوشتن این داستان در لحظه خاک‌سپاری به ذهنش خطور نکرده؛ زمانی که برف می‌بارید و چشم‌انداز او کوهستان اطراف خانه‌شان با درختان کاجی بوده که در سکوت کامل فرورفته بودند. او در جایی از این گفت‌وگو،‌ درباره اینکه آیا حس می‌کند در جایی وطن دارد یا موطنش در سفر و مهاجرت است می‌گوید:‌ «همیشه پاسخ‌دادن به پرسش‌های ساده دشوار است. خودم می‌دانم که من یک وظیفه دارم: سرتاسر جهان می‌بایست وطن باشد. به همین خاطر هم هست که ترکیب دو واژه شهروند جهان را داریم؛ اما من از پسش برنمی‌آیم. برای من همه مکان‌ها گذرا هستند. یک زمانی متوجه می‌شوی که هیچ‌جا ریشه نمی‌دوانی، مکان‌ها پایدار نیستند. شاید مگر در زبان. وقتی می‌نشینم پشت میز تحریر (واقعا هر روز این کار را نمی‌کنم، بیشتر استثنا است) فکر می‌کنم: اینک وطن! بله -یک وطن ناپایدار،‌ کار، انجام‌دادن- گفتن انجام‌دادن زیباتر از کار‌کردن نیست؟».
در توضیحات پشت جلد کتاب درباره این داستان و خود هاندکه آمده:‌ «پتر هاندکه نویسنده‌ای است با مواضعی نامتعارف که سخنان و رفتارهایش همیشه بحث‌برانگیز بوده و همین سخنان و رفتارها بررسی آثار او را به داوری درباره شخصیت و کنش‌هایش پیوند زده است. او برعکس نویسندگانی که سال‌ها پس از تجربه فقدان درباره آن می‌نویسند، نوشتن این رمان را هفت هفته پس از فقدان مادرش آغاز کرد... پیش از آنکه زبانش بند بیاید و دیگر نتواند از او بنویسد. چنان ناکام که خالی از آرزو نه قضاوتی‌ست، نه یادبودی برای مادری، نه تصویری به کمال که نویسنده، و خواننده، بتوانند پس از به‌پایان‌رساندنش نفس راحتی بکشند، بلکه وصف زخمی‌ست باز و هولناک. هاندکه خواستار برچیدن جایزه نوبل شده بود اما طرفه آنکه بعدها جایزه نوبل به او تعلق گرفت. کسانی هاندکه را امتداد کافکا و روبرت موزیل دانسته‌اند و کسانی نیز او را با هاینریش بل مقایسه کرده‌اند. به هر تعبیر، این رمان یکی از مهم‌ترین آثاری دانسته‌اند که در زمانه ما به زبان آلمانی نوشته شده است».
در بخشی از داستان می‌خوانیم: «واژه فقر واژه‌ای بود زیبا، واژه‌ای بود به نحوی از انحا فاخر. این واژه فورا باعث ایجاد تصوراتی می‌شد همچون تصوراتی که کتاب‌های قدیمی مدرسه ایجاد می‌کردند: فقیر اما تمیز. تمیزی، فقرا را با هنجارهای اجتماعی متناسب می‌کرد. پیشرفت اجتماعی عبارت بود از تربیت‌کردن در جهت پاکی؛ اگر تنگدستان تمیز شده بودند، پس فقر نشانه فخر بود؛ بنابراین از نظر خود افراد مربوطه تنگدستی فقط کثیفی افراد ضداجتماع بود در سرزمینی دیگر. پنجره هر خانه کارت ویزیت ساکنین آن است. به این ترتیب، بی‌چیزها بودجه مترقی تصویب‌شده برای بازسازی را با سرسپردگی خرج پاکی مسکن خودشان می‌کردند. آنها در تنگدستی با تصاویر اشمئزازآور اما اتفاقا به‌همین‌خاطر ملموس قابل تجربه، مخل تصورات عموم می‌شدند و حالا زندگی‌شان، در مقام قشر فقیر بازسازی شده تمیز شده، آنچنان انتزاعی‌تر از هر تصوری شد که می‌شد از یادشان برد. از تنگدستی توصیفات ذهنی وجود داشت و از فقر تنها تصورات نمادین».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.