امیررضا کوهستانی از «سالگشتگی» میگوید
از سکون میترسم
فرزانه ابراهیمزاده . عكس: عباس کوثری، شرق
از 23سالگی تا 35سالگی راهی بود که امیررضا کوهستانی با نمایش رقص روی لیوانها از خیابان 16آذر و تالار مولوی آغاز کرد تا به خیابان اقدسیه و تالار شمس و نمایش سالگشتگی برسد و یک عاشقانه آرام را بازسازی کند. 12سالی که به این کارگردان جوان امکان داد تا در کمترین زمان با آثار متفاوت خود در بزرگترین صحنههای تئاتر جهان بدرخشد و یکی از شناختهشدهترین نمایشنامهنویسان و کارگردانان تئاتر ایران شود. حالا بعد از اینسالها امیررضا کوهستانی در 35سالگی با پختگیای که در اینسالها به دست آورده بار دیگر به 23 سالگی و رقص روی لیوانها رو آورده است و با زاویه دید جدید به آن نگاه میکند و نمایش متفاوتی را روی صحنه آورده است که داستان آن نمایش را در حاشیه خودش دارد. نمایشی که شخصیترین اثر کارگردانش است و انگار به تالار مولوی برگشته است تا شخصیتهای جاگذاشته آن نمایش را برگرداند: «تمامی اهالی کره زمین این نمایش را دیدند بهجز تو. یادمه خیلی از دیالوگهایی که روز آخر گفتیمرو نگذاشته بودم تو نمایش. اینقدر که کسی نتونه ردپای من و تورو توی این نمایش پیدا کنه.» سالگشتگی یکی عاشقانه آرام است.
چطور شد بعد از گذشت 12سال وقتی به سراغ رقص روی لیوانها رفتی باوجود خواست تماشاگر برای بازتولید آن «سالگشتگی» را نوشتی که برخلاف انتظار تماشاگر تمام تصورات را راجع به آن بر هممیزند؟
مهمترین دلیلش این بود که احساس من بعد از گذشت اینسالها نسبت به رقص روی لیوانها تغییر کرده بود. یک بخشی از این تغییر شخصی بود و بخشی از آن هم بهخاطر سلیقه هنری و اینکه در تئاتر قرار است چه بگوید. در اینسالها در برابر درخواست برای اجرای رقص روی لیوانها برایم سوال بود، آیا لزومی به اجرای رقص روی لیوانها هست؟ این نمایش نمایش خوبی بود که شاید جریانساز هم بود اما در یک دورهای روی صحنه آمد. همه حسنش این بود که در جای درست خودش به صحنه آمد و اجرا شد. اما همیشه روبهروی این سوال قرار میگرفتم که چه فرقی کردم و چه چیزی در من نسبت به آن اجرا تغییر کرده است؟ این حسن تئاتر است که تمام میشود. بعد از آن جز یکسری ویدیو اثری از آن بهجا نمیماند. این ویدیوها دیگر نمیتوانند آن وضعیتی که در زمان اجرای نمایش بوده است را بازسازی کنند. درباره سینما و هنرهای تجسمی و ادبیات ماندگاری اثر باعث میشود آدمها اظهارنظرهای مختلفی درباره آنها انجام دهند. درباره رقص روی لیوانها موضوعی که وجود داشت این بود که تماشاگران همان حسی که در اولینبار مواجهه با نمایش داشتند را حمل کردند و همین احساس بود که در آنها نهادینه شده است و ربطی به نمایش ندارد و با آنها ماندگار شده و زندگی کرده است. هیچوقت هم قابلیت دوباره بازنگری به آن نمایش را ندارند چون تمام شده است. من خودم نسبت به بازتولید یک تئاتر مقاومت کردم. خیلی وقتها موقعیتش پیش میآید که یک نمایش را دوباره روی صحنه ببریم. چند وقت پیش درمورد ایوانف، مسوولان بهخاطر بلاهایی که زمان اجرا سر این تئاتر آوردند عذاب وجدان گرفته بودند و میخواستند شرایطی را به وجود بیاورند که نمایش دوباره اجرا شود. منتها احساس کردم که تمایلی به این کار ندارم. این نمایش هرچه بوده؛ چه خوب چه بد در یک زمان خاص روی صحنه آمده است و الان دیگر نه آن کارکرد را در اجتماع دارد و نه من آن حسی که آن زمان داشتم را دارم.
اما خیلی از کارگردانها تمایل دارند آثاری را که در سالهای قبل روی صحنه آوردند بازتولید کنند. در چندسال اخیر موجی از این بازتولیدها روی صحنه رفته است. این نکتهای است که سالگشتگی را متفاوت کرده. چون این بازتولید نیست رقص روی لیوانهایی است که برای امروز ما نوشته شده است. این به نظر اجتناب شما برای بازتولید کار است؟
دقیقا؛ معتقدم که مهمترین حسن تئاتر میرابودن آن است. اینکه در یک زمان و شرایط اجرایی خاص اجرا شود و بعد از بین برود. اگر قرار است یک نمایشی دوباره اجرا شود باید حامل زمان امروز باشد. حداقل نمایشنامههایی که مینویسم نمایشهای تاریخمصرفداری هستند. ترجیح خود من این است که تاریخمصرفدار باشند و وضعیت و شرایط امروز ما را بیان کنند. نه آثاری که خیلی کلی درباره وضعیت بشر صحبت کنند. بعضی اوقات مضمون نمایش نوشتهشدهای مثل ایوانف چخوف را در کارم حمل میکنم اما بههرحال خوانشی که من دارم درباره سال 1390 است. امروز شاید دیگر آن انفعالی که من در آن اجرا داشتم نشان میدادم در جامعه وجود ندارد. قاعدتا اجرای دوباره ایوانف هم توسط کارگردان و هم توسط تماشاچیان نوع دیگری خوانش میشود.
اما برخلاف این نظر فکر میکنم آثاری که در اینسالها نوشتی خیلی هم تاریخمصرف نداشته است و اگر همین الان هم در میان ابرها را اجرا کنی حرفش بهروز است. داستان مهاجرت و بهخصوص غیرقانونی هنوز هم در همه دنیا همان است. این انفعالی که در ایوانف هست در انسان امروزی هست.
من متاسفم که اینگونه هست. چون وضعیت ما هنوز همان وضعیتی است که در سال 1383 در میان ابرها شرح میدهد. این یکجور پیام بد برای جهان است که تغییر نکرده است. آن دغدغه نمایشی که 10سال پیش داشته شرایط زمان خودش را نشان میداده دغدغه امروز آدمهاست و منتقدان باید بنشینند و فکر کنند که چرا هنوز همان کارکرد را دارد؛ نمایشی که در زمان خودش معاصر به حساب میآمده و هنوز بعد از 10سال معاصربودن را دارد حمل میکند. نکتهای که همیشه برای من در تئاتر جالب است و مقداری با دوستان خودم اختلاف دارم بحث تئاتر تجربی و معاصر است. به نظرم مفهوم تئاتر تجربی دیگر زمان خودش را از دست داده است و ما 30سال است که در زمان تئاتر معاصر زندگی میکنیم. تئاتر معاصر همانطور که از اسمش پیداست قرار است در زمان جاری باشد. دیگر تجربه اهمیت خودش را از دست داده است و فرزند زمان خودبودن فضیلت است. شما در هیچ جشنواره معتبری در دنیا نمیبینید که از لفظ تئاتر تجربی استفاده کنند. اما به وفور میبینید که نمایشهای مختلف در ردههای مختلف تئاتر معاصر ردهبندی میشوند. من وقتی که دارم اثری را مینویسم به شرایط امروز جامعهای که در آن زندگی میکنم فکر میکنم. نمیخواهم شکسپیر باشم و 500سال دیگر نمایشهایم را اجرا کنند. دوست دارم یک نمایشنامه را در سال 1392 اجرا کنم که کارکردش در همینسال باشد. یکی از دلایلی که از چاپ آثارم اکراه دارم این است که اعتقاد دارم نمایشهایم با چاپشدن داخل قفسی میروند که توسط کارگردانهای دیگر خوانشهایی را بر آن تحمیل میکنیم که نویسنده وقت نوشتن به آنها فکر نکرده است.
یعنی بعد از هر اجرا نمایشنامه را میسوزانید؟
بله؛ برای اینکه برای هر نویسندهای شهوتی است که میخواهد جاودان و ماندگار باشد. این باعث میشود تا خیلی وقتها مسیر غلط را انتخاب کند. یعنی برای ماندگارشدن چشمش را به روی خیلی موضوعات مهم ببندد. همین هم باعث شده تا تئاتر ما امروز خالی از جغرافیای زمان و مکان ما باشد. ما کمتر اسم میدان انقلاب را روی صحنه تئاتر میشنویم. در ادبیاتمان هم همینطور است. به این دلیل که بحث بدون زمان و مکانبودن و حرفهای کلیزدن متاسفانه بر زدن حرفهایی درباره این زمان و این مکان برتری پیدا میکند. من موافق این نگاه نیستم.
یادم هست زمانی صحبت میکردیم گفتی رقص روی لیوانها نمایشی بر اساس حسی است که در آن زمان داشتی. یعنی آن نمایش یک اثر کاملا شخصی بود. حسی که بعد از دیدن سالگشتگی هم میشد گرفت. یعنی به نسبت آثاری که در 12سال پیش روی صحنه بردی شخصیترین کار امیررضا کوهستانی است. بهخصوص دو مونولوگ اول و آخر انگار حرفهای نویسنده با صدای حسن معجونی بود.
نمیدانم شاید شرایط مختلفی پیش آمده که با من چنین کاری را کرده که خودم را هدف قرار دادهام. این نکتهای که گفتی آثارت را بعد از اجرا میسوزانی گاهی نوک پیکانت را به طرف دیگران میبری و گاهی هم به هر دلیلی نمیگذارند و سانسور است و اینکه خودت را موجب شرایط امروزت میدانی و نوک پیکان را به سمت خودت برمیگردانی. در سالگشتگی این کار را کردم. اسلحهای را که در دست داشتم روی شقیقه خودم گذاشتم. حداقل خودم را نکشتم.
اما از کشتن شیوا در رقص روی لیوانها ناراحت بودی؟
بله. بهخاطر اینکه آن زمان فکر میکردم مرگ نهایت تراژدی انسان و نهایت تاریکی باشد که انسان در آن فروبرود. اما امروز دیگر این فکر را نمیکنم.
آدمها وقتی 23ساله هستند فکر میکنند میتوانند از دنیا انتقام بگیرند. شاید کشتن شیوا در آن زمان هم نوعی انتقامگیری بود؟
ممکن است. یک جملهای هست که میگویند: «خوشبهحال کسانی که رفتند» که من خیلی اینسالها میشنیدم. بعد با خودم فکر میکردم چطور میشود نهایت تاریکی مرگ باشد در حالی که خیلیها آرزوی آن را دارند؟سالگشتگی به نوعی روایت آدمهایی است که زندگی کردند اما در زندگیشان دارند به آن سفر به قول سلین به انتهای شب فکر میکنند.
در رقص روی لیوانها نام شیوا را انتخاب کردی. خدای مرگ و رقص هند. اما اینجا از اسطوره اروفه نام برده میشود؛ شخصیتی که به دنبال زندگی به دنیای مردگان میرود. چرا اروفه به اسطوره شیوا اضافه شده است.
واقعیتش همین که قبلا پرسیدی من از کشتن شیوا پشیمان بودم. فکر کردم که چطور میشود دوباره شیوا را زنده کنم؟ تنها کسی که مردهای را زنده کرده بود، اروفه بود. بعد از این ایده میزانسنی چرا به من نگاه نمیکنی و به پشتسرت نگاه کن.
و به همین خاطر هم زن داستان اصلا پشتسرش را نگاه نمیکند؟
بله. میدانید که تمثیل پشتسر نگاهکردن معنی نگاه به گذشته را دارد. شخصیت زن تئاتر اکراه دارد که به پشتسرش نگاه کند. از یک جایی نمایش برای من حالت خوابگونگی داشت. انگار که یکی از این دو شخصیت این اتفاق را در خواب میدیدند. روایت واقعی نبود. این جابهجایی که در تصویرها به وجود میآمد، این حس را منتقل میکرد که این مرد است که مرده و زن رفته تا او را از دنیای مردگان برگرداند. چون زن به پشتسرش نگاه نمیکرد. مرد اما بازی پرحرکتتری را دارد. حتی وقتی که میگفت: «چرا صدای من به جای صدای کارگردان است؟» انگار این مرد است که مرده؟ خوشبختانه در این کار سعی کردم مثل نمایشهای قبلی جوابی نداشته باشم. در رقص روی لیوانها براساس خوانشی از من همه چیز چیده شده بود. ایده رقص و شیوا هر کدام مشخص بود. برای همین در مصاحبهها میتوانستم بگویم که میخواستم این را بگویم یا آن یکی را. در سالگشتگی سعی کردم نشان دهم چه حرفی دارم و چه وضعیتهایی را بسازم. اروفه برای زندهکردن معشوق به دنیای مردگان میرود. از دوبله استفاده کردم؛ صداهایی که قرار است روی تصویر کسی قرار گیرد که سالهای پیش صحبت کرده است. روی ایده فاصلهها کار کردم؛ فاصلهای که در رقص روی لیوانها هم بود. فاصله فیزیکی که پر نمیشود. روی جایگزینی تصاویر و اینکه تو با جوانی خودت صحبت کنی و جوانی خودت یا معشوقت به تو اعتراض کند. چندین وضعیت را ایجاد کردم که یک معنی واحد نداشته باشد. یکجور پرسش است. درست میگویی در جنسیت اسطوره اروفه، اروفه مرد است و پشتسرش را برای دیدن معشوقش نگاه میکند. در این نمایش دختری را داریم که قرار است پشتسرش را نگاه کند اما بهموقع این کار را نمیکند. شاید تشابه بیشترش با اروفه این است که در موقع اشتباه برمیگردد.
شایدم مثل اروفه ایمانش را از دست داده است؟
ببین نکتهای که وجود دارد این است که مرد به زن نمایشنامه اصرار میکند که برگرد و پشتسرت را ببین. اما او این کار را نمیکند. در حالی که به نظر میرسد علاقهای وجود داشته باشد. یک جمله دارد که میگوید تو که میگویی هیچ حسی نداری پس چرا میترسی بیایی و برویم چایی بخوریم؟ و جواب این سوال داده نمیشود. ما میفهمیم که حسی وجود دارد که سرکوب میشود. وضعیت برای من خیلی غامضتر از این بود که بخواهم تعریفی از این فضا دهم. شاید ایده خواب ایده درستی است؛ ایدهای که یکدفعه یک برداشت واحد دارد اما همه چیز به هم میریزد و جای آدمها عوض میشود. اینکه مثلا حسن میخواهد حرکت کند به سمت دختر بیاید و دختر میگوید نیا! یک جایی میگوید نیا و او ایستاده اما پسر جوان توی مانیتور حرکت میکند.
این تصوری که این شیوا نیست که قرار است زنده شود از آنجا پیش آمد که در جابهجاییای که اتفاق میافتد، تصویر زن تصویر زن الان است اما مرد در مانیتور شبیه جوانیاش هست. انگار در گذشته متوقف شده.
میتوانیم این خوانش را هم برداشت کنیم. اما نمیخواهم این خوانش من یا خوانش واحد اثر جلوه کند. در داستان این زوج هم داریم که زوج بازیگر بودند که در رقص روی لیوانها بازی میکردند و بعد جدا شدند و مرد رفته و حالا به بهانه دوبلهکردن برگشته است. مرد میگوید به خاطر دیدن تو آمدم. اما زن انکار میکند که به خاطر او آمده است. اما در مونولوگ دو خطی که دارد میگوید: بذار حداقل امروزمان دوباره جایی ضبط شه.
مهاجرت یکی از مضمونهای همیشگی کارهای امیررضا کوهستانی است. در میان ابرها که اصلا درباره مهاجرت است. حتی ایوانف که مضمون مهاجرت را در خودش دارد. اما یک اتفاق عجیب در دو نمایش آخرت افتاده است. مهاجرت بازگشت به وطن است.
بله، واقعیت این همین هست. نقطه مفصل این نمایشها زمانی است که خود من از ایران رفتم. دو، سهسال نبودم و برگشتم. از وقتی برگشتم نمایشهایم درباره آدمهایی است که بازمیگردند.
البته به جز ایوانف. هر چند در ایوانف فقط حرف رفتن زده میشود و در نهایت هم او میماند.
بله، راست میگویی به جز ایوانف. در سالگشتگی و دیوار چهارم ایده آدمهایی که برمیگردند مطرح میشود. به خاطر اینکه وقتی برگشتم این دغدغه را داشتم که چقدر این جغرافیا تغییر کرده است. البته من سهسال دور از ایران بودم. در سهسال جهان تغییر زیادی نکرده است. اما در همین زمان در مقابل هر دو اتفاق یعنی تغییرات و هم آنچه عوض نشده است متعجب بودم. وقتی میدیدم دوستانم هیچ تغییری نکردند و هنوز دارند همان وضعیت قبلی را تحمل میکنند و غر میزنند متعجب بودم که چرا؟ در مقابل تغییرات هم چون انتظار این تغییر را نداشتم، شوکه میشدم.
سالگشتگی جدا از کارگردانی و متن فوقالعادهاش یک کلاس بازیگری هم بود. دو بازیگر با دو کلاس بازیگر متفاوت در مقابل هم قرار گرفتهاند؛ حسن معجونی که شیوه انفعالی و انفجاری را به نمایش میگذارد و مهین صدری که بازیگری ایستا و کمترین تحرکی را بروز میدهد.
تقابل این دو بازیگر از روز اولی که با هر دو کار کردم جالب بود؛ از نمایش کوآرتت با اینکه دیالوگی با هم نداشتند، از شکل قرارگرفتنشان در کنار هم تا ایوانف که چندین صحنه در مقابل هم بودند. نقطه جالبش این بود که مهین از جایی بازیگری را شروع میکند که حسن شروع به خوانش نگاه دوباره به بازیگری کرده است. یعنی در برههای از زمان مهین بازیگری را آغاز میکند که اتفاقا حسن به پوستانداختن رسیده است. شما بازیگری حسن را اگر چندین دوره فرض کنید از دورهای که با دکتر رفیعی کار میکرد و بعد از آن دورهای که با فرهاد مهندسپور روی صحنه رفت و بعد دورهای که خودش شروع به کارگردانی میکند که همزمان با همکاری من با او شد. در این سه دوره او بازیگری است که پوست میاندازد. او اتفاقا برعکس چیزی که در این دورههای اخیر تصور میشود که بازیگر ایستا و ساکنی است و در سکون و عدم اکت بازی میکند؛ بازیگر فیزیکالی است.
اتفاقا میخواستم با مثال از ایوانف همین را بپرسم. در ایوانف حسن معجونی بر اساس متن بازی کند و سنگینی را ارایه میدهد. خیلی هم بازیاش شبیه بازی مهین صدری است. اما اینجا برعکس آن نقش را ارایه میدهد که در کارهای دکتر رفیعی ارایه داده بود؛ بازی پر از انرژی و تحرک.
حسن اینجا اسفند روی آتش است. با وجود ساکنبودن فضا انگار آدمی است که مجبورش کردند بنشیند. میخواهد بلند شود و تغییری ایجاد کند. آدمی است که انگیزه دارد و میداند که میخواهد چه کند. آدم منفعلی نیست. در ایوانف بازی این دو نفر شبیه به هم بود برای اینکه موقعیتشان شبیه به هم بود. از یک طرف آنایی را داشتیم که در شرف مرگ است و همزمان متوجه میشود که رابطهاش با شوهرش از بین رفته است. آن عذاب وجدان همه جهان بر دوش ایوانف باعث شباهت بازی این دو میشد. اما درسالگشتگی وضعیت کاملا فرق میکند. ما تقابل شخصیتی را داریم که آمده تا جهانش را تغییر دهد. اعتقاد دارد که هنوز دیر نشده و میتوانم اشتباهاتم را تصحیح کنم و زنی که معتقد است که دیگر نمیشود کاری کرد. در اصل یک وضعیت نه با تو و نه بدون تو میتوانم زندگی کند را دارد. به قول شخصیت حسن میگوید چون تو هیچ چیزی را از یاد نبردهای. مشکل کاراکتر زن این است که در گذشته مانده.
به نظر گذشته سختی را گذرانده. این دردکشیدگی در بازی مهین بهخوبی دیده میشود.
یکی از دلایلی که برخی از تماشاگران انتظار کارهای قبلی من را داشتند و آنها را شوکه کرد، عدم قصهگویی آن بود . این نمایش، این ابهام و گنگی را داشت که شخصیتها خیلی خودشان را توضیح نمیدهند. خیلی شرح نمیدهند که چه بر آنها رفته است. فقط میدانیم جدایی بینشان بوده است. اما این عدم بیان جزییات این آدمها باید به شکل حرکت و بازی بازیگران نشان داده میشد. این نکته که میگویی نکته درستی است برای اینکه عدم تحرک و عدم انگیزه برای تغییر ریشه در گذشته سخت این شخصیت دارد.
به همین دلیل هم مرد قربانی نهایی است؟
نمیتوانم بگویم مرد قربانی نهایی است؛ پرتکردن کاغذها و متن یکجور خشم درونی مرد از عدم امکانش برای تغییر. خیلی از نمایشهای من حداقل در سه، چهارسال اخیر با یک اعتراض تمام میشوند؛ اعتراضی که البته به شکل سخنرانی نیست، مثلا از 17 دی کجا بودی احمد مهرانفر پسری است که نوعی در سینما کیفکش نامیده میشود. طرفدار یک بازیگر است. در انتها یک طغیانی میکند و برخلاف نظر او اسلحه را میبرد. در ایوانف اعتراض ناگهانی ساشا. حتی برخلاف نظر چخوف که تا لحظه آخر در کنار ایوانف هست در اجرای من او را ترک میکند. همین اتفاق در دیوار چهارم لحظهای که رامبد از ترجمه سر باز میزند و نگار میماند که زن عرب چه میگوید. یکجور تلاش برای تغییر وضعیت است. اعتراض کاراکتر حسن هم درسالگشتگی با پرتکردن کاغذهاست. شاید به خاطر خوشبینی مفرطی که داشته و فکر میکرده برمیگردد که همهچیز را درست کند. اما میبینید که با زنی روبهرو است که انگیزهای برای تغییردادن ندارد.
شخصیتهای نمایشهای تو خیلی با شخصیتی که از تو میشناسیم متفاوت است. ایوانف و مرد قصه آدمهای منفعلی هستند که تن به قضا و قدر میدهند. قرار نیست که مثل خیلی از شخصیتهای تئاتری دنیا را عوض کنند. اما امیررضا کوهستانی با کارکردن مداوم انگار که میخواهد چیزی را تغییر دهد.
چون وحشت این را دارم که تن به شرایط دهم. اصولا آدمی هستم که خیلی از وضعیت و شرایطم خسته میشوم و یک کار عجیب میکنم. در 10سال گذشته در چهار شهر مختلف زندگی کردم. هر کدام هم دو، سهسال. از شیراز به تهران آمدم و بعد رفتم لندن و برگشتم تهران. در این میانه هم سعی کردم تجربه دیدن جاهای مختلف را داشته باشم. از این سکون میترسم. از یک روالی را دنبالکردن میترسم و نمیخواهم به شخصیتی تبدیل شوم مثل ایوانف. در خودم ریشهیابی کردم و برای همین میتوانم درست تصویرش کنم. حالا من با تلاش و حرکت و بدوبدو این انفعال را انکار کنم.
سالگشتگی عاشقانهترین کاری است که در این مدت دیدم؛ آن هم در دورهای که تئاتر به سمت شعارزدگی و تئاتر سیاسی رفته. همه دنبال مانیفست هستند و کسی به سراغ یک عاشقانه آرام نمیروند. این ریسک نبود؟
ریسک که همیشه هست. اینکه به قول تو اینجور شخصی در تئاتر برخورد کنی و بخشی از زندگی خودت را برای بیش از دوهزار تماشاچی بگویی، ریسک بود. به نظرم رسید این نگاه شخصی راهحل برای عدم توانایی برای توصیف وضعیت امروز است. به نظرم دوستداشتن یا خواستن چیزی یا کسی انسانیترین بخش یک نفر است. این دقیقا مثل خواستن یک تغییر اجتماعی است. همیشه فکر میکنم نمایشنامههای عاشقانه بیشتر از اینکه داستان رمانتیک یک زن و مرد برای رسیدن باشد، داستان خواستن است. وقتی کسی چیزی را میخواهد متوجه چیزی در جهان نیست و فراموشی را در تو ایجاد میکند که در عین حال بیاهمیت نشاندادن مسایل دور و اطراف است.
دو دیالوگ اول و آخر نمایش شخصیترین بخش نمایش است؛ جایی که ما امیررضا کوهستانی را در سالگشتگی میبینیم؛ عشقی که رقص روی لیوانها با آن شکل گرفته است. اینکه میگوید اگر برگشتی به مردم بگو که پنجمدی یک زلزله وحشتناک میآید. این حس خواستن و دوباره خواستن و اتفاقی که باعث خلق رقص روی لیوانها بوده، دوباره برگشته است؟
خیلی آدم گذشتهبازی نیستم. اصرار داشتم که این نمایش، نوستالژیک نشود. به این معنی که گذشته چقدر بهتر بود.
اتفاقا نوستالژیک نیست فقط چیزی را در گذشته جا گذاشته است.
بهترین تعریفی که میشود کرد همین جاماندگی است. انگار میخواهی برگردی و آن را برداری و به امروز بیایی. آن نریشنها داشتند درباره عدم امکان این خواسته حرف میزدند. یکجور نشدن مطلق است. از همان اولش میگوید این را میگویم اما تو در تماشاچیها نیستی. از همان اول عدم امکان ارتباطی را فرض میکند و با همین فرض عدم امکان حرفهایش را میزند.
چطور شد بعد از گذشت 12سال وقتی به سراغ رقص روی لیوانها رفتی باوجود خواست تماشاگر برای بازتولید آن «سالگشتگی» را نوشتی که برخلاف انتظار تماشاگر تمام تصورات را راجع به آن بر هممیزند؟
مهمترین دلیلش این بود که احساس من بعد از گذشت اینسالها نسبت به رقص روی لیوانها تغییر کرده بود. یک بخشی از این تغییر شخصی بود و بخشی از آن هم بهخاطر سلیقه هنری و اینکه در تئاتر قرار است چه بگوید. در اینسالها در برابر درخواست برای اجرای رقص روی لیوانها برایم سوال بود، آیا لزومی به اجرای رقص روی لیوانها هست؟ این نمایش نمایش خوبی بود که شاید جریانساز هم بود اما در یک دورهای روی صحنه آمد. همه حسنش این بود که در جای درست خودش به صحنه آمد و اجرا شد. اما همیشه روبهروی این سوال قرار میگرفتم که چه فرقی کردم و چه چیزی در من نسبت به آن اجرا تغییر کرده است؟ این حسن تئاتر است که تمام میشود. بعد از آن جز یکسری ویدیو اثری از آن بهجا نمیماند. این ویدیوها دیگر نمیتوانند آن وضعیتی که در زمان اجرای نمایش بوده است را بازسازی کنند. درباره سینما و هنرهای تجسمی و ادبیات ماندگاری اثر باعث میشود آدمها اظهارنظرهای مختلفی درباره آنها انجام دهند. درباره رقص روی لیوانها موضوعی که وجود داشت این بود که تماشاگران همان حسی که در اولینبار مواجهه با نمایش داشتند را حمل کردند و همین احساس بود که در آنها نهادینه شده است و ربطی به نمایش ندارد و با آنها ماندگار شده و زندگی کرده است. هیچوقت هم قابلیت دوباره بازنگری به آن نمایش را ندارند چون تمام شده است. من خودم نسبت به بازتولید یک تئاتر مقاومت کردم. خیلی وقتها موقعیتش پیش میآید که یک نمایش را دوباره روی صحنه ببریم. چند وقت پیش درمورد ایوانف، مسوولان بهخاطر بلاهایی که زمان اجرا سر این تئاتر آوردند عذاب وجدان گرفته بودند و میخواستند شرایطی را به وجود بیاورند که نمایش دوباره اجرا شود. منتها احساس کردم که تمایلی به این کار ندارم. این نمایش هرچه بوده؛ چه خوب چه بد در یک زمان خاص روی صحنه آمده است و الان دیگر نه آن کارکرد را در اجتماع دارد و نه من آن حسی که آن زمان داشتم را دارم.
اما خیلی از کارگردانها تمایل دارند آثاری را که در سالهای قبل روی صحنه آوردند بازتولید کنند. در چندسال اخیر موجی از این بازتولیدها روی صحنه رفته است. این نکتهای است که سالگشتگی را متفاوت کرده. چون این بازتولید نیست رقص روی لیوانهایی است که برای امروز ما نوشته شده است. این به نظر اجتناب شما برای بازتولید کار است؟
دقیقا؛ معتقدم که مهمترین حسن تئاتر میرابودن آن است. اینکه در یک زمان و شرایط اجرایی خاص اجرا شود و بعد از بین برود. اگر قرار است یک نمایشی دوباره اجرا شود باید حامل زمان امروز باشد. حداقل نمایشنامههایی که مینویسم نمایشهای تاریخمصرفداری هستند. ترجیح خود من این است که تاریخمصرفدار باشند و وضعیت و شرایط امروز ما را بیان کنند. نه آثاری که خیلی کلی درباره وضعیت بشر صحبت کنند. بعضی اوقات مضمون نمایش نوشتهشدهای مثل ایوانف چخوف را در کارم حمل میکنم اما بههرحال خوانشی که من دارم درباره سال 1390 است. امروز شاید دیگر آن انفعالی که من در آن اجرا داشتم نشان میدادم در جامعه وجود ندارد. قاعدتا اجرای دوباره ایوانف هم توسط کارگردان و هم توسط تماشاچیان نوع دیگری خوانش میشود.
اما برخلاف این نظر فکر میکنم آثاری که در اینسالها نوشتی خیلی هم تاریخمصرف نداشته است و اگر همین الان هم در میان ابرها را اجرا کنی حرفش بهروز است. داستان مهاجرت و بهخصوص غیرقانونی هنوز هم در همه دنیا همان است. این انفعالی که در ایوانف هست در انسان امروزی هست.
من متاسفم که اینگونه هست. چون وضعیت ما هنوز همان وضعیتی است که در سال 1383 در میان ابرها شرح میدهد. این یکجور پیام بد برای جهان است که تغییر نکرده است. آن دغدغه نمایشی که 10سال پیش داشته شرایط زمان خودش را نشان میداده دغدغه امروز آدمهاست و منتقدان باید بنشینند و فکر کنند که چرا هنوز همان کارکرد را دارد؛ نمایشی که در زمان خودش معاصر به حساب میآمده و هنوز بعد از 10سال معاصربودن را دارد حمل میکند. نکتهای که همیشه برای من در تئاتر جالب است و مقداری با دوستان خودم اختلاف دارم بحث تئاتر تجربی و معاصر است. به نظرم مفهوم تئاتر تجربی دیگر زمان خودش را از دست داده است و ما 30سال است که در زمان تئاتر معاصر زندگی میکنیم. تئاتر معاصر همانطور که از اسمش پیداست قرار است در زمان جاری باشد. دیگر تجربه اهمیت خودش را از دست داده است و فرزند زمان خودبودن فضیلت است. شما در هیچ جشنواره معتبری در دنیا نمیبینید که از لفظ تئاتر تجربی استفاده کنند. اما به وفور میبینید که نمایشهای مختلف در ردههای مختلف تئاتر معاصر ردهبندی میشوند. من وقتی که دارم اثری را مینویسم به شرایط امروز جامعهای که در آن زندگی میکنم فکر میکنم. نمیخواهم شکسپیر باشم و 500سال دیگر نمایشهایم را اجرا کنند. دوست دارم یک نمایشنامه را در سال 1392 اجرا کنم که کارکردش در همینسال باشد. یکی از دلایلی که از چاپ آثارم اکراه دارم این است که اعتقاد دارم نمایشهایم با چاپشدن داخل قفسی میروند که توسط کارگردانهای دیگر خوانشهایی را بر آن تحمیل میکنیم که نویسنده وقت نوشتن به آنها فکر نکرده است.
یعنی بعد از هر اجرا نمایشنامه را میسوزانید؟
بله؛ برای اینکه برای هر نویسندهای شهوتی است که میخواهد جاودان و ماندگار باشد. این باعث میشود تا خیلی وقتها مسیر غلط را انتخاب کند. یعنی برای ماندگارشدن چشمش را به روی خیلی موضوعات مهم ببندد. همین هم باعث شده تا تئاتر ما امروز خالی از جغرافیای زمان و مکان ما باشد. ما کمتر اسم میدان انقلاب را روی صحنه تئاتر میشنویم. در ادبیاتمان هم همینطور است. به این دلیل که بحث بدون زمان و مکانبودن و حرفهای کلیزدن متاسفانه بر زدن حرفهایی درباره این زمان و این مکان برتری پیدا میکند. من موافق این نگاه نیستم.
یادم هست زمانی صحبت میکردیم گفتی رقص روی لیوانها نمایشی بر اساس حسی است که در آن زمان داشتی. یعنی آن نمایش یک اثر کاملا شخصی بود. حسی که بعد از دیدن سالگشتگی هم میشد گرفت. یعنی به نسبت آثاری که در 12سال پیش روی صحنه بردی شخصیترین کار امیررضا کوهستانی است. بهخصوص دو مونولوگ اول و آخر انگار حرفهای نویسنده با صدای حسن معجونی بود.
نمیدانم شاید شرایط مختلفی پیش آمده که با من چنین کاری را کرده که خودم را هدف قرار دادهام. این نکتهای که گفتی آثارت را بعد از اجرا میسوزانی گاهی نوک پیکانت را به طرف دیگران میبری و گاهی هم به هر دلیلی نمیگذارند و سانسور است و اینکه خودت را موجب شرایط امروزت میدانی و نوک پیکان را به سمت خودت برمیگردانی. در سالگشتگی این کار را کردم. اسلحهای را که در دست داشتم روی شقیقه خودم گذاشتم. حداقل خودم را نکشتم.
اما از کشتن شیوا در رقص روی لیوانها ناراحت بودی؟
بله. بهخاطر اینکه آن زمان فکر میکردم مرگ نهایت تراژدی انسان و نهایت تاریکی باشد که انسان در آن فروبرود. اما امروز دیگر این فکر را نمیکنم.
آدمها وقتی 23ساله هستند فکر میکنند میتوانند از دنیا انتقام بگیرند. شاید کشتن شیوا در آن زمان هم نوعی انتقامگیری بود؟
ممکن است. یک جملهای هست که میگویند: «خوشبهحال کسانی که رفتند» که من خیلی اینسالها میشنیدم. بعد با خودم فکر میکردم چطور میشود نهایت تاریکی مرگ باشد در حالی که خیلیها آرزوی آن را دارند؟سالگشتگی به نوعی روایت آدمهایی است که زندگی کردند اما در زندگیشان دارند به آن سفر به قول سلین به انتهای شب فکر میکنند.
در رقص روی لیوانها نام شیوا را انتخاب کردی. خدای مرگ و رقص هند. اما اینجا از اسطوره اروفه نام برده میشود؛ شخصیتی که به دنبال زندگی به دنیای مردگان میرود. چرا اروفه به اسطوره شیوا اضافه شده است.
واقعیتش همین که قبلا پرسیدی من از کشتن شیوا پشیمان بودم. فکر کردم که چطور میشود دوباره شیوا را زنده کنم؟ تنها کسی که مردهای را زنده کرده بود، اروفه بود. بعد از این ایده میزانسنی چرا به من نگاه نمیکنی و به پشتسرت نگاه کن.
و به همین خاطر هم زن داستان اصلا پشتسرش را نگاه نمیکند؟
بله. میدانید که تمثیل پشتسر نگاهکردن معنی نگاه به گذشته را دارد. شخصیت زن تئاتر اکراه دارد که به پشتسرش نگاه کند. از یک جایی نمایش برای من حالت خوابگونگی داشت. انگار که یکی از این دو شخصیت این اتفاق را در خواب میدیدند. روایت واقعی نبود. این جابهجایی که در تصویرها به وجود میآمد، این حس را منتقل میکرد که این مرد است که مرده و زن رفته تا او را از دنیای مردگان برگرداند. چون زن به پشتسرش نگاه نمیکرد. مرد اما بازی پرحرکتتری را دارد. حتی وقتی که میگفت: «چرا صدای من به جای صدای کارگردان است؟» انگار این مرد است که مرده؟ خوشبختانه در این کار سعی کردم مثل نمایشهای قبلی جوابی نداشته باشم. در رقص روی لیوانها براساس خوانشی از من همه چیز چیده شده بود. ایده رقص و شیوا هر کدام مشخص بود. برای همین در مصاحبهها میتوانستم بگویم که میخواستم این را بگویم یا آن یکی را. در سالگشتگی سعی کردم نشان دهم چه حرفی دارم و چه وضعیتهایی را بسازم. اروفه برای زندهکردن معشوق به دنیای مردگان میرود. از دوبله استفاده کردم؛ صداهایی که قرار است روی تصویر کسی قرار گیرد که سالهای پیش صحبت کرده است. روی ایده فاصلهها کار کردم؛ فاصلهای که در رقص روی لیوانها هم بود. فاصله فیزیکی که پر نمیشود. روی جایگزینی تصاویر و اینکه تو با جوانی خودت صحبت کنی و جوانی خودت یا معشوقت به تو اعتراض کند. چندین وضعیت را ایجاد کردم که یک معنی واحد نداشته باشد. یکجور پرسش است. درست میگویی در جنسیت اسطوره اروفه، اروفه مرد است و پشتسرش را برای دیدن معشوقش نگاه میکند. در این نمایش دختری را داریم که قرار است پشتسرش را نگاه کند اما بهموقع این کار را نمیکند. شاید تشابه بیشترش با اروفه این است که در موقع اشتباه برمیگردد.
شایدم مثل اروفه ایمانش را از دست داده است؟
ببین نکتهای که وجود دارد این است که مرد به زن نمایشنامه اصرار میکند که برگرد و پشتسرت را ببین. اما او این کار را نمیکند. در حالی که به نظر میرسد علاقهای وجود داشته باشد. یک جمله دارد که میگوید تو که میگویی هیچ حسی نداری پس چرا میترسی بیایی و برویم چایی بخوریم؟ و جواب این سوال داده نمیشود. ما میفهمیم که حسی وجود دارد که سرکوب میشود. وضعیت برای من خیلی غامضتر از این بود که بخواهم تعریفی از این فضا دهم. شاید ایده خواب ایده درستی است؛ ایدهای که یکدفعه یک برداشت واحد دارد اما همه چیز به هم میریزد و جای آدمها عوض میشود. اینکه مثلا حسن میخواهد حرکت کند به سمت دختر بیاید و دختر میگوید نیا! یک جایی میگوید نیا و او ایستاده اما پسر جوان توی مانیتور حرکت میکند.
این تصوری که این شیوا نیست که قرار است زنده شود از آنجا پیش آمد که در جابهجاییای که اتفاق میافتد، تصویر زن تصویر زن الان است اما مرد در مانیتور شبیه جوانیاش هست. انگار در گذشته متوقف شده.
میتوانیم این خوانش را هم برداشت کنیم. اما نمیخواهم این خوانش من یا خوانش واحد اثر جلوه کند. در داستان این زوج هم داریم که زوج بازیگر بودند که در رقص روی لیوانها بازی میکردند و بعد جدا شدند و مرد رفته و حالا به بهانه دوبلهکردن برگشته است. مرد میگوید به خاطر دیدن تو آمدم. اما زن انکار میکند که به خاطر او آمده است. اما در مونولوگ دو خطی که دارد میگوید: بذار حداقل امروزمان دوباره جایی ضبط شه.
مهاجرت یکی از مضمونهای همیشگی کارهای امیررضا کوهستانی است. در میان ابرها که اصلا درباره مهاجرت است. حتی ایوانف که مضمون مهاجرت را در خودش دارد. اما یک اتفاق عجیب در دو نمایش آخرت افتاده است. مهاجرت بازگشت به وطن است.
بله، واقعیت این همین هست. نقطه مفصل این نمایشها زمانی است که خود من از ایران رفتم. دو، سهسال نبودم و برگشتم. از وقتی برگشتم نمایشهایم درباره آدمهایی است که بازمیگردند.
البته به جز ایوانف. هر چند در ایوانف فقط حرف رفتن زده میشود و در نهایت هم او میماند.
بله، راست میگویی به جز ایوانف. در سالگشتگی و دیوار چهارم ایده آدمهایی که برمیگردند مطرح میشود. به خاطر اینکه وقتی برگشتم این دغدغه را داشتم که چقدر این جغرافیا تغییر کرده است. البته من سهسال دور از ایران بودم. در سهسال جهان تغییر زیادی نکرده است. اما در همین زمان در مقابل هر دو اتفاق یعنی تغییرات و هم آنچه عوض نشده است متعجب بودم. وقتی میدیدم دوستانم هیچ تغییری نکردند و هنوز دارند همان وضعیت قبلی را تحمل میکنند و غر میزنند متعجب بودم که چرا؟ در مقابل تغییرات هم چون انتظار این تغییر را نداشتم، شوکه میشدم.
سالگشتگی جدا از کارگردانی و متن فوقالعادهاش یک کلاس بازیگری هم بود. دو بازیگر با دو کلاس بازیگر متفاوت در مقابل هم قرار گرفتهاند؛ حسن معجونی که شیوه انفعالی و انفجاری را به نمایش میگذارد و مهین صدری که بازیگری ایستا و کمترین تحرکی را بروز میدهد.
تقابل این دو بازیگر از روز اولی که با هر دو کار کردم جالب بود؛ از نمایش کوآرتت با اینکه دیالوگی با هم نداشتند، از شکل قرارگرفتنشان در کنار هم تا ایوانف که چندین صحنه در مقابل هم بودند. نقطه جالبش این بود که مهین از جایی بازیگری را شروع میکند که حسن شروع به خوانش نگاه دوباره به بازیگری کرده است. یعنی در برههای از زمان مهین بازیگری را آغاز میکند که اتفاقا حسن به پوستانداختن رسیده است. شما بازیگری حسن را اگر چندین دوره فرض کنید از دورهای که با دکتر رفیعی کار میکرد و بعد از آن دورهای که با فرهاد مهندسپور روی صحنه رفت و بعد دورهای که خودش شروع به کارگردانی میکند که همزمان با همکاری من با او شد. در این سه دوره او بازیگری است که پوست میاندازد. او اتفاقا برعکس چیزی که در این دورههای اخیر تصور میشود که بازیگر ایستا و ساکنی است و در سکون و عدم اکت بازی میکند؛ بازیگر فیزیکالی است.
اتفاقا میخواستم با مثال از ایوانف همین را بپرسم. در ایوانف حسن معجونی بر اساس متن بازی کند و سنگینی را ارایه میدهد. خیلی هم بازیاش شبیه بازی مهین صدری است. اما اینجا برعکس آن نقش را ارایه میدهد که در کارهای دکتر رفیعی ارایه داده بود؛ بازی پر از انرژی و تحرک.
حسن اینجا اسفند روی آتش است. با وجود ساکنبودن فضا انگار آدمی است که مجبورش کردند بنشیند. میخواهد بلند شود و تغییری ایجاد کند. آدمی است که انگیزه دارد و میداند که میخواهد چه کند. آدم منفعلی نیست. در ایوانف بازی این دو نفر شبیه به هم بود برای اینکه موقعیتشان شبیه به هم بود. از یک طرف آنایی را داشتیم که در شرف مرگ است و همزمان متوجه میشود که رابطهاش با شوهرش از بین رفته است. آن عذاب وجدان همه جهان بر دوش ایوانف باعث شباهت بازی این دو میشد. اما درسالگشتگی وضعیت کاملا فرق میکند. ما تقابل شخصیتی را داریم که آمده تا جهانش را تغییر دهد. اعتقاد دارد که هنوز دیر نشده و میتوانم اشتباهاتم را تصحیح کنم و زنی که معتقد است که دیگر نمیشود کاری کرد. در اصل یک وضعیت نه با تو و نه بدون تو میتوانم زندگی کند را دارد. به قول شخصیت حسن میگوید چون تو هیچ چیزی را از یاد نبردهای. مشکل کاراکتر زن این است که در گذشته مانده.
به نظر گذشته سختی را گذرانده. این دردکشیدگی در بازی مهین بهخوبی دیده میشود.
یکی از دلایلی که برخی از تماشاگران انتظار کارهای قبلی من را داشتند و آنها را شوکه کرد، عدم قصهگویی آن بود . این نمایش، این ابهام و گنگی را داشت که شخصیتها خیلی خودشان را توضیح نمیدهند. خیلی شرح نمیدهند که چه بر آنها رفته است. فقط میدانیم جدایی بینشان بوده است. اما این عدم بیان جزییات این آدمها باید به شکل حرکت و بازی بازیگران نشان داده میشد. این نکته که میگویی نکته درستی است برای اینکه عدم تحرک و عدم انگیزه برای تغییر ریشه در گذشته سخت این شخصیت دارد.
به همین دلیل هم مرد قربانی نهایی است؟
نمیتوانم بگویم مرد قربانی نهایی است؛ پرتکردن کاغذها و متن یکجور خشم درونی مرد از عدم امکانش برای تغییر. خیلی از نمایشهای من حداقل در سه، چهارسال اخیر با یک اعتراض تمام میشوند؛ اعتراضی که البته به شکل سخنرانی نیست، مثلا از 17 دی کجا بودی احمد مهرانفر پسری است که نوعی در سینما کیفکش نامیده میشود. طرفدار یک بازیگر است. در انتها یک طغیانی میکند و برخلاف نظر او اسلحه را میبرد. در ایوانف اعتراض ناگهانی ساشا. حتی برخلاف نظر چخوف که تا لحظه آخر در کنار ایوانف هست در اجرای من او را ترک میکند. همین اتفاق در دیوار چهارم لحظهای که رامبد از ترجمه سر باز میزند و نگار میماند که زن عرب چه میگوید. یکجور تلاش برای تغییر وضعیت است. اعتراض کاراکتر حسن هم درسالگشتگی با پرتکردن کاغذهاست. شاید به خاطر خوشبینی مفرطی که داشته و فکر میکرده برمیگردد که همهچیز را درست کند. اما میبینید که با زنی روبهرو است که انگیزهای برای تغییردادن ندارد.
شخصیتهای نمایشهای تو خیلی با شخصیتی که از تو میشناسیم متفاوت است. ایوانف و مرد قصه آدمهای منفعلی هستند که تن به قضا و قدر میدهند. قرار نیست که مثل خیلی از شخصیتهای تئاتری دنیا را عوض کنند. اما امیررضا کوهستانی با کارکردن مداوم انگار که میخواهد چیزی را تغییر دهد.
چون وحشت این را دارم که تن به شرایط دهم. اصولا آدمی هستم که خیلی از وضعیت و شرایطم خسته میشوم و یک کار عجیب میکنم. در 10سال گذشته در چهار شهر مختلف زندگی کردم. هر کدام هم دو، سهسال. از شیراز به تهران آمدم و بعد رفتم لندن و برگشتم تهران. در این میانه هم سعی کردم تجربه دیدن جاهای مختلف را داشته باشم. از این سکون میترسم. از یک روالی را دنبالکردن میترسم و نمیخواهم به شخصیتی تبدیل شوم مثل ایوانف. در خودم ریشهیابی کردم و برای همین میتوانم درست تصویرش کنم. حالا من با تلاش و حرکت و بدوبدو این انفعال را انکار کنم.
سالگشتگی عاشقانهترین کاری است که در این مدت دیدم؛ آن هم در دورهای که تئاتر به سمت شعارزدگی و تئاتر سیاسی رفته. همه دنبال مانیفست هستند و کسی به سراغ یک عاشقانه آرام نمیروند. این ریسک نبود؟
ریسک که همیشه هست. اینکه به قول تو اینجور شخصی در تئاتر برخورد کنی و بخشی از زندگی خودت را برای بیش از دوهزار تماشاچی بگویی، ریسک بود. به نظرم رسید این نگاه شخصی راهحل برای عدم توانایی برای توصیف وضعیت امروز است. به نظرم دوستداشتن یا خواستن چیزی یا کسی انسانیترین بخش یک نفر است. این دقیقا مثل خواستن یک تغییر اجتماعی است. همیشه فکر میکنم نمایشنامههای عاشقانه بیشتر از اینکه داستان رمانتیک یک زن و مرد برای رسیدن باشد، داستان خواستن است. وقتی کسی چیزی را میخواهد متوجه چیزی در جهان نیست و فراموشی را در تو ایجاد میکند که در عین حال بیاهمیت نشاندادن مسایل دور و اطراف است.
دو دیالوگ اول و آخر نمایش شخصیترین بخش نمایش است؛ جایی که ما امیررضا کوهستانی را در سالگشتگی میبینیم؛ عشقی که رقص روی لیوانها با آن شکل گرفته است. اینکه میگوید اگر برگشتی به مردم بگو که پنجمدی یک زلزله وحشتناک میآید. این حس خواستن و دوباره خواستن و اتفاقی که باعث خلق رقص روی لیوانها بوده، دوباره برگشته است؟
خیلی آدم گذشتهبازی نیستم. اصرار داشتم که این نمایش، نوستالژیک نشود. به این معنی که گذشته چقدر بهتر بود.
اتفاقا نوستالژیک نیست فقط چیزی را در گذشته جا گذاشته است.
بهترین تعریفی که میشود کرد همین جاماندگی است. انگار میخواهی برگردی و آن را برداری و به امروز بیایی. آن نریشنها داشتند درباره عدم امکان این خواسته حرف میزدند. یکجور نشدن مطلق است. از همان اولش میگوید این را میگویم اما تو در تماشاچیها نیستی. از همان اول عدم امکان ارتباطی را فرض میکند و با همین فرض عدم امکان حرفهایش را میزند.
از 23سالگی تا 35سالگی راهی بود که امیررضا کوهستانی با نمایش رقص روی لیوانها از خیابان 16آذر و تالار مولوی آغاز کرد تا به خیابان اقدسیه و تالار شمس و نمایش سالگشتگی برسد و یک عاشقانه آرام را بازسازی کند. 12سالی که به این کارگردان جوان امکان داد تا در کمترین زمان با آثار متفاوت خود در بزرگترین صحنههای تئاتر جهان بدرخشد و یکی از شناختهشدهترین نمایشنامهنویسان و کارگردانان تئاتر ایران شود. حالا بعد از اینسالها امیررضا کوهستانی در 35سالگی با پختگیای که در اینسالها به دست آورده بار دیگر به 23 سالگی و رقص روی لیوانها رو آورده است و با زاویه دید جدید به آن نگاه میکند و نمایش متفاوتی را روی صحنه آورده است که داستان آن نمایش را در حاشیه خودش دارد. نمایشی که شخصیترین اثر کارگردانش است و انگار به تالار مولوی برگشته است تا شخصیتهای جاگذاشته آن نمایش را برگرداند: «تمامی اهالی کره زمین این نمایش را دیدند بهجز تو. یادمه خیلی از دیالوگهایی که روز آخر گفتیمرو نگذاشته بودم تو نمایش. اینقدر که کسی نتونه ردپای من و تورو توی این نمایش پیدا کنه.» سالگشتگی یکی عاشقانه آرام است.
چطور شد بعد از گذشت 12سال وقتی به سراغ رقص روی لیوانها رفتی باوجود خواست تماشاگر برای بازتولید آن «سالگشتگی» را نوشتی که برخلاف انتظار تماشاگر تمام تصورات را راجع به آن بر هممیزند؟
مهمترین دلیلش این بود که احساس من بعد از گذشت اینسالها نسبت به رقص روی لیوانها تغییر کرده بود. یک بخشی از این تغییر شخصی بود و بخشی از آن هم بهخاطر سلیقه هنری و اینکه در تئاتر قرار است چه بگوید. در اینسالها در برابر درخواست برای اجرای رقص روی لیوانها برایم سوال بود، آیا لزومی به اجرای رقص روی لیوانها هست؟ این نمایش نمایش خوبی بود که شاید جریانساز هم بود اما در یک دورهای روی صحنه آمد. همه حسنش این بود که در جای درست خودش به صحنه آمد و اجرا شد. اما همیشه روبهروی این سوال قرار میگرفتم که چه فرقی کردم و چه چیزی در من نسبت به آن اجرا تغییر کرده است؟ این حسن تئاتر است که تمام میشود. بعد از آن جز یکسری ویدیو اثری از آن بهجا نمیماند. این ویدیوها دیگر نمیتوانند آن وضعیتی که در زمان اجرای نمایش بوده است را بازسازی کنند. درباره سینما و هنرهای تجسمی و ادبیات ماندگاری اثر باعث میشود آدمها اظهارنظرهای مختلفی درباره آنها انجام دهند. درباره رقص روی لیوانها موضوعی که وجود داشت این بود که تماشاگران همان حسی که در اولینبار مواجهه با نمایش داشتند را حمل کردند و همین احساس بود که در آنها نهادینه شده است و ربطی به نمایش ندارد و با آنها ماندگار شده و زندگی کرده است. هیچوقت هم قابلیت دوباره بازنگری به آن نمایش را ندارند چون تمام شده است. من خودم نسبت به بازتولید یک تئاتر مقاومت کردم. خیلی وقتها موقعیتش پیش میآید که یک نمایش را دوباره روی صحنه ببریم. چند وقت پیش درمورد ایوانف، مسوولان بهخاطر بلاهایی که زمان اجرا سر این تئاتر آوردند عذاب وجدان گرفته بودند و میخواستند شرایطی را به وجود بیاورند که نمایش دوباره اجرا شود. منتها احساس کردم که تمایلی به این کار ندارم. این نمایش هرچه بوده؛ چه خوب چه بد در یک زمان خاص روی صحنه آمده است و الان دیگر نه آن کارکرد را در اجتماع دارد و نه من آن حسی که آن زمان داشتم را دارم.
اما خیلی از کارگردانها تمایل دارند آثاری را که در سالهای قبل روی صحنه آوردند بازتولید کنند. در چندسال اخیر موجی از این بازتولیدها روی صحنه رفته است. این نکتهای است که سالگشتگی را متفاوت کرده. چون این بازتولید نیست رقص روی لیوانهایی است که برای امروز ما نوشته شده است. این به نظر اجتناب شما برای بازتولید کار است؟
دقیقا؛ معتقدم که مهمترین حسن تئاتر میرابودن آن است. اینکه در یک زمان و شرایط اجرایی خاص اجرا شود و بعد از بین برود. اگر قرار است یک نمایشی دوباره اجرا شود باید حامل زمان امروز باشد. حداقل نمایشنامههایی که مینویسم نمایشهای تاریخمصرفداری هستند. ترجیح خود من این است که تاریخمصرفدار باشند و وضعیت و شرایط امروز ما را بیان کنند. نه آثاری که خیلی کلی درباره وضعیت بشر صحبت کنند. بعضی اوقات مضمون نمایش نوشتهشدهای مثل ایوانف چخوف را در کارم حمل میکنم اما بههرحال خوانشی که من دارم درباره سال 1390 است. امروز شاید دیگر آن انفعالی که من در آن اجرا داشتم نشان میدادم در جامعه وجود ندارد. قاعدتا اجرای دوباره ایوانف هم توسط کارگردان و هم توسط تماشاچیان نوع دیگری خوانش میشود.
اما برخلاف این نظر فکر میکنم آثاری که در اینسالها نوشتی خیلی هم تاریخمصرف نداشته است و اگر همین الان هم در میان ابرها را اجرا کنی حرفش بهروز است. داستان مهاجرت و بهخصوص غیرقانونی هنوز هم در همه دنیا همان است. این انفعالی که در ایوانف هست در انسان امروزی هست.
من متاسفم که اینگونه هست. چون وضعیت ما هنوز همان وضعیتی است که در سال 1383 در میان ابرها شرح میدهد. این یکجور پیام بد برای جهان است که تغییر نکرده است. آن دغدغه نمایشی که 10سال پیش داشته شرایط زمان خودش را نشان میداده دغدغه امروز آدمهاست و منتقدان باید بنشینند و فکر کنند که چرا هنوز همان کارکرد را دارد؛ نمایشی که در زمان خودش معاصر به حساب میآمده و هنوز بعد از 10سال معاصربودن را دارد حمل میکند. نکتهای که همیشه برای من در تئاتر جالب است و مقداری با دوستان خودم اختلاف دارم بحث تئاتر تجربی و معاصر است. به نظرم مفهوم تئاتر تجربی دیگر زمان خودش را از دست داده است و ما 30سال است که در زمان تئاتر معاصر زندگی میکنیم. تئاتر معاصر همانطور که از اسمش پیداست قرار است در زمان جاری باشد. دیگر تجربه اهمیت خودش را از دست داده است و فرزند زمان خودبودن فضیلت است. شما در هیچ جشنواره معتبری در دنیا نمیبینید که از لفظ تئاتر تجربی استفاده کنند. اما به وفور میبینید که نمایشهای مختلف در ردههای مختلف تئاتر معاصر ردهبندی میشوند. من وقتی که دارم اثری را مینویسم به شرایط امروز جامعهای که در آن زندگی میکنم فکر میکنم. نمیخواهم شکسپیر باشم و 500سال دیگر نمایشهایم را اجرا کنند. دوست دارم یک نمایشنامه را در سال 1392 اجرا کنم که کارکردش در همینسال باشد. یکی از دلایلی که از چاپ آثارم اکراه دارم این است که اعتقاد دارم نمایشهایم با چاپشدن داخل قفسی میروند که توسط کارگردانهای دیگر خوانشهایی را بر آن تحمیل میکنیم که نویسنده وقت نوشتن به آنها فکر نکرده است.
یعنی بعد از هر اجرا نمایشنامه را میسوزانید؟
بله؛ برای اینکه برای هر نویسندهای شهوتی است که میخواهد جاودان و ماندگار باشد. این باعث میشود تا خیلی وقتها مسیر غلط را انتخاب کند. یعنی برای ماندگارشدن چشمش را به روی خیلی موضوعات مهم ببندد. همین هم باعث شده تا تئاتر ما امروز خالی از جغرافیای زمان و مکان ما باشد. ما کمتر اسم میدان انقلاب را روی صحنه تئاتر میشنویم. در ادبیاتمان هم همینطور است. به این دلیل که بحث بدون زمان و مکانبودن و حرفهای کلیزدن متاسفانه بر زدن حرفهایی درباره این زمان و این مکان برتری پیدا میکند. من موافق این نگاه نیستم.
یادم هست زمانی صحبت میکردیم گفتی رقص روی لیوانها نمایشی بر اساس حسی است که در آن زمان داشتی. یعنی آن نمایش یک اثر کاملا شخصی بود. حسی که بعد از دیدن سالگشتگی هم میشد گرفت. یعنی به نسبت آثاری که در 12سال پیش روی صحنه بردی شخصیترین کار امیررضا کوهستانی است. بهخصوص دو مونولوگ اول و آخر انگار حرفهای نویسنده با صدای حسن معجونی بود.
نمیدانم شاید شرایط مختلفی پیش آمده که با من چنین کاری را کرده که خودم را هدف قرار دادهام. این نکتهای که گفتی آثارت را بعد از اجرا میسوزانی گاهی نوک پیکانت را به طرف دیگران میبری و گاهی هم به هر دلیلی نمیگذارند و سانسور است و اینکه خودت را موجب شرایط امروزت میدانی و نوک پیکان را به سمت خودت برمیگردانی. در سالگشتگی این کار را کردم. اسلحهای را که در دست داشتم روی شقیقه خودم گذاشتم. حداقل خودم را نکشتم.
اما از کشتن شیوا در رقص روی لیوانها ناراحت بودی؟
بله. بهخاطر اینکه آن زمان فکر میکردم مرگ نهایت تراژدی انسان و نهایت تاریکی باشد که انسان در آن فروبرود. اما امروز دیگر این فکر را نمیکنم.
آدمها وقتی 23ساله هستند فکر میکنند میتوانند از دنیا انتقام بگیرند. شاید کشتن شیوا در آن زمان هم نوعی انتقامگیری بود؟
ممکن است. یک جملهای هست که میگویند: «خوشبهحال کسانی که رفتند» که من خیلی اینسالها میشنیدم. بعد با خودم فکر میکردم چطور میشود نهایت تاریکی مرگ باشد در حالی که خیلیها آرزوی آن را دارند؟سالگشتگی به نوعی روایت آدمهایی است که زندگی کردند اما در زندگیشان دارند به آن سفر به قول سلین به انتهای شب فکر میکنند.
در رقص روی لیوانها نام شیوا را انتخاب کردی. خدای مرگ و رقص هند. اما اینجا از اسطوره اروفه نام برده میشود؛ شخصیتی که به دنبال زندگی به دنیای مردگان میرود. چرا اروفه به اسطوره شیوا اضافه شده است.
واقعیتش همین که قبلا پرسیدی من از کشتن شیوا پشیمان بودم. فکر کردم که چطور میشود دوباره شیوا را زنده کنم؟ تنها کسی که مردهای را زنده کرده بود، اروفه بود. بعد از این ایده میزانسنی چرا به من نگاه نمیکنی و به پشتسرت نگاه کن.
و به همین خاطر هم زن داستان اصلا پشتسرش را نگاه نمیکند؟
بله. میدانید که تمثیل پشتسر نگاهکردن معنی نگاه به گذشته را دارد. شخصیت زن تئاتر اکراه دارد که به پشتسرش نگاه کند. از یک جایی نمایش برای من حالت خوابگونگی داشت. انگار که یکی از این دو شخصیت این اتفاق را در خواب میدیدند. روایت واقعی نبود. این جابهجایی که در تصویرها به وجود میآمد، این حس را منتقل میکرد که این مرد است که مرده و زن رفته تا او را از دنیای مردگان برگرداند. چون زن به پشتسرش نگاه نمیکرد. مرد اما بازی پرحرکتتری را دارد. حتی وقتی که میگفت: «چرا صدای من به جای صدای کارگردان است؟» انگار این مرد است که مرده؟ خوشبختانه در این کار سعی کردم مثل نمایشهای قبلی جوابی نداشته باشم. در رقص روی لیوانها براساس خوانشی از من همه چیز چیده شده بود. ایده رقص و شیوا هر کدام مشخص بود. برای همین در مصاحبهها میتوانستم بگویم که میخواستم این را بگویم یا آن یکی را. در سالگشتگی سعی کردم نشان دهم چه حرفی دارم و چه وضعیتهایی را بسازم. اروفه برای زندهکردن معشوق به دنیای مردگان میرود. از دوبله استفاده کردم؛ صداهایی که قرار است روی تصویر کسی قرار گیرد که سالهای پیش صحبت کرده است. روی ایده فاصلهها کار کردم؛ فاصلهای که در رقص روی لیوانها هم بود. فاصله فیزیکی که پر نمیشود. روی جایگزینی تصاویر و اینکه تو با جوانی خودت صحبت کنی و جوانی خودت یا معشوقت به تو اعتراض کند. چندین وضعیت را ایجاد کردم که یک معنی واحد نداشته باشد. یکجور پرسش است. درست میگویی در جنسیت اسطوره اروفه، اروفه مرد است و پشتسرش را برای دیدن معشوقش نگاه میکند. در این نمایش دختری را داریم که قرار است پشتسرش را نگاه کند اما بهموقع این کار را نمیکند. شاید تشابه بیشترش با اروفه این است که در موقع اشتباه برمیگردد.
شایدم مثل اروفه ایمانش را از دست داده است؟
ببین نکتهای که وجود دارد این است که مرد به زن نمایشنامه اصرار میکند که برگرد و پشتسرت را ببین. اما او این کار را نمیکند. در حالی که به نظر میرسد علاقهای وجود داشته باشد. یک جمله دارد که میگوید تو که میگویی هیچ حسی نداری پس چرا میترسی بیایی و برویم چایی بخوریم؟ و جواب این سوال داده نمیشود. ما میفهمیم که حسی وجود دارد که سرکوب میشود. وضعیت برای من خیلی غامضتر از این بود که بخواهم تعریفی از این فضا دهم. شاید ایده خواب ایده درستی است؛ ایدهای که یکدفعه یک برداشت واحد دارد اما همه چیز به هم میریزد و جای آدمها عوض میشود. اینکه مثلا حسن میخواهد حرکت کند به سمت دختر بیاید و دختر میگوید نیا! یک جایی میگوید نیا و او ایستاده اما پسر جوان توی مانیتور حرکت میکند.
این تصوری که این شیوا نیست که قرار است زنده شود از آنجا پیش آمد که در جابهجاییای که اتفاق میافتد، تصویر زن تصویر زن الان است اما مرد در مانیتور شبیه جوانیاش هست. انگار در گذشته متوقف شده.
میتوانیم این خوانش را هم برداشت کنیم. اما نمیخواهم این خوانش من یا خوانش واحد اثر جلوه کند. در داستان این زوج هم داریم که زوج بازیگر بودند که در رقص روی لیوانها بازی میکردند و بعد جدا شدند و مرد رفته و حالا به بهانه دوبلهکردن برگشته است. مرد میگوید به خاطر دیدن تو آمدم. اما زن انکار میکند که به خاطر او آمده است. اما در مونولوگ دو خطی که دارد میگوید: بذار حداقل امروزمان دوباره جایی ضبط شه.
مهاجرت یکی از مضمونهای همیشگی کارهای امیررضا کوهستانی است. در میان ابرها که اصلا درباره مهاجرت است. حتی ایوانف که مضمون مهاجرت را در خودش دارد. اما یک اتفاق عجیب در دو نمایش آخرت افتاده است. مهاجرت بازگشت به وطن است.
بله، واقعیت این همین هست. نقطه مفصل این نمایشها زمانی است که خود من از ایران رفتم. دو، سهسال نبودم و برگشتم. از وقتی برگشتم نمایشهایم درباره آدمهایی است که بازمیگردند.
البته به جز ایوانف. هر چند در ایوانف فقط حرف رفتن زده میشود و در نهایت هم او میماند.
بله، راست میگویی به جز ایوانف. در سالگشتگی و دیوار چهارم ایده آدمهایی که برمیگردند مطرح میشود. به خاطر اینکه وقتی برگشتم این دغدغه را داشتم که چقدر این جغرافیا تغییر کرده است. البته من سهسال دور از ایران بودم. در سهسال جهان تغییر زیادی نکرده است. اما در همین زمان در مقابل هر دو اتفاق یعنی تغییرات و هم آنچه عوض نشده است متعجب بودم. وقتی میدیدم دوستانم هیچ تغییری نکردند و هنوز دارند همان وضعیت قبلی را تحمل میکنند و غر میزنند متعجب بودم که چرا؟ در مقابل تغییرات هم چون انتظار این تغییر را نداشتم، شوکه میشدم.
سالگشتگی جدا از کارگردانی و متن فوقالعادهاش یک کلاس بازیگری هم بود. دو بازیگر با دو کلاس بازیگر متفاوت در مقابل هم قرار گرفتهاند؛ حسن معجونی که شیوه انفعالی و انفجاری را به نمایش میگذارد و مهین صدری که بازیگری ایستا و کمترین تحرکی را بروز میدهد.
تقابل این دو بازیگر از روز اولی که با هر دو کار کردم جالب بود؛ از نمایش کوآرتت با اینکه دیالوگی با هم نداشتند، از شکل قرارگرفتنشان در کنار هم تا ایوانف که چندین صحنه در مقابل هم بودند. نقطه جالبش این بود که مهین از جایی بازیگری را شروع میکند که حسن شروع به خوانش نگاه دوباره به بازیگری کرده است. یعنی در برههای از زمان مهین بازیگری را آغاز میکند که اتفاقا حسن به پوستانداختن رسیده است. شما بازیگری حسن را اگر چندین دوره فرض کنید از دورهای که با دکتر رفیعی کار میکرد و بعد از آن دورهای که با فرهاد مهندسپور روی صحنه رفت و بعد دورهای که خودش شروع به کارگردانی میکند که همزمان با همکاری من با او شد. در این سه دوره او بازیگری است که پوست میاندازد. او اتفاقا برعکس چیزی که در این دورههای اخیر تصور میشود که بازیگر ایستا و ساکنی است و در سکون و عدم اکت بازی میکند؛ بازیگر فیزیکالی است.
اتفاقا میخواستم با مثال از ایوانف همین را بپرسم. در ایوانف حسن معجونی بر اساس متن بازی کند و سنگینی را ارایه میدهد. خیلی هم بازیاش شبیه بازی مهین صدری است. اما اینجا برعکس آن نقش را ارایه میدهد که در کارهای دکتر رفیعی ارایه داده بود؛ بازی پر از انرژی و تحرک.
حسن اینجا اسفند روی آتش است. با وجود ساکنبودن فضا انگار آدمی است که مجبورش کردند بنشیند. میخواهد بلند شود و تغییری ایجاد کند. آدمی است که انگیزه دارد و میداند که میخواهد چه کند. آدم منفعلی نیست. در ایوانف بازی این دو نفر شبیه به هم بود برای اینکه موقعیتشان شبیه به هم بود. از یک طرف آنایی را داشتیم که در شرف مرگ است و همزمان متوجه میشود که رابطهاش با شوهرش از بین رفته است. آن عذاب وجدان همه جهان بر دوش ایوانف باعث شباهت بازی این دو میشد. اما درسالگشتگی وضعیت کاملا فرق میکند. ما تقابل شخصیتی را داریم که آمده تا جهانش را تغییر دهد. اعتقاد دارد که هنوز دیر نشده و میتوانم اشتباهاتم را تصحیح کنم و زنی که معتقد است که دیگر نمیشود کاری کرد. در اصل یک وضعیت نه با تو و نه بدون تو میتوانم زندگی کند را دارد. به قول شخصیت حسن میگوید چون تو هیچ چیزی را از یاد نبردهای. مشکل کاراکتر زن این است که در گذشته مانده.
به نظر گذشته سختی را گذرانده. این دردکشیدگی در بازی مهین بهخوبی دیده میشود.
یکی از دلایلی که برخی از تماشاگران انتظار کارهای قبلی من را داشتند و آنها را شوکه کرد، عدم قصهگویی آن بود . این نمایش، این ابهام و گنگی را داشت که شخصیتها خیلی خودشان را توضیح نمیدهند. خیلی شرح نمیدهند که چه بر آنها رفته است. فقط میدانیم جدایی بینشان بوده است. اما این عدم بیان جزییات این آدمها باید به شکل حرکت و بازی بازیگران نشان داده میشد. این نکته که میگویی نکته درستی است برای اینکه عدم تحرک و عدم انگیزه برای تغییر ریشه در گذشته سخت این شخصیت دارد.
به همین دلیل هم مرد قربانی نهایی است؟
نمیتوانم بگویم مرد قربانی نهایی است؛ پرتکردن کاغذها و متن یکجور خشم درونی مرد از عدم امکانش برای تغییر. خیلی از نمایشهای من حداقل در سه، چهارسال اخیر با یک اعتراض تمام میشوند؛ اعتراضی که البته به شکل سخنرانی نیست، مثلا از 17 دی کجا بودی احمد مهرانفر پسری است که نوعی در سینما کیفکش نامیده میشود. طرفدار یک بازیگر است. در انتها یک طغیانی میکند و برخلاف نظر او اسلحه را میبرد. در ایوانف اعتراض ناگهانی ساشا. حتی برخلاف نظر چخوف که تا لحظه آخر در کنار ایوانف هست در اجرای من او را ترک میکند. همین اتفاق در دیوار چهارم لحظهای که رامبد از ترجمه سر باز میزند و نگار میماند که زن عرب چه میگوید. یکجور تلاش برای تغییر وضعیت است. اعتراض کاراکتر حسن هم درسالگشتگی با پرتکردن کاغذهاست. شاید به خاطر خوشبینی مفرطی که داشته و فکر میکرده برمیگردد که همهچیز را درست کند. اما میبینید که با زنی روبهرو است که انگیزهای برای تغییردادن ندارد.
شخصیتهای نمایشهای تو خیلی با شخصیتی که از تو میشناسیم متفاوت است. ایوانف و مرد قصه آدمهای منفعلی هستند که تن به قضا و قدر میدهند. قرار نیست که مثل خیلی از شخصیتهای تئاتری دنیا را عوض کنند. اما امیررضا کوهستانی با کارکردن مداوم انگار که میخواهد چیزی را تغییر دهد.
چون وحشت این را دارم که تن به شرایط دهم. اصولا آدمی هستم که خیلی از وضعیت و شرایطم خسته میشوم و یک کار عجیب میکنم. در 10سال گذشته در چهار شهر مختلف زندگی کردم. هر کدام هم دو، سهسال. از شیراز به تهران آمدم و بعد رفتم لندن و برگشتم تهران. در این میانه هم سعی کردم تجربه دیدن جاهای مختلف را داشته باشم. از این سکون میترسم. از یک روالی را دنبالکردن میترسم و نمیخواهم به شخصیتی تبدیل شوم مثل ایوانف. در خودم ریشهیابی کردم و برای همین میتوانم درست تصویرش کنم. حالا من با تلاش و حرکت و بدوبدو این انفعال را انکار کنم.
سالگشتگی عاشقانهترین کاری است که در این مدت دیدم؛ آن هم در دورهای که تئاتر به سمت شعارزدگی و تئاتر سیاسی رفته. همه دنبال مانیفست هستند و کسی به سراغ یک عاشقانه آرام نمیروند. این ریسک نبود؟
ریسک که همیشه هست. اینکه به قول تو اینجور شخصی در تئاتر برخورد کنی و بخشی از زندگی خودت را برای بیش از دوهزار تماشاچی بگویی، ریسک بود. به نظرم رسید این نگاه شخصی راهحل برای عدم توانایی برای توصیف وضعیت امروز است. به نظرم دوستداشتن یا خواستن چیزی یا کسی انسانیترین بخش یک نفر است. این دقیقا مثل خواستن یک تغییر اجتماعی است. همیشه فکر میکنم نمایشنامههای عاشقانه بیشتر از اینکه داستان رمانتیک یک زن و مرد برای رسیدن باشد، داستان خواستن است. وقتی کسی چیزی را میخواهد متوجه چیزی در جهان نیست و فراموشی را در تو ایجاد میکند که در عین حال بیاهمیت نشاندادن مسایل دور و اطراف است.
دو دیالوگ اول و آخر نمایش شخصیترین بخش نمایش است؛ جایی که ما امیررضا کوهستانی را در سالگشتگی میبینیم؛ عشقی که رقص روی لیوانها با آن شکل گرفته است. اینکه میگوید اگر برگشتی به مردم بگو که پنجمدی یک زلزله وحشتناک میآید. این حس خواستن و دوباره خواستن و اتفاقی که باعث خلق رقص روی لیوانها بوده، دوباره برگشته است؟
خیلی آدم گذشتهبازی نیستم. اصرار داشتم که این نمایش، نوستالژیک نشود. به این معنی که گذشته چقدر بهتر بود.
اتفاقا نوستالژیک نیست فقط چیزی را در گذشته جا گذاشته است.
بهترین تعریفی که میشود کرد همین جاماندگی است. انگار میخواهی برگردی و آن را برداری و به امروز بیایی. آن نریشنها داشتند درباره عدم امکان این خواسته حرف میزدند. یکجور نشدن مطلق است. از همان اولش میگوید این را میگویم اما تو در تماشاچیها نیستی. از همان اول عدم امکان ارتباطی را فرض میکند و با همین فرض عدم امکان حرفهایش را میزند.
چطور شد بعد از گذشت 12سال وقتی به سراغ رقص روی لیوانها رفتی باوجود خواست تماشاگر برای بازتولید آن «سالگشتگی» را نوشتی که برخلاف انتظار تماشاگر تمام تصورات را راجع به آن بر هممیزند؟
مهمترین دلیلش این بود که احساس من بعد از گذشت اینسالها نسبت به رقص روی لیوانها تغییر کرده بود. یک بخشی از این تغییر شخصی بود و بخشی از آن هم بهخاطر سلیقه هنری و اینکه در تئاتر قرار است چه بگوید. در اینسالها در برابر درخواست برای اجرای رقص روی لیوانها برایم سوال بود، آیا لزومی به اجرای رقص روی لیوانها هست؟ این نمایش نمایش خوبی بود که شاید جریانساز هم بود اما در یک دورهای روی صحنه آمد. همه حسنش این بود که در جای درست خودش به صحنه آمد و اجرا شد. اما همیشه روبهروی این سوال قرار میگرفتم که چه فرقی کردم و چه چیزی در من نسبت به آن اجرا تغییر کرده است؟ این حسن تئاتر است که تمام میشود. بعد از آن جز یکسری ویدیو اثری از آن بهجا نمیماند. این ویدیوها دیگر نمیتوانند آن وضعیتی که در زمان اجرای نمایش بوده است را بازسازی کنند. درباره سینما و هنرهای تجسمی و ادبیات ماندگاری اثر باعث میشود آدمها اظهارنظرهای مختلفی درباره آنها انجام دهند. درباره رقص روی لیوانها موضوعی که وجود داشت این بود که تماشاگران همان حسی که در اولینبار مواجهه با نمایش داشتند را حمل کردند و همین احساس بود که در آنها نهادینه شده است و ربطی به نمایش ندارد و با آنها ماندگار شده و زندگی کرده است. هیچوقت هم قابلیت دوباره بازنگری به آن نمایش را ندارند چون تمام شده است. من خودم نسبت به بازتولید یک تئاتر مقاومت کردم. خیلی وقتها موقعیتش پیش میآید که یک نمایش را دوباره روی صحنه ببریم. چند وقت پیش درمورد ایوانف، مسوولان بهخاطر بلاهایی که زمان اجرا سر این تئاتر آوردند عذاب وجدان گرفته بودند و میخواستند شرایطی را به وجود بیاورند که نمایش دوباره اجرا شود. منتها احساس کردم که تمایلی به این کار ندارم. این نمایش هرچه بوده؛ چه خوب چه بد در یک زمان خاص روی صحنه آمده است و الان دیگر نه آن کارکرد را در اجتماع دارد و نه من آن حسی که آن زمان داشتم را دارم.
اما خیلی از کارگردانها تمایل دارند آثاری را که در سالهای قبل روی صحنه آوردند بازتولید کنند. در چندسال اخیر موجی از این بازتولیدها روی صحنه رفته است. این نکتهای است که سالگشتگی را متفاوت کرده. چون این بازتولید نیست رقص روی لیوانهایی است که برای امروز ما نوشته شده است. این به نظر اجتناب شما برای بازتولید کار است؟
دقیقا؛ معتقدم که مهمترین حسن تئاتر میرابودن آن است. اینکه در یک زمان و شرایط اجرایی خاص اجرا شود و بعد از بین برود. اگر قرار است یک نمایشی دوباره اجرا شود باید حامل زمان امروز باشد. حداقل نمایشنامههایی که مینویسم نمایشهای تاریخمصرفداری هستند. ترجیح خود من این است که تاریخمصرفدار باشند و وضعیت و شرایط امروز ما را بیان کنند. نه آثاری که خیلی کلی درباره وضعیت بشر صحبت کنند. بعضی اوقات مضمون نمایش نوشتهشدهای مثل ایوانف چخوف را در کارم حمل میکنم اما بههرحال خوانشی که من دارم درباره سال 1390 است. امروز شاید دیگر آن انفعالی که من در آن اجرا داشتم نشان میدادم در جامعه وجود ندارد. قاعدتا اجرای دوباره ایوانف هم توسط کارگردان و هم توسط تماشاچیان نوع دیگری خوانش میشود.
اما برخلاف این نظر فکر میکنم آثاری که در اینسالها نوشتی خیلی هم تاریخمصرف نداشته است و اگر همین الان هم در میان ابرها را اجرا کنی حرفش بهروز است. داستان مهاجرت و بهخصوص غیرقانونی هنوز هم در همه دنیا همان است. این انفعالی که در ایوانف هست در انسان امروزی هست.
من متاسفم که اینگونه هست. چون وضعیت ما هنوز همان وضعیتی است که در سال 1383 در میان ابرها شرح میدهد. این یکجور پیام بد برای جهان است که تغییر نکرده است. آن دغدغه نمایشی که 10سال پیش داشته شرایط زمان خودش را نشان میداده دغدغه امروز آدمهاست و منتقدان باید بنشینند و فکر کنند که چرا هنوز همان کارکرد را دارد؛ نمایشی که در زمان خودش معاصر به حساب میآمده و هنوز بعد از 10سال معاصربودن را دارد حمل میکند. نکتهای که همیشه برای من در تئاتر جالب است و مقداری با دوستان خودم اختلاف دارم بحث تئاتر تجربی و معاصر است. به نظرم مفهوم تئاتر تجربی دیگر زمان خودش را از دست داده است و ما 30سال است که در زمان تئاتر معاصر زندگی میکنیم. تئاتر معاصر همانطور که از اسمش پیداست قرار است در زمان جاری باشد. دیگر تجربه اهمیت خودش را از دست داده است و فرزند زمان خودبودن فضیلت است. شما در هیچ جشنواره معتبری در دنیا نمیبینید که از لفظ تئاتر تجربی استفاده کنند. اما به وفور میبینید که نمایشهای مختلف در ردههای مختلف تئاتر معاصر ردهبندی میشوند. من وقتی که دارم اثری را مینویسم به شرایط امروز جامعهای که در آن زندگی میکنم فکر میکنم. نمیخواهم شکسپیر باشم و 500سال دیگر نمایشهایم را اجرا کنند. دوست دارم یک نمایشنامه را در سال 1392 اجرا کنم که کارکردش در همینسال باشد. یکی از دلایلی که از چاپ آثارم اکراه دارم این است که اعتقاد دارم نمایشهایم با چاپشدن داخل قفسی میروند که توسط کارگردانهای دیگر خوانشهایی را بر آن تحمیل میکنیم که نویسنده وقت نوشتن به آنها فکر نکرده است.
یعنی بعد از هر اجرا نمایشنامه را میسوزانید؟
بله؛ برای اینکه برای هر نویسندهای شهوتی است که میخواهد جاودان و ماندگار باشد. این باعث میشود تا خیلی وقتها مسیر غلط را انتخاب کند. یعنی برای ماندگارشدن چشمش را به روی خیلی موضوعات مهم ببندد. همین هم باعث شده تا تئاتر ما امروز خالی از جغرافیای زمان و مکان ما باشد. ما کمتر اسم میدان انقلاب را روی صحنه تئاتر میشنویم. در ادبیاتمان هم همینطور است. به این دلیل که بحث بدون زمان و مکانبودن و حرفهای کلیزدن متاسفانه بر زدن حرفهایی درباره این زمان و این مکان برتری پیدا میکند. من موافق این نگاه نیستم.
یادم هست زمانی صحبت میکردیم گفتی رقص روی لیوانها نمایشی بر اساس حسی است که در آن زمان داشتی. یعنی آن نمایش یک اثر کاملا شخصی بود. حسی که بعد از دیدن سالگشتگی هم میشد گرفت. یعنی به نسبت آثاری که در 12سال پیش روی صحنه بردی شخصیترین کار امیررضا کوهستانی است. بهخصوص دو مونولوگ اول و آخر انگار حرفهای نویسنده با صدای حسن معجونی بود.
نمیدانم شاید شرایط مختلفی پیش آمده که با من چنین کاری را کرده که خودم را هدف قرار دادهام. این نکتهای که گفتی آثارت را بعد از اجرا میسوزانی گاهی نوک پیکانت را به طرف دیگران میبری و گاهی هم به هر دلیلی نمیگذارند و سانسور است و اینکه خودت را موجب شرایط امروزت میدانی و نوک پیکان را به سمت خودت برمیگردانی. در سالگشتگی این کار را کردم. اسلحهای را که در دست داشتم روی شقیقه خودم گذاشتم. حداقل خودم را نکشتم.
اما از کشتن شیوا در رقص روی لیوانها ناراحت بودی؟
بله. بهخاطر اینکه آن زمان فکر میکردم مرگ نهایت تراژدی انسان و نهایت تاریکی باشد که انسان در آن فروبرود. اما امروز دیگر این فکر را نمیکنم.
آدمها وقتی 23ساله هستند فکر میکنند میتوانند از دنیا انتقام بگیرند. شاید کشتن شیوا در آن زمان هم نوعی انتقامگیری بود؟
ممکن است. یک جملهای هست که میگویند: «خوشبهحال کسانی که رفتند» که من خیلی اینسالها میشنیدم. بعد با خودم فکر میکردم چطور میشود نهایت تاریکی مرگ باشد در حالی که خیلیها آرزوی آن را دارند؟سالگشتگی به نوعی روایت آدمهایی است که زندگی کردند اما در زندگیشان دارند به آن سفر به قول سلین به انتهای شب فکر میکنند.
در رقص روی لیوانها نام شیوا را انتخاب کردی. خدای مرگ و رقص هند. اما اینجا از اسطوره اروفه نام برده میشود؛ شخصیتی که به دنبال زندگی به دنیای مردگان میرود. چرا اروفه به اسطوره شیوا اضافه شده است.
واقعیتش همین که قبلا پرسیدی من از کشتن شیوا پشیمان بودم. فکر کردم که چطور میشود دوباره شیوا را زنده کنم؟ تنها کسی که مردهای را زنده کرده بود، اروفه بود. بعد از این ایده میزانسنی چرا به من نگاه نمیکنی و به پشتسرت نگاه کن.
و به همین خاطر هم زن داستان اصلا پشتسرش را نگاه نمیکند؟
بله. میدانید که تمثیل پشتسر نگاهکردن معنی نگاه به گذشته را دارد. شخصیت زن تئاتر اکراه دارد که به پشتسرش نگاه کند. از یک جایی نمایش برای من حالت خوابگونگی داشت. انگار که یکی از این دو شخصیت این اتفاق را در خواب میدیدند. روایت واقعی نبود. این جابهجایی که در تصویرها به وجود میآمد، این حس را منتقل میکرد که این مرد است که مرده و زن رفته تا او را از دنیای مردگان برگرداند. چون زن به پشتسرش نگاه نمیکرد. مرد اما بازی پرحرکتتری را دارد. حتی وقتی که میگفت: «چرا صدای من به جای صدای کارگردان است؟» انگار این مرد است که مرده؟ خوشبختانه در این کار سعی کردم مثل نمایشهای قبلی جوابی نداشته باشم. در رقص روی لیوانها براساس خوانشی از من همه چیز چیده شده بود. ایده رقص و شیوا هر کدام مشخص بود. برای همین در مصاحبهها میتوانستم بگویم که میخواستم این را بگویم یا آن یکی را. در سالگشتگی سعی کردم نشان دهم چه حرفی دارم و چه وضعیتهایی را بسازم. اروفه برای زندهکردن معشوق به دنیای مردگان میرود. از دوبله استفاده کردم؛ صداهایی که قرار است روی تصویر کسی قرار گیرد که سالهای پیش صحبت کرده است. روی ایده فاصلهها کار کردم؛ فاصلهای که در رقص روی لیوانها هم بود. فاصله فیزیکی که پر نمیشود. روی جایگزینی تصاویر و اینکه تو با جوانی خودت صحبت کنی و جوانی خودت یا معشوقت به تو اعتراض کند. چندین وضعیت را ایجاد کردم که یک معنی واحد نداشته باشد. یکجور پرسش است. درست میگویی در جنسیت اسطوره اروفه، اروفه مرد است و پشتسرش را برای دیدن معشوقش نگاه میکند. در این نمایش دختری را داریم که قرار است پشتسرش را نگاه کند اما بهموقع این کار را نمیکند. شاید تشابه بیشترش با اروفه این است که در موقع اشتباه برمیگردد.
شایدم مثل اروفه ایمانش را از دست داده است؟
ببین نکتهای که وجود دارد این است که مرد به زن نمایشنامه اصرار میکند که برگرد و پشتسرت را ببین. اما او این کار را نمیکند. در حالی که به نظر میرسد علاقهای وجود داشته باشد. یک جمله دارد که میگوید تو که میگویی هیچ حسی نداری پس چرا میترسی بیایی و برویم چایی بخوریم؟ و جواب این سوال داده نمیشود. ما میفهمیم که حسی وجود دارد که سرکوب میشود. وضعیت برای من خیلی غامضتر از این بود که بخواهم تعریفی از این فضا دهم. شاید ایده خواب ایده درستی است؛ ایدهای که یکدفعه یک برداشت واحد دارد اما همه چیز به هم میریزد و جای آدمها عوض میشود. اینکه مثلا حسن میخواهد حرکت کند به سمت دختر بیاید و دختر میگوید نیا! یک جایی میگوید نیا و او ایستاده اما پسر جوان توی مانیتور حرکت میکند.
این تصوری که این شیوا نیست که قرار است زنده شود از آنجا پیش آمد که در جابهجاییای که اتفاق میافتد، تصویر زن تصویر زن الان است اما مرد در مانیتور شبیه جوانیاش هست. انگار در گذشته متوقف شده.
میتوانیم این خوانش را هم برداشت کنیم. اما نمیخواهم این خوانش من یا خوانش واحد اثر جلوه کند. در داستان این زوج هم داریم که زوج بازیگر بودند که در رقص روی لیوانها بازی میکردند و بعد جدا شدند و مرد رفته و حالا به بهانه دوبلهکردن برگشته است. مرد میگوید به خاطر دیدن تو آمدم. اما زن انکار میکند که به خاطر او آمده است. اما در مونولوگ دو خطی که دارد میگوید: بذار حداقل امروزمان دوباره جایی ضبط شه.
مهاجرت یکی از مضمونهای همیشگی کارهای امیررضا کوهستانی است. در میان ابرها که اصلا درباره مهاجرت است. حتی ایوانف که مضمون مهاجرت را در خودش دارد. اما یک اتفاق عجیب در دو نمایش آخرت افتاده است. مهاجرت بازگشت به وطن است.
بله، واقعیت این همین هست. نقطه مفصل این نمایشها زمانی است که خود من از ایران رفتم. دو، سهسال نبودم و برگشتم. از وقتی برگشتم نمایشهایم درباره آدمهایی است که بازمیگردند.
البته به جز ایوانف. هر چند در ایوانف فقط حرف رفتن زده میشود و در نهایت هم او میماند.
بله، راست میگویی به جز ایوانف. در سالگشتگی و دیوار چهارم ایده آدمهایی که برمیگردند مطرح میشود. به خاطر اینکه وقتی برگشتم این دغدغه را داشتم که چقدر این جغرافیا تغییر کرده است. البته من سهسال دور از ایران بودم. در سهسال جهان تغییر زیادی نکرده است. اما در همین زمان در مقابل هر دو اتفاق یعنی تغییرات و هم آنچه عوض نشده است متعجب بودم. وقتی میدیدم دوستانم هیچ تغییری نکردند و هنوز دارند همان وضعیت قبلی را تحمل میکنند و غر میزنند متعجب بودم که چرا؟ در مقابل تغییرات هم چون انتظار این تغییر را نداشتم، شوکه میشدم.
سالگشتگی جدا از کارگردانی و متن فوقالعادهاش یک کلاس بازیگری هم بود. دو بازیگر با دو کلاس بازیگر متفاوت در مقابل هم قرار گرفتهاند؛ حسن معجونی که شیوه انفعالی و انفجاری را به نمایش میگذارد و مهین صدری که بازیگری ایستا و کمترین تحرکی را بروز میدهد.
تقابل این دو بازیگر از روز اولی که با هر دو کار کردم جالب بود؛ از نمایش کوآرتت با اینکه دیالوگی با هم نداشتند، از شکل قرارگرفتنشان در کنار هم تا ایوانف که چندین صحنه در مقابل هم بودند. نقطه جالبش این بود که مهین از جایی بازیگری را شروع میکند که حسن شروع به خوانش نگاه دوباره به بازیگری کرده است. یعنی در برههای از زمان مهین بازیگری را آغاز میکند که اتفاقا حسن به پوستانداختن رسیده است. شما بازیگری حسن را اگر چندین دوره فرض کنید از دورهای که با دکتر رفیعی کار میکرد و بعد از آن دورهای که با فرهاد مهندسپور روی صحنه رفت و بعد دورهای که خودش شروع به کارگردانی میکند که همزمان با همکاری من با او شد. در این سه دوره او بازیگری است که پوست میاندازد. او اتفاقا برعکس چیزی که در این دورههای اخیر تصور میشود که بازیگر ایستا و ساکنی است و در سکون و عدم اکت بازی میکند؛ بازیگر فیزیکالی است.
اتفاقا میخواستم با مثال از ایوانف همین را بپرسم. در ایوانف حسن معجونی بر اساس متن بازی کند و سنگینی را ارایه میدهد. خیلی هم بازیاش شبیه بازی مهین صدری است. اما اینجا برعکس آن نقش را ارایه میدهد که در کارهای دکتر رفیعی ارایه داده بود؛ بازی پر از انرژی و تحرک.
حسن اینجا اسفند روی آتش است. با وجود ساکنبودن فضا انگار آدمی است که مجبورش کردند بنشیند. میخواهد بلند شود و تغییری ایجاد کند. آدمی است که انگیزه دارد و میداند که میخواهد چه کند. آدم منفعلی نیست. در ایوانف بازی این دو نفر شبیه به هم بود برای اینکه موقعیتشان شبیه به هم بود. از یک طرف آنایی را داشتیم که در شرف مرگ است و همزمان متوجه میشود که رابطهاش با شوهرش از بین رفته است. آن عذاب وجدان همه جهان بر دوش ایوانف باعث شباهت بازی این دو میشد. اما درسالگشتگی وضعیت کاملا فرق میکند. ما تقابل شخصیتی را داریم که آمده تا جهانش را تغییر دهد. اعتقاد دارد که هنوز دیر نشده و میتوانم اشتباهاتم را تصحیح کنم و زنی که معتقد است که دیگر نمیشود کاری کرد. در اصل یک وضعیت نه با تو و نه بدون تو میتوانم زندگی کند را دارد. به قول شخصیت حسن میگوید چون تو هیچ چیزی را از یاد نبردهای. مشکل کاراکتر زن این است که در گذشته مانده.
به نظر گذشته سختی را گذرانده. این دردکشیدگی در بازی مهین بهخوبی دیده میشود.
یکی از دلایلی که برخی از تماشاگران انتظار کارهای قبلی من را داشتند و آنها را شوکه کرد، عدم قصهگویی آن بود . این نمایش، این ابهام و گنگی را داشت که شخصیتها خیلی خودشان را توضیح نمیدهند. خیلی شرح نمیدهند که چه بر آنها رفته است. فقط میدانیم جدایی بینشان بوده است. اما این عدم بیان جزییات این آدمها باید به شکل حرکت و بازی بازیگران نشان داده میشد. این نکته که میگویی نکته درستی است برای اینکه عدم تحرک و عدم انگیزه برای تغییر ریشه در گذشته سخت این شخصیت دارد.
به همین دلیل هم مرد قربانی نهایی است؟
نمیتوانم بگویم مرد قربانی نهایی است؛ پرتکردن کاغذها و متن یکجور خشم درونی مرد از عدم امکانش برای تغییر. خیلی از نمایشهای من حداقل در سه، چهارسال اخیر با یک اعتراض تمام میشوند؛ اعتراضی که البته به شکل سخنرانی نیست، مثلا از 17 دی کجا بودی احمد مهرانفر پسری است که نوعی در سینما کیفکش نامیده میشود. طرفدار یک بازیگر است. در انتها یک طغیانی میکند و برخلاف نظر او اسلحه را میبرد. در ایوانف اعتراض ناگهانی ساشا. حتی برخلاف نظر چخوف که تا لحظه آخر در کنار ایوانف هست در اجرای من او را ترک میکند. همین اتفاق در دیوار چهارم لحظهای که رامبد از ترجمه سر باز میزند و نگار میماند که زن عرب چه میگوید. یکجور تلاش برای تغییر وضعیت است. اعتراض کاراکتر حسن هم درسالگشتگی با پرتکردن کاغذهاست. شاید به خاطر خوشبینی مفرطی که داشته و فکر میکرده برمیگردد که همهچیز را درست کند. اما میبینید که با زنی روبهرو است که انگیزهای برای تغییردادن ندارد.
شخصیتهای نمایشهای تو خیلی با شخصیتی که از تو میشناسیم متفاوت است. ایوانف و مرد قصه آدمهای منفعلی هستند که تن به قضا و قدر میدهند. قرار نیست که مثل خیلی از شخصیتهای تئاتری دنیا را عوض کنند. اما امیررضا کوهستانی با کارکردن مداوم انگار که میخواهد چیزی را تغییر دهد.
چون وحشت این را دارم که تن به شرایط دهم. اصولا آدمی هستم که خیلی از وضعیت و شرایطم خسته میشوم و یک کار عجیب میکنم. در 10سال گذشته در چهار شهر مختلف زندگی کردم. هر کدام هم دو، سهسال. از شیراز به تهران آمدم و بعد رفتم لندن و برگشتم تهران. در این میانه هم سعی کردم تجربه دیدن جاهای مختلف را داشته باشم. از این سکون میترسم. از یک روالی را دنبالکردن میترسم و نمیخواهم به شخصیتی تبدیل شوم مثل ایوانف. در خودم ریشهیابی کردم و برای همین میتوانم درست تصویرش کنم. حالا من با تلاش و حرکت و بدوبدو این انفعال را انکار کنم.
سالگشتگی عاشقانهترین کاری است که در این مدت دیدم؛ آن هم در دورهای که تئاتر به سمت شعارزدگی و تئاتر سیاسی رفته. همه دنبال مانیفست هستند و کسی به سراغ یک عاشقانه آرام نمیروند. این ریسک نبود؟
ریسک که همیشه هست. اینکه به قول تو اینجور شخصی در تئاتر برخورد کنی و بخشی از زندگی خودت را برای بیش از دوهزار تماشاچی بگویی، ریسک بود. به نظرم رسید این نگاه شخصی راهحل برای عدم توانایی برای توصیف وضعیت امروز است. به نظرم دوستداشتن یا خواستن چیزی یا کسی انسانیترین بخش یک نفر است. این دقیقا مثل خواستن یک تغییر اجتماعی است. همیشه فکر میکنم نمایشنامههای عاشقانه بیشتر از اینکه داستان رمانتیک یک زن و مرد برای رسیدن باشد، داستان خواستن است. وقتی کسی چیزی را میخواهد متوجه چیزی در جهان نیست و فراموشی را در تو ایجاد میکند که در عین حال بیاهمیت نشاندادن مسایل دور و اطراف است.
دو دیالوگ اول و آخر نمایش شخصیترین بخش نمایش است؛ جایی که ما امیررضا کوهستانی را در سالگشتگی میبینیم؛ عشقی که رقص روی لیوانها با آن شکل گرفته است. اینکه میگوید اگر برگشتی به مردم بگو که پنجمدی یک زلزله وحشتناک میآید. این حس خواستن و دوباره خواستن و اتفاقی که باعث خلق رقص روی لیوانها بوده، دوباره برگشته است؟
خیلی آدم گذشتهبازی نیستم. اصرار داشتم که این نمایش، نوستالژیک نشود. به این معنی که گذشته چقدر بهتر بود.
اتفاقا نوستالژیک نیست فقط چیزی را در گذشته جا گذاشته است.
بهترین تعریفی که میشود کرد همین جاماندگی است. انگار میخواهی برگردی و آن را برداری و به امروز بیایی. آن نریشنها داشتند درباره عدم امکان این خواسته حرف میزدند. یکجور نشدن مطلق است. از همان اولش میگوید این را میگویم اما تو در تماشاچیها نیستی. از همان اول عدم امکان ارتباطی را فرض میکند و با همین فرض عدم امکان حرفهایش را میزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.