|

دیپلماسی آبکی و جنگ جهانی سوم

سعید نبی. مستندساز محیط زیست

باز خشکسالی و به تعبیر یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار، وزارت هشدار (همان وزارت نیرو) هنوز تابستان نشده به جای اصلاح مدیریت منطقه‌ای به نظام جامع آب در کشور، با کنار‌زدن صورت‌مسئله، هشدار قطع آب و برق را شروع کرد. عده‌ای هم در بخش خصوصی که احتمالا دستشان از منافع سدسازی خالی مانده، شعار آب وارد کنیم سر داده و عده‌ای دیگر به ‌دنبال پروژه‌های انتقال آب هستند.
از طرفی به دلیل کشاورزی سنتی در کشور سطح آب‌های زیرزمینی در بسیاری از استان‌ها صدها متر پایین‌تر رفته است و در پی آن نشست زمین و شور‌شدن آب‌ها رقم خورده و از طرف دیگر بسیاری از تالاب‌ها و رودخانه‌ها خشک و تبدیل به نمک‌زارهایی شده که در فصول مختلف منشأ ریزگردند؛ آن‌هم بدون معرفی مقصران و مدیران و سپردن آنان به دست عدالت. شاید فقط آب دریای خزر و عمان مانده بود که از نسل‌های بعدی دریغ شود که برای آن هم فکری شد و قرار است با صرف هزینه‌های زیاد آب خزر به سمنان و آب دریای عمان به کرمان برسد، با صدها کیلومتر لوله آب و پمپاژ و احتمالا آثار تخریبی جدید بر محیط زیست.
اما آیا فقط ایران در این خشکسالی تهدید به بحران کم‌آبی شده؟ براساس مقاله‌های منتشر‌شده بین‌المللی کارشناسان و مؤسسه‌های معتبر جهانی معتقدند رشد جمعیت جهان با پراکندگی آن و عرضه و تقاضای آب همخوانی ندارد و این چالشی‌ است جدی در آینده‌ای نزدیک. به گفته این کارشناسان در تلاش‌های جهانی برای تخفیف بحران آب، برخی از کشورهای توسعه‌یافته با شرکت‌های سودجو، به جای توسعه پایدار بر مبنای اقلیم، فناوری‌های پیشرفته مانند سدسازی و سامانه‌های آب‌شیرین‌کن را تحسین می‌کنند که اهالی فن معتقدند اینها سودجوهایی‌ هستند که با شعارهای حفظ منابع آبی به سودبردن کلان اقتصادی خود می‌اندیشند و هرگز توجهی به آینده آبی جهان نداشته و در نهایت بحران جهانی آب را تشدید می‌کنند؛ چرا‌که در پدیده جهانی‌شدن، نظام سرمایه‌داری، زندگی مدرن و پیشرفت علمی و تکنولوژی را در ساخت سدهای غول‌پیکر جست‌وجو می‌کند و اتفاقا این نظام فکری تا حدودی هم موفق بوده و توانسته بیش از 45 هزار سد بزرگ بلند‌تر از 15 متر با هزینه‌های تقریبی دو هزار تریلیون را بر دنیا تحمیل کند و با تشویق و ترویج مصرف‌گرایی که بخشی از تولید نیاز در این دهکده جهانی محسوب می‌شود، بیش از حد تولید برق و انرژی و گازهای گلخانه‌ای کند. همه اینها یک طرف، جابه‌جایی و آوارگی مردم میان‌دست و پایین‌دست این سدها که احتمالا بدون توجه به ارزیابی‌های دقیق جامعه‌شناسی و محیط‌زیستی بنا شده‌اند، از خانه و کاشانه‌شان، طرف تلخ دیگر این ماجراست. طبق ارزیابی «مؤسسه منابع جهانی» احتمال بروز تنش‌های آبی در 167 کشور جهان نشان می‌دهد که 33 کشور تا سال 2040 میلادی با بالاترین تنش آبی مواجه خواهند شد. ایران، بحرین، کویت، قطر، امارات، فلسطین، عربستان سعودی، عمان، لبنان، عراق، اردن، لیبی، الجزایر و سوریه از‌جمله آن کشورها در خاورمیانه‌ هستند و چاره‌ای ندارند جز آنکه به‌سرعت پراکندگی جمعیت را سامان داده و برداشت از منابع آبی زیر‌زمینی را متوقف کنند، بخش‌های کشاورزی و صنعتی خود را منطبق بر اقلیم و مکانیزه کرده و فکری برای آب‌های مجازی، تبخیرپذیر و تجدید‌پذیر کنند.
این گزارش اشاره می‌کند که بخشی از اروپا، چین، هند و آمریکا به‌ویژه در بخش‌هایی از جنوب غربی نیز تنش‌های آبی شدید را تجربه خواهند کرد و شاید این تداعی هشدارهایی باشد برای وقوع جنگ جهانی سوم بر سر تصاحب منابع آبی.
البته این همه مشکل نیست. احترام‌نگذاشتن و پایبندنبودن بسیاری از کشورهای بالادست آب‌های جاری نیز خود تبدیل به معضلی در این رقابت تصرف آبی شده. فرض کنید رودخانه‌ای بین دو یا سه کشور به شکل مشترک جاری باشد و کشور بالا‌دست تصمیم بگیرد معاهدات و توافقات بین‌المللی را دور زده و در مسیر این رودخانه سد ایجاد کند. به نظر شما چه اتفاقی خواهد افتاد؟
اشرف غنی، رئیس‌جمهور افغانستانی که با داشتن سرانه دو‌هزارو 775 متر مکعب آب به ازای هر شهروند در جایگاه نسبتا خوبی در بحث آبی سرزمینی قرار دارد، در مراسم افتتاح سد کمال خان گفته در صورت تقاضای مازاد آب از سوی ایران حاضر به تبادل نفت در برابر آب خواهیم بود که سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در پاسخ اظهار کرده رودخانه هیرمند دارای رژیم حقوقی تعریف‌شده‌ای است و بر‌اساس قراردادی که در سال ۱۳۵۱ بین دو کشور به امضا و در مجالس قانون‌گذاری هر دو کشور به تصویب رسیده، حقابه ایران کاملا مشخص بوده و دولت افغانستان هم به این حقابه متعهد است.
همچنین حسن روحانی، رئیس‌جمهور که با انتقاد از سدسازی‌های بی‌رویه در ترکیه (پروژه گاپ و سد ایلیسو) این اقدامات را خطرناک توصیف کرده و بیان می‌کند که باید بسیاری از این‌گونه فعالیت‌ها متوقف شود که در‌این‌باره هاکان تکین، سفیر ترکیه در ایران، گفته آنچه ما شاهد آن هستیم، مجموعه‌ای از اتهام‌هایی است که حتی در عالی‌ترین سطوح در ایران علیه ترکیه مطرح می‌شود. ما اعتقاد داریم این اظهارنظرها که ترکیه را مقصر همه‌ چیز از‌جمله ریزگردها دانسته، از پیشینه علمی کافی برخوردار نیست.
کوفی عنان، دبیر کل اسبق سازمان ملل، منابع آبی را عاملی برای درگیری و جنگ در آینده قلمداد کرده است و انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، در سال 1979 اعلام کرده که تنها حالتی که می‌تواند مصر را مجدد درگیر جنگ کند، آب است. پطروس غالی، یکی دیگر از دبیر کلان اسبق سازمان ملل، قبل از فوتش هشدار داد که جنگ بعد در خاورمیانه بر سر آب خواهد بود، نه سیاست و نوری مالکی، نخست‌وزیر عراق، در سال 2012 هشدار داد که در صورت انجام‌نشدن اقدامی سریع برای رفع کمبود منابع آب، ممکن است کشورهای عربی بر سر این موضوع به جنگ با یکدیگر گرفتار شوند.
باز خشکسالی و به تعبیر یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار، وزارت هشدار (همان وزارت نیرو) هنوز تابستان نشده به جای اصلاح مدیریت منطقه‌ای به نظام جامع آب در کشور، با کنار‌زدن صورت‌مسئله، هشدار قطع آب و برق را شروع کرد. عده‌ای هم در بخش خصوصی که احتمالا دستشان از منافع سدسازی خالی مانده، شعار آب وارد کنیم سر داده و عده‌ای دیگر به ‌دنبال پروژه‌های انتقال آب هستند.
از طرفی به دلیل کشاورزی سنتی در کشور سطح آب‌های زیرزمینی در بسیاری از استان‌ها صدها متر پایین‌تر رفته است و در پی آن نشست زمین و شور‌شدن آب‌ها رقم خورده و از طرف دیگر بسیاری از تالاب‌ها و رودخانه‌ها خشک و تبدیل به نمک‌زارهایی شده که در فصول مختلف منشأ ریزگردند؛ آن‌هم بدون معرفی مقصران و مدیران و سپردن آنان به دست عدالت. شاید فقط آب دریای خزر و عمان مانده بود که از نسل‌های بعدی دریغ شود که برای آن هم فکری شد و قرار است با صرف هزینه‌های زیاد آب خزر به سمنان و آب دریای عمان به کرمان برسد، با صدها کیلومتر لوله آب و پمپاژ و احتمالا آثار تخریبی جدید بر محیط زیست.
اما آیا فقط ایران در این خشکسالی تهدید به بحران کم‌آبی شده؟ براساس مقاله‌های منتشر‌شده بین‌المللی کارشناسان و مؤسسه‌های معتبر جهانی معتقدند رشد جمعیت جهان با پراکندگی آن و عرضه و تقاضای آب همخوانی ندارد و این چالشی‌ است جدی در آینده‌ای نزدیک. به گفته این کارشناسان در تلاش‌های جهانی برای تخفیف بحران آب، برخی از کشورهای توسعه‌یافته با شرکت‌های سودجو، به جای توسعه پایدار بر مبنای اقلیم، فناوری‌های پیشرفته مانند سدسازی و سامانه‌های آب‌شیرین‌کن را تحسین می‌کنند که اهالی فن معتقدند اینها سودجوهایی‌ هستند که با شعارهای حفظ منابع آبی به سودبردن کلان اقتصادی خود می‌اندیشند و هرگز توجهی به آینده آبی جهان نداشته و در نهایت بحران جهانی آب را تشدید می‌کنند؛ چرا‌که در پدیده جهانی‌شدن، نظام سرمایه‌داری، زندگی مدرن و پیشرفت علمی و تکنولوژی را در ساخت سدهای غول‌پیکر جست‌وجو می‌کند و اتفاقا این نظام فکری تا حدودی هم موفق بوده و توانسته بیش از 45 هزار سد بزرگ بلند‌تر از 15 متر با هزینه‌های تقریبی دو هزار تریلیون را بر دنیا تحمیل کند و با تشویق و ترویج مصرف‌گرایی که بخشی از تولید نیاز در این دهکده جهانی محسوب می‌شود، بیش از حد تولید برق و انرژی و گازهای گلخانه‌ای کند. همه اینها یک طرف، جابه‌جایی و آوارگی مردم میان‌دست و پایین‌دست این سدها که احتمالا بدون توجه به ارزیابی‌های دقیق جامعه‌شناسی و محیط‌زیستی بنا شده‌اند، از خانه و کاشانه‌شان، طرف تلخ دیگر این ماجراست. طبق ارزیابی «مؤسسه منابع جهانی» احتمال بروز تنش‌های آبی در 167 کشور جهان نشان می‌دهد که 33 کشور تا سال 2040 میلادی با بالاترین تنش آبی مواجه خواهند شد. ایران، بحرین، کویت، قطر، امارات، فلسطین، عربستان سعودی، عمان، لبنان، عراق، اردن، لیبی، الجزایر و سوریه از‌جمله آن کشورها در خاورمیانه‌ هستند و چاره‌ای ندارند جز آنکه به‌سرعت پراکندگی جمعیت را سامان داده و برداشت از منابع آبی زیر‌زمینی را متوقف کنند، بخش‌های کشاورزی و صنعتی خود را منطبق بر اقلیم و مکانیزه کرده و فکری برای آب‌های مجازی، تبخیرپذیر و تجدید‌پذیر کنند.
این گزارش اشاره می‌کند که بخشی از اروپا، چین، هند و آمریکا به‌ویژه در بخش‌هایی از جنوب غربی نیز تنش‌های آبی شدید را تجربه خواهند کرد و شاید این تداعی هشدارهایی باشد برای وقوع جنگ جهانی سوم بر سر تصاحب منابع آبی.
البته این همه مشکل نیست. احترام‌نگذاشتن و پایبندنبودن بسیاری از کشورهای بالادست آب‌های جاری نیز خود تبدیل به معضلی در این رقابت تصرف آبی شده. فرض کنید رودخانه‌ای بین دو یا سه کشور به شکل مشترک جاری باشد و کشور بالا‌دست تصمیم بگیرد معاهدات و توافقات بین‌المللی را دور زده و در مسیر این رودخانه سد ایجاد کند. به نظر شما چه اتفاقی خواهد افتاد؟
اشرف غنی، رئیس‌جمهور افغانستانی که با داشتن سرانه دو‌هزارو 775 متر مکعب آب به ازای هر شهروند در جایگاه نسبتا خوبی در بحث آبی سرزمینی قرار دارد، در مراسم افتتاح سد کمال خان گفته در صورت تقاضای مازاد آب از سوی ایران حاضر به تبادل نفت در برابر آب خواهیم بود که سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در پاسخ اظهار کرده رودخانه هیرمند دارای رژیم حقوقی تعریف‌شده‌ای است و بر‌اساس قراردادی که در سال ۱۳۵۱ بین دو کشور به امضا و در مجالس قانون‌گذاری هر دو کشور به تصویب رسیده، حقابه ایران کاملا مشخص بوده و دولت افغانستان هم به این حقابه متعهد است.
همچنین حسن روحانی، رئیس‌جمهور که با انتقاد از سدسازی‌های بی‌رویه در ترکیه (پروژه گاپ و سد ایلیسو) این اقدامات را خطرناک توصیف کرده و بیان می‌کند که باید بسیاری از این‌گونه فعالیت‌ها متوقف شود که در‌این‌باره هاکان تکین، سفیر ترکیه در ایران، گفته آنچه ما شاهد آن هستیم، مجموعه‌ای از اتهام‌هایی است که حتی در عالی‌ترین سطوح در ایران علیه ترکیه مطرح می‌شود. ما اعتقاد داریم این اظهارنظرها که ترکیه را مقصر همه‌ چیز از‌جمله ریزگردها دانسته، از پیشینه علمی کافی برخوردار نیست.
کوفی عنان، دبیر کل اسبق سازمان ملل، منابع آبی را عاملی برای درگیری و جنگ در آینده قلمداد کرده است و انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، در سال 1979 اعلام کرده که تنها حالتی که می‌تواند مصر را مجدد درگیر جنگ کند، آب است. پطروس غالی، یکی دیگر از دبیر کلان اسبق سازمان ملل، قبل از فوتش هشدار داد که جنگ بعد در خاورمیانه بر سر آب خواهد بود، نه سیاست و نوری مالکی، نخست‌وزیر عراق، در سال 2012 هشدار داد که در صورت انجام‌نشدن اقدامی سریع برای رفع کمبود منابع آب، ممکن است کشورهای عربی بر سر این موضوع به جنگ با یکدیگر گرفتار شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.