|

نقدی بر فیلم «پدر» ساخته فلوریان زلر

سرگردان میان دیوارها

هیراد آخوندی

«پدر»، روایت ذهن آشفته‌ یک پیرمرد مبتلا به آلزایمر است؛ ذهنی که در آن خاطرات، چهره‌ها، مکان‌ها و بازه‌های زمانی در هم آمیخته و مخدوش شده‌‌‌اند. تشخیص واقعیت از کابوس، خاطره از زمان حال و توالی دقیق رویداد‌ها در شکلی که روایت فیلم دارد، آسان نخواهد بود و قطعیتی هم در این زمینه وجود ندارد؛ از جمله مشخص‌نبودن وضعیت حقیقی ازدواج دخترِ پیرمرد (آ.هاپکینز) و انکار ادعای خودش مبنی بر قصد سفر به پاریس و... اما هنر روایت «پدر»، در نمایش پرکشش و جذاب همین عدم قطعیت است. درعین‌حال فیلم درباره گسست روابط آدم‌هایش هم هست؛ انگار فاصله‌ای بین دختر -آن- و پدر وجود دارد. از کنایه‌های گاه و بی‌گاه آنتونی، مثل طعنه‌ای که به رفتار خشک و سرد آن می‌زند و عقیده دارد او مانند مادرش است، تعجبش از شکل‌گیری رابطه‌ عاشقانه جدید او با یک مرد فرانسوی، یا ابراز دلتنگی و علاقه‌ متفاوت به دختر دیگرش -لوسی- که در تصادفی از‌دست‌رفته اما آنتونی مرگ او را فراموش کرده؛ می‌توان حدس زد که پدر قبل از بیماری هم روابط چندان خوب و نزدیکی با دختر بزرگش و حتی شاید همسر خودش نداشته. اولین نشانه‌های بیماری آنتونی، در برخورد با مردی به ظاهر غریبه در خانه‌اش نمایان می‌شود؛ برخوردی که در آن متوجه می‌شویم مردِ غریبه درواقع همسر دخترش است و این خانه هم متعلق به اوست و نه آنتونی و البته در ادامه درمی‌یابیم که چهره‌ مردی که دیده‌ایم هم متعلق به کس دیگری است. این درهم‌ریختگی رویداد‌ها و خاطرات و جایگزینی چهره‌ها، در ذهن یک بیمار مبتلا به آلزایمر است که این‌چنین می‌نماید و تا جایی پیش می‌رود که تا حدی این سردرگمی و تعلیق را هم برای بیننده ایجاد می‌کند که به‌راستی چه اتفاقی در‌حال رخ‌دادن است و واقعیت چیست؟
این الگوی تکرارشونده در مورد پرستار جدید خانگی و اشتباه‌گرفتن او با دخترش هم اتفاق می‌افتد. رفتار آنتونی به نحوی است که گویا تنها می‌تواند احساسی که نسبت به هر فرد دارد را به یاد بیاورد؛ برای مثال در دیدار اول با مرد غریبه در خانه، آنتونی چهره‌ پرستار مردی را که در خانه سالمندان کار می‌کند و احتمال می‌دهیم رفتار خوبی با او ندارد، به‌جای چهره‌ دامادش می‌بیند که دور از چشم آن، گاهی به آنتونی آزار می‌رساند و دل خوشی از او ندارد؛ همین منطق در علاقه نشان‌دادن به پرستاری که او را یاد دختر کوچکش لوسی می‌اندازد، هم صادق است. به‌هم‌ریختگی زمان برای آنتونی با اشاره به عادت قایم‌کردن ساعتش و حساسیتش به ساعت مچی آغاز می‌شود و تا آنجا ادامه می‌یابد که تصویر، نور آفتاب ظهری که از پنجره به داخل خانه می‌ریزد را نشانمان می‌دهد ولی می‌گویند که وقت شام رسیده است. یا حتی حضور مجدد او برای صرف شامی که چند لحظه قبل در‌حال خوردنش بوده، این درهم‌ریختگی زمانی را تشدید می‌کند. هر چه به پایان نزدیک‌تر می‌شویم، حافظه آنتونی از اجزای خانه‌ ذهنی‌اش خالی و خالی‌تر می‌شود؛ از جمله جلب‌شدن توجهش به نبودن تابلوی نقاشی لوسی روی دیوار که شاید اثر قرص‌هایی‌ است که در مرکز مراقبتی به او داده شده؛ اما تمهید اصلی فیلم برای روایت آشفتگی ذهنی آنتونی، یکسان نشان‌دادن تمام مکان‌ها در چشم اوست که فقط با تغییراتی کوچک مثل تفاوت در رنگ دیوار‌ها و دکوراسیون داخلی از هم متمایز می‌شوند؛ تغییراتی که ترکیبی از خاطرات مخلوط‌شده‌اش در زمان اقامت در خانه‌ خودش، دخترش، مطب پزشک و در‌نهایت خانه سالمندان هستند ولی در همه حال می‌توان دید که درِ سیاه ورودی و جانمایی راهرو و اتاق‌ها و باقی چیز‌ها یکسان است و حتی اتاق خوابش هم که تنها محل آرامش اوست و می‌تواند از پنجره‌ آن، دنیایی را ببیند که برخلاف دنیای او با دیوار‌ها محصور نیست، سه نوع طراحی شبیه به هم اما متفاوت دارد. دوربین از طریق مکثی که در فواصل مختلف فیلم روی هر قسمت از خانه و اجزایش دارد، این تفاوت را به ما نشان می‌دهد.
«پدر» روایتی ا‌ست از درون تاریکی‌های آلزایمر، بیماری‌ای که باید از درون دیدش تا دردناک‌بودنش را بهتر درک کرد. باید همراه با پیرمرد، از میان دیوار‌ها و راهرو‌ها و درهایی که هربار ممکن است با عبور از آنها با آدم‌هایی نا‌آشنا رو‌به‌رو شد، گذر کرد؛ تا رنج تنهایی و فراموشی و سردرگمی را همراه با او احساس کرد. رنجی که شاید با ازدست‌دادن دختر کوچکش و تلاش برای ازیاد‌بردن غم نبود او آغاز شده بود، حالا تمام زندگی‌اش را غرق در فراموشی کرده و این‌چنین او را درون این خانه‌ و دیوارهایش گیر انداخته؛ رنجی که تنها گوش‌دادن به موسیقی یا تماشای بیرون التیامش می‌بخشد، رنجی که پیرمرد دوباره کودک‌شده برای تحمل‌کردن آن، نیاز به محبت و دلداری مادری دارد که بتواند در آغوشش بگِریَد و منتظر مرگ و رهایی از این کابوس تکراری بماند. کودک ترسان و گیج، حالا از لحظه‌ای تنهاماندن هم وحشت دارد. در آخرین پلان، دوربین از تصویر سرِ گریان آنتونی روی شانه‌ پرستارش، به طرف پنجره‌ اتاق و درختان سبزی که در‌حال رقصیدن در باد هستند، می‌چرخد و از اتاق بیرون می‌رود.
«پدر»، روایت ذهن آشفته‌ یک پیرمرد مبتلا به آلزایمر است؛ ذهنی که در آن خاطرات، چهره‌ها، مکان‌ها و بازه‌های زمانی در هم آمیخته و مخدوش شده‌‌‌اند. تشخیص واقعیت از کابوس، خاطره از زمان حال و توالی دقیق رویداد‌ها در شکلی که روایت فیلم دارد، آسان نخواهد بود و قطعیتی هم در این زمینه وجود ندارد؛ از جمله مشخص‌نبودن وضعیت حقیقی ازدواج دخترِ پیرمرد (آ.هاپکینز) و انکار ادعای خودش مبنی بر قصد سفر به پاریس و... اما هنر روایت «پدر»، در نمایش پرکشش و جذاب همین عدم قطعیت است. درعین‌حال فیلم درباره گسست روابط آدم‌هایش هم هست؛ انگار فاصله‌ای بین دختر -آن- و پدر وجود دارد. از کنایه‌های گاه و بی‌گاه آنتونی، مثل طعنه‌ای که به رفتار خشک و سرد آن می‌زند و عقیده دارد او مانند مادرش است، تعجبش از شکل‌گیری رابطه‌ عاشقانه جدید او با یک مرد فرانسوی، یا ابراز دلتنگی و علاقه‌ متفاوت به دختر دیگرش -لوسی- که در تصادفی از‌دست‌رفته اما آنتونی مرگ او را فراموش کرده؛ می‌توان حدس زد که پدر قبل از بیماری هم روابط چندان خوب و نزدیکی با دختر بزرگش و حتی شاید همسر خودش نداشته. اولین نشانه‌های بیماری آنتونی، در برخورد با مردی به ظاهر غریبه در خانه‌اش نمایان می‌شود؛ برخوردی که در آن متوجه می‌شویم مردِ غریبه درواقع همسر دخترش است و این خانه هم متعلق به اوست و نه آنتونی و البته در ادامه درمی‌یابیم که چهره‌ مردی که دیده‌ایم هم متعلق به کس دیگری است. این درهم‌ریختگی رویداد‌ها و خاطرات و جایگزینی چهره‌ها، در ذهن یک بیمار مبتلا به آلزایمر است که این‌چنین می‌نماید و تا جایی پیش می‌رود که تا حدی این سردرگمی و تعلیق را هم برای بیننده ایجاد می‌کند که به‌راستی چه اتفاقی در‌حال رخ‌دادن است و واقعیت چیست؟
این الگوی تکرارشونده در مورد پرستار جدید خانگی و اشتباه‌گرفتن او با دخترش هم اتفاق می‌افتد. رفتار آنتونی به نحوی است که گویا تنها می‌تواند احساسی که نسبت به هر فرد دارد را به یاد بیاورد؛ برای مثال در دیدار اول با مرد غریبه در خانه، آنتونی چهره‌ پرستار مردی را که در خانه سالمندان کار می‌کند و احتمال می‌دهیم رفتار خوبی با او ندارد، به‌جای چهره‌ دامادش می‌بیند که دور از چشم آن، گاهی به آنتونی آزار می‌رساند و دل خوشی از او ندارد؛ همین منطق در علاقه نشان‌دادن به پرستاری که او را یاد دختر کوچکش لوسی می‌اندازد، هم صادق است. به‌هم‌ریختگی زمان برای آنتونی با اشاره به عادت قایم‌کردن ساعتش و حساسیتش به ساعت مچی آغاز می‌شود و تا آنجا ادامه می‌یابد که تصویر، نور آفتاب ظهری که از پنجره به داخل خانه می‌ریزد را نشانمان می‌دهد ولی می‌گویند که وقت شام رسیده است. یا حتی حضور مجدد او برای صرف شامی که چند لحظه قبل در‌حال خوردنش بوده، این درهم‌ریختگی زمانی را تشدید می‌کند. هر چه به پایان نزدیک‌تر می‌شویم، حافظه آنتونی از اجزای خانه‌ ذهنی‌اش خالی و خالی‌تر می‌شود؛ از جمله جلب‌شدن توجهش به نبودن تابلوی نقاشی لوسی روی دیوار که شاید اثر قرص‌هایی‌ است که در مرکز مراقبتی به او داده شده؛ اما تمهید اصلی فیلم برای روایت آشفتگی ذهنی آنتونی، یکسان نشان‌دادن تمام مکان‌ها در چشم اوست که فقط با تغییراتی کوچک مثل تفاوت در رنگ دیوار‌ها و دکوراسیون داخلی از هم متمایز می‌شوند؛ تغییراتی که ترکیبی از خاطرات مخلوط‌شده‌اش در زمان اقامت در خانه‌ خودش، دخترش، مطب پزشک و در‌نهایت خانه سالمندان هستند ولی در همه حال می‌توان دید که درِ سیاه ورودی و جانمایی راهرو و اتاق‌ها و باقی چیز‌ها یکسان است و حتی اتاق خوابش هم که تنها محل آرامش اوست و می‌تواند از پنجره‌ آن، دنیایی را ببیند که برخلاف دنیای او با دیوار‌ها محصور نیست، سه نوع طراحی شبیه به هم اما متفاوت دارد. دوربین از طریق مکثی که در فواصل مختلف فیلم روی هر قسمت از خانه و اجزایش دارد، این تفاوت را به ما نشان می‌دهد.
«پدر» روایتی ا‌ست از درون تاریکی‌های آلزایمر، بیماری‌ای که باید از درون دیدش تا دردناک‌بودنش را بهتر درک کرد. باید همراه با پیرمرد، از میان دیوار‌ها و راهرو‌ها و درهایی که هربار ممکن است با عبور از آنها با آدم‌هایی نا‌آشنا رو‌به‌رو شد، گذر کرد؛ تا رنج تنهایی و فراموشی و سردرگمی را همراه با او احساس کرد. رنجی که شاید با ازدست‌دادن دختر کوچکش و تلاش برای ازیاد‌بردن غم نبود او آغاز شده بود، حالا تمام زندگی‌اش را غرق در فراموشی کرده و این‌چنین او را درون این خانه‌ و دیوارهایش گیر انداخته؛ رنجی که تنها گوش‌دادن به موسیقی یا تماشای بیرون التیامش می‌بخشد، رنجی که پیرمرد دوباره کودک‌شده برای تحمل‌کردن آن، نیاز به محبت و دلداری مادری دارد که بتواند در آغوشش بگِریَد و منتظر مرگ و رهایی از این کابوس تکراری بماند. کودک ترسان و گیج، حالا از لحظه‌ای تنهاماندن هم وحشت دارد. در آخرین پلان، دوربین از تصویر سرِ گریان آنتونی روی شانه‌ پرستارش، به طرف پنجره‌ اتاق و درختان سبزی که در‌حال رقصیدن در باد هستند، می‌چرخد و از اتاق بیرون می‌رود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.