خاستگاه دموکراسی
دموکراسی یکی از پربسامدترین اصطلاحات در میان مردم، سیاستمداران و نظریهپردازان است. در دموکراسیهای کهنسال و صدساله اروپا و آمریکا بعضی خواهان دموکراسی بیشتر و برخی دیگر خواستار رفع نارساییها و کمبودهای آن هستند. در دموکراسیهای نوپا، مردم نگران حفظ و دوام نهادهایی هستند که برای برقراری دموکراسیِ «واقعی»، پایدار و مؤثر لازم است. در جایی که هنوز دموکراسی به وجود نیامده، مخالفان حکومت در آرزوی سر برآوردن آن به صورتهای گوناگون هستند؛ اگرچه همه، اعم از موافق و مخالف، از دموکراسی حرف میزنند، ولی هیچکس نمیداند باید چه برداشت دقیقی از این واژه داشته باشد. دموکراسی به معنای مفهومی عام و کلی به شکل حکومت در یونان باستان اطلاق میشود. این مفهوم را میتوان مساوی با سیاست تعریف کرد؛ شکلی از سیاست رهاییبخش که مبارزه و مقاومتی است علیه هرگونه سلطه. چگونه این معنی از این واژه مستفاد میشود؟ دموکراسی به عنوان مفهومی در برابر دیگر شکلهای حکومتداری در یونان باستان و در برابر دعاوی گروههای دیگری مطرح شد که حکومت را برازنده خود میدانستند، مثل اشراف و نجیبزادگان. در برابر حاکمیت این گروهها، دموکراسی به عنوان
حکومت مردم بر مردم مفهومی دیالکتیکی دارد: چراکه اگر هر حکومتی را شکلی از سلطه بدانیم بنابراین حکومت مردم بر مردم نیز به معنی سلطه مردم بر مردم است مگر آنکه دموکراسی را برپایه دیالکتیک خودگردانی و کنارگذاشتن حکومت تعریف کنیم؛ دموکراسی همان وضع یا جایی است که مردم در آن معنای حکومت را تغییر میدهند. پس دموکراسی را نمیتوان به عنوان یک نظام حکومتی در کنار سایر نظامهای حکومتی در نظر گرفت. دموکراسی به عنوان سیاست رهاییبخش مستلزم فاصلهگیری از حکومت و ایجاد فضایی برای ایستادگی در برابر حکومت است- برای ساختن جامعهای که در آن نیازی به سلطه و درنتیجه نیازی به حکومت بر مردم نباشد. این مفهوم کلی دموکراسی نوعی آرمان است و دستکم به لحاظ نظری پشتوانهای برای مبارزات فراهم میکند.
به تازگی کتاب «دموکراسی (رسالهای آموزشی)» اثر ژان بشلر به فارسی ترجمه و منتشر شده که به تعریف و بررسی جوانب مختلف این مفهوم و سیر تاریخی آن پرداخته است. بشلر متولد 1937، متفکر فرانسوی و استاد جامعهشناسی تاریخی در سوربن و عضو آکادمی علوم اخلاقی و سیاسی فرانسه است. او که با زبان و ادبیات فارسی آشناست چند سال پیش سفری به ایران نیز داشت و به ایراد چند سخنرانی پرداخت. بشلر در فصل اول کتاب به ماهیت سیاست میپردازد. قبل از سیاست، تعریف خود را از انسان ارائه میدهد: انسان قبل از هر چیز با آزادی، عقلانیت و هدفمندی تعریف میشود. امر سیاسی از نظر بشلر نظمی است که برقراری صلح را از طریق عدالت در یک واحد سیاسی و مدیریت جنگ میان واحدهای سیاسی بر عهده میگیرد. انسان آزاد، انسان حسابگر، انسان هدفمند، انسان معمایی، انسان اجتماعی، انسان همستیز و انسان سیاسی وجوه مختلفی هستند که رابطه فرد را با جمع آشکار میکنند.
فصل دوم به اهداف سیاست میپردازد. در این فصل نویسنده تلاش میکند با دقتی که در ارائه بحث نشان میدهد تعاریفی بدون ابهام- فارغ از اعتقادات، تعصبات و ایدئولوژیها- از اهداف عینی سیاست، صلح و عدالت ارائه دهد. رژیم سیاسی مجموعه دستگاهها و رویههایی است که باید برقراری صلح از طریق عدالت را در یک واحد سیاسی امکانپذیر سازد. این معنا وسیعتر از معنای پذیرفتهشده توسط حقوق منطبق بر قانون اساسی و علم سیاست است که نقش رژیم سیاسی را به آنچه بشلر عدالت برآمده از قانون اساسی میخواند کاهش میدهند. این تفاوتها در معانی فقط در تعریف و ناشی از دیدگاههای مختلف است و نویسنده در دیدگاه خود قائل به وجود حداقل دو نوع رژیم سیاسی است: رژیم یا رژیمهایی که برقراری صلح و عدالت را امکانپذیر یا تسهیل میکنند، و آنهایی که مانع آن میشوند. به این دو نوع رژیم میتوان از پیش نوع سومی اضافه کرد که دقیقا مجموعه رژیمهایی است که روی خط فرضی موجود بین دو رژیم قطبی اشارهشده جای میگیرد و عناصر این دو را در نسبتهای بینهایت متنوع با هم ترکیب میسازند.
موضوع فصل چهارم شناسایی، تشخیص و تعریف نهایی و انحصاریترین خصوصیات یک رژیم دموکراسی در مفهوم ناب آن است. فصل پنجم رابطه دموکراسی را با صلح و عدالت شرح میدهد. نویسنده در فصل ششم نشان میدهد که روند دموکراتیکسازی را که در نیمه دوم قرن شانزدهم در اروپا آغاز شد- و جنگ استقلال هلند بر ضد اسپانیا را میتوان اولین نشانه برجسته آن دانست- میتوان بهصورت اختراع مجدد دموکراسی پس از یونان باستان تلقی کرد. این اختراع مجدد سبب پدیداری پدیدههای زیادی شده است که برخی از آنها مربوط به حوزه شناخت هستند، مانند: فلسفه سیاسی و ایدئولوژیها و نیز اقتصاد سیاسی، علوم سیاسی و تاریخ- در اروپایی که از سوی دیگر در اوایل قرن هفدهم علوم را اختراع کرده بود- برخی استراتژیها و تمام تاکتیکهایی که بهطور کموبیش عمدی در خدمت ایجاد یک نظم سیاسی جدید و از طریق انتشار و انعکاس بعدی آن، در خدمت بازسازی سازماندهی مجدد و عمیق همه نظامها قرار گرفتهاند؛ آخرین گروه پدیدهها مربوط به حوزه ساخت و ایجاد سازمانها و نهادهایی میشوند که به مدرنیت شکل دادهاند. در میان این نهادها، نهادهای عمومی مرکزی بین قرنهای هفدهم تا بیستم در اروپا و ایالات
متحده به وجود آمدند. این نهادها به این دلیل بهطور برجستهتر مورد توجه قرار گرفتهاند که نقشی تعیینکننده در ثبات و تأثیر دموکراسیها داشتهاند و حداقل از قرن هجدهم به بعد موضوع یک آموزش تخصصی به نام حقوق عمومی قرار گرفتهاند.
فصل بعد به مفهوم فضیلت دموکراسی اختصاص دارد. بشلر تأکید مونتسکیو را در این مورد مدنظر قرار میدهد که میگوید «اصل بنیادی»، یا به عبارت بهتر، محرک اخلاقی جمهوریها که دموکراسیِ ما هستند، فضیلت به معنای درنظرگرفتن منفعت مشترک قبل از منفعت شخصی است. فصل هشتم درباره شرایط امکانپذیری دموکراسی و خاستگاههای آن است و به این پرسش پاسخ میدهد که چرا در برخی نقاط جهان و کشورها دموکراسیها شکل گرفتند و در برخی دیگر نه. فصل نهم به نارساییها و فسادهای دموکراسی و فصل آخر به مرگ و تولد دوباره دموکراسی میپردازد. در بلندترین مقیاس زمانی ممکن، یعنی تاریخ نوع انسان، دموکراسی در واحدهای سیاسی میمیرد اما واقعیت این است که دموکراسی همیشه موفق شده است در مکانها و زمانهای دیگری از نو زاده شود.
دموکراسی یکی از پربسامدترین اصطلاحات در میان مردم، سیاستمداران و نظریهپردازان است. در دموکراسیهای کهنسال و صدساله اروپا و آمریکا بعضی خواهان دموکراسی بیشتر و برخی دیگر خواستار رفع نارساییها و کمبودهای آن هستند. در دموکراسیهای نوپا، مردم نگران حفظ و دوام نهادهایی هستند که برای برقراری دموکراسیِ «واقعی»، پایدار و مؤثر لازم است. در جایی که هنوز دموکراسی به وجود نیامده، مخالفان حکومت در آرزوی سر برآوردن آن به صورتهای گوناگون هستند؛ اگرچه همه، اعم از موافق و مخالف، از دموکراسی حرف میزنند، ولی هیچکس نمیداند باید چه برداشت دقیقی از این واژه داشته باشد. دموکراسی به معنای مفهومی عام و کلی به شکل حکومت در یونان باستان اطلاق میشود. این مفهوم را میتوان مساوی با سیاست تعریف کرد؛ شکلی از سیاست رهاییبخش که مبارزه و مقاومتی است علیه هرگونه سلطه. چگونه این معنی از این واژه مستفاد میشود؟ دموکراسی به عنوان مفهومی در برابر دیگر شکلهای حکومتداری در یونان باستان و در برابر دعاوی گروههای دیگری مطرح شد که حکومت را برازنده خود میدانستند، مثل اشراف و نجیبزادگان. در برابر حاکمیت این گروهها، دموکراسی به عنوان
حکومت مردم بر مردم مفهومی دیالکتیکی دارد: چراکه اگر هر حکومتی را شکلی از سلطه بدانیم بنابراین حکومت مردم بر مردم نیز به معنی سلطه مردم بر مردم است مگر آنکه دموکراسی را برپایه دیالکتیک خودگردانی و کنارگذاشتن حکومت تعریف کنیم؛ دموکراسی همان وضع یا جایی است که مردم در آن معنای حکومت را تغییر میدهند. پس دموکراسی را نمیتوان به عنوان یک نظام حکومتی در کنار سایر نظامهای حکومتی در نظر گرفت. دموکراسی به عنوان سیاست رهاییبخش مستلزم فاصلهگیری از حکومت و ایجاد فضایی برای ایستادگی در برابر حکومت است- برای ساختن جامعهای که در آن نیازی به سلطه و درنتیجه نیازی به حکومت بر مردم نباشد. این مفهوم کلی دموکراسی نوعی آرمان است و دستکم به لحاظ نظری پشتوانهای برای مبارزات فراهم میکند.
به تازگی کتاب «دموکراسی (رسالهای آموزشی)» اثر ژان بشلر به فارسی ترجمه و منتشر شده که به تعریف و بررسی جوانب مختلف این مفهوم و سیر تاریخی آن پرداخته است. بشلر متولد 1937، متفکر فرانسوی و استاد جامعهشناسی تاریخی در سوربن و عضو آکادمی علوم اخلاقی و سیاسی فرانسه است. او که با زبان و ادبیات فارسی آشناست چند سال پیش سفری به ایران نیز داشت و به ایراد چند سخنرانی پرداخت. بشلر در فصل اول کتاب به ماهیت سیاست میپردازد. قبل از سیاست، تعریف خود را از انسان ارائه میدهد: انسان قبل از هر چیز با آزادی، عقلانیت و هدفمندی تعریف میشود. امر سیاسی از نظر بشلر نظمی است که برقراری صلح را از طریق عدالت در یک واحد سیاسی و مدیریت جنگ میان واحدهای سیاسی بر عهده میگیرد. انسان آزاد، انسان حسابگر، انسان هدفمند، انسان معمایی، انسان اجتماعی، انسان همستیز و انسان سیاسی وجوه مختلفی هستند که رابطه فرد را با جمع آشکار میکنند.
فصل دوم به اهداف سیاست میپردازد. در این فصل نویسنده تلاش میکند با دقتی که در ارائه بحث نشان میدهد تعاریفی بدون ابهام- فارغ از اعتقادات، تعصبات و ایدئولوژیها- از اهداف عینی سیاست، صلح و عدالت ارائه دهد. رژیم سیاسی مجموعه دستگاهها و رویههایی است که باید برقراری صلح از طریق عدالت را در یک واحد سیاسی امکانپذیر سازد. این معنا وسیعتر از معنای پذیرفتهشده توسط حقوق منطبق بر قانون اساسی و علم سیاست است که نقش رژیم سیاسی را به آنچه بشلر عدالت برآمده از قانون اساسی میخواند کاهش میدهند. این تفاوتها در معانی فقط در تعریف و ناشی از دیدگاههای مختلف است و نویسنده در دیدگاه خود قائل به وجود حداقل دو نوع رژیم سیاسی است: رژیم یا رژیمهایی که برقراری صلح و عدالت را امکانپذیر یا تسهیل میکنند، و آنهایی که مانع آن میشوند. به این دو نوع رژیم میتوان از پیش نوع سومی اضافه کرد که دقیقا مجموعه رژیمهایی است که روی خط فرضی موجود بین دو رژیم قطبی اشارهشده جای میگیرد و عناصر این دو را در نسبتهای بینهایت متنوع با هم ترکیب میسازند.
موضوع فصل چهارم شناسایی، تشخیص و تعریف نهایی و انحصاریترین خصوصیات یک رژیم دموکراسی در مفهوم ناب آن است. فصل پنجم رابطه دموکراسی را با صلح و عدالت شرح میدهد. نویسنده در فصل ششم نشان میدهد که روند دموکراتیکسازی را که در نیمه دوم قرن شانزدهم در اروپا آغاز شد- و جنگ استقلال هلند بر ضد اسپانیا را میتوان اولین نشانه برجسته آن دانست- میتوان بهصورت اختراع مجدد دموکراسی پس از یونان باستان تلقی کرد. این اختراع مجدد سبب پدیداری پدیدههای زیادی شده است که برخی از آنها مربوط به حوزه شناخت هستند، مانند: فلسفه سیاسی و ایدئولوژیها و نیز اقتصاد سیاسی، علوم سیاسی و تاریخ- در اروپایی که از سوی دیگر در اوایل قرن هفدهم علوم را اختراع کرده بود- برخی استراتژیها و تمام تاکتیکهایی که بهطور کموبیش عمدی در خدمت ایجاد یک نظم سیاسی جدید و از طریق انتشار و انعکاس بعدی آن، در خدمت بازسازی سازماندهی مجدد و عمیق همه نظامها قرار گرفتهاند؛ آخرین گروه پدیدهها مربوط به حوزه ساخت و ایجاد سازمانها و نهادهایی میشوند که به مدرنیت شکل دادهاند. در میان این نهادها، نهادهای عمومی مرکزی بین قرنهای هفدهم تا بیستم در اروپا و ایالات
متحده به وجود آمدند. این نهادها به این دلیل بهطور برجستهتر مورد توجه قرار گرفتهاند که نقشی تعیینکننده در ثبات و تأثیر دموکراسیها داشتهاند و حداقل از قرن هجدهم به بعد موضوع یک آموزش تخصصی به نام حقوق عمومی قرار گرفتهاند.
فصل بعد به مفهوم فضیلت دموکراسی اختصاص دارد. بشلر تأکید مونتسکیو را در این مورد مدنظر قرار میدهد که میگوید «اصل بنیادی»، یا به عبارت بهتر، محرک اخلاقی جمهوریها که دموکراسیِ ما هستند، فضیلت به معنای درنظرگرفتن منفعت مشترک قبل از منفعت شخصی است. فصل هشتم درباره شرایط امکانپذیری دموکراسی و خاستگاههای آن است و به این پرسش پاسخ میدهد که چرا در برخی نقاط جهان و کشورها دموکراسیها شکل گرفتند و در برخی دیگر نه. فصل نهم به نارساییها و فسادهای دموکراسی و فصل آخر به مرگ و تولد دوباره دموکراسی میپردازد. در بلندترین مقیاس زمانی ممکن، یعنی تاریخ نوع انسان، دموکراسی در واحدهای سیاسی میمیرد اما واقعیت این است که دموکراسی همیشه موفق شده است در مکانها و زمانهای دیگری از نو زاده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.