ویژگیهای یک همهگیری طبقاتی
بعد از شیوع بیماری کرونا و تبدیل آن به بحرانی جهانی مطالعات و مباحثات نظری فراوانی درباره پیامدهای بلندمدت آن درگرفت. کتاب «بیماری فراگیر در عصر نئولیبرال» مشتمل بر چند مقاله از دیوید هاروی به ضمیمه مقالاتی از آلن بدیو، کین برچ، شری برمن و بن ارنرایک تلاش دارد برخی گفتارها و نوشتارها را درباره بحران کرونا در میان نظریهپردازان چپ و انتقادی بازتاب دهد. تمرکز اصلی کتاب بر نوشتههای هاروی است که میکوشد نسبت میان همهگیری و نظام جهانی نولیبرال را تبیین کند و برنامهای تا حد ممکن عملی پیشنهاد دهد. بهجای مقدمه، متنی از کین برچ، پژوهشگر بریتانیایی اقتصاد سیاسی آمده که به تعریفی اجمالی از نولیبرالیسم و تاریخچه آن میپردازد. در پیوست کتاب نیز سه مقاله ضمیمه شده است که نخستینشان گزارشی از بن ارنرایک، روزنامهنگار و رماننویس آمریکایی درباره بحران متأخر اقتصادی جهانی و چگونگی سربرآوردن جنبشهای مردمی در سراسر دنیاست. متن دوم، مقالهای است درباره مخاطرات پیشرو از شری برمن استاد علوم سیاسی و نویسنده کتاب «دموکراسی و دیکتاتوری در اروپا: از رژیم کهن تا روزگار ما». او در مقالهاش هشدار میدهد که اگر منتقدان
سرمایهداری نتوانند برای وضعیت بحرانزده کنونی پاسخی عملی بیابند، نومحافظهکاران با احیای تجربه فاشیسم این فقدان را در میان هلهله مردم خسته از وضعیت، پر خواهند کرد. متن سوم، یادداشتی از آلن بدیو، فیلسوف فرانسوی است که با شرحی از وضعیت فعلی، باورش را به اینکه همهگیری کنونی هیچ پیامد سیاسی خاصی نخواهد داشت، بیان میکند.
هاروی در بحبوحه بحران کرونا با نوشتن چند مقاله و انجام مصاحبه تلاش کرد پیامدهای کرونا را از زاویه نقد اقتصاد سیاسی تحلیل کند و به پیامدهای آن برای پویایی جهانی انباشت سرمایه پرداخت. بهزعم او انسدادها و اختلالهای ناشی از کرونا در تداوم جریان سرمایه منجر به کاهش ارزش خواهد شد و اگر کاهش ارزشها گسترده و عمیق باشد، نشانگر آغاز بحرانها خواهد بود. هاروی به نقش چین بهعنوان دومین اقتصاد بزرگ جهانی اشاره میکند که در واقع پس از سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ سرمایهداری جهانی را عملا نجات داده و ضامنش شده است، بنابراین هرگونه ضربه به اقتصاد چین لزوما عواقبی جدی برای اقتصاد جهانی در پی خواهد داشت که پیش از آن نیز در موقعیت اسفباری بود. به باور او، الگوی موجود انباشت سرمایه پیش از این نیز با گرفتاریهای فراوانی روبهرو بوده است و جنبشهای اعتراضی که تقریبا در همه جا، از سانتیاگو تا بیروت رخ میداد، نشاندهنده این بود که الگوی اقتصادی غالب، برای تودههای جمعیت خوب کار نمیکند. هاروی این مدل نولیبرال را بهطور فزایندهای بر سرمایه موهوم و توسعه وسیع در عرضه پول و ایجاد بدهی استوار میداند. این مدل هنوز با مشکل تقاضای مؤثر
ناکافی برای تحقق ارزشهایی که سرمایه میتواند تولید کند روبهرو است. بنابراین پرسش این است که چگونه ممکن است الگوی اقتصادی مسلط، با مشروعیت و توان رو به کاهش، تأثیرات اجتنابناپذیر همهگیری را جذب کند و از سر بگذراند. هاروی پاسخ به این سؤال را بسته به این میداند که چه مدت ممکن است این اختلال دوام و گسترش یابد؛ زیرا چنانکه مارکس اشاره میکند، «کاهش ارزش به این دلیل رخ نمیدهد که کالاها نمیتوانند فروخته شوند بلکه به این دلیل است که نمیتوانند بهموقع فروخته شوند». هاروی ارتباط همهگیری کرونا را با مسئله طبیعت و دستاندازی انسان به محیط زیست نیز بررسی میکند. او در آثار کلی خود بهجای اینکه از ایده «طبیعت» بهمثابه امری بیرون و جدا از فرهنگ، اقتصاد و زندگی روزمره بحث کند، نظرگاهی دیالکتیکیتر تحت عنوان «رابطه متابولیک با طبیعت» اتخاذ میکند: «هیچ فاجعه کاملا طبیعیای وجود ندارد. بیشک، ویروسها همواره جهش مییابند؛ اما شرایطی که در آن، یک جهش تبدیل به چیزی تهدیدکننده زندگی میشود، به اقدامات انسان وابسته است». هاروی با ارجاع به تجربههای قبلی، یکی از جنبههای منفی افزایش جهانیسازی را امکانناپذیری جلوگیری
از انتشار پرشتاب بینالمللی بیماریهای جدید میداند. ما در جهانی کاملا بههمپیوسته زندگی میکنیم که در آن تقریبا همهکس سفر میکنند. شبکههای انسانی به نحو بالقوه برای انتشار، گسترده و گشودهاند. از نظر او ابعاد خطر اقتصادی و جمعیتی وقتی مشخص میشود که این اختلال یک سال یا بیشتر طول بکشد و شرح میدهد که تأثیرات اقتصادی در سرتاسر جهان به نحو فزایندهای از کنترل خارج میشود. اختلالات موجود در زنجیرههای ارزشآفرین شرکتها و در بخشهای مشخصی، نسبت به آنچه در ابتدا تصور میشد، اساسیتر است. اثر بلندمدتش ممکن است کوتاهسازی یا متنوعسازی زنجیرههای عرضه همزمان با حرکت
به سوی اشکال تولید نیازمند به نیروی کار کمتر (با پیامدهای سهمگین برای اشتغال) و اتکای بیشتر به سیستمهای تولیدی هوش مصنوعی باشد. اختلال در زنجیرههای تولید، تعدیل یا اخراج کارگران را در پی دارد که این امر تقاضای نهایی را کاهش میدهد؛ درحالیکه تقاضا برای مواد اولیه مصرف مولد را پایین میآورد.
باور مرسومی وجود دارد که بیماریهای عفونی، وقعی به طبقه یا دیگر موانع و مرزهای اجتماعی نمینهند. از نظر هاروی همچون بسیاری سخنان از این دست، حقیقتی در آن وجود دارد: «در اپیدمی وبای قرن نوزدهم، فراروی از موانع طبقاتی آنقدر دراماتیک بود که جنبش بهداشت و سلامت عمومی از دل آن زاییده شد (و حرفهای شد) و تا امروز نیز پاییده است. اینکه آیا جنبش مذکور در جهت حمایت از همگان طراحی شده یا تنها طبقات بالاتر، همیشه ناروشن بود». اما هاروی توضیح میدهد که امروز تأثیرات اقتصادی و اجتماعی از فیلتر تبعیضهای «مرسوم» میگذرند و همهجا قابل رؤیتاند. مثلا نیروی کاری که انتظار میرود از شمار فزاینده بیماران مراقبت کند، در بیشتر مناطق جهان بهطور معمول بسیار جنسیتی، نژادی و قومی انتخاب میشود. این امر تجلی دیگری از حضور نیروهای کار طبقهمحور مثلا در فرودگاهها و سایر بخشهای تدارکاتی است. هاروی این نیروهای کار را «طبقه کارگر جدید» مینامد که در خط مقدم حاضرند: یا باید بار بدلشدن به نیروی کاری را تحمل کنند که بیشتر در معرض خطر ابتلا به ویروس است یا در پی سیاست تعدیل اقتصادی برآمده از ویروس بدون هیچ منبع مالی از کار برکنار
میشوند. برای نمونه، این مسئله وجود دارد که چه کسی میتواند در خانه کار کند و چه کسی نمیتواند: «این مسئله شکاف اجتماعی را تشدید میکند و این پرسش را برمیانگیزاند که چه کسی در صورت تماس با فرد بیمار یا عفونت، میتواند خود را قرنطینه کند (با یا بدون پرداخت مالی). درست به همان سیاقی که آموختم زلزلههای نیکاراگوئه (۱۹۷۳) و مکزیکوسیتی (۱۹۸۵) را «زلزلههای طبقاتی» بنامم، پیشرفت کووید-۱۹ ویژگیهای یک همهگیری طبقاتی، جنسیتی و نژادی را به تمامی نشانم میدهد».
بعد از شیوع بیماری کرونا و تبدیل آن به بحرانی جهانی مطالعات و مباحثات نظری فراوانی درباره پیامدهای بلندمدت آن درگرفت. کتاب «بیماری فراگیر در عصر نئولیبرال» مشتمل بر چند مقاله از دیوید هاروی به ضمیمه مقالاتی از آلن بدیو، کین برچ، شری برمن و بن ارنرایک تلاش دارد برخی گفتارها و نوشتارها را درباره بحران کرونا در میان نظریهپردازان چپ و انتقادی بازتاب دهد. تمرکز اصلی کتاب بر نوشتههای هاروی است که میکوشد نسبت میان همهگیری و نظام جهانی نولیبرال را تبیین کند و برنامهای تا حد ممکن عملی پیشنهاد دهد. بهجای مقدمه، متنی از کین برچ، پژوهشگر بریتانیایی اقتصاد سیاسی آمده که به تعریفی اجمالی از نولیبرالیسم و تاریخچه آن میپردازد. در پیوست کتاب نیز سه مقاله ضمیمه شده است که نخستینشان گزارشی از بن ارنرایک، روزنامهنگار و رماننویس آمریکایی درباره بحران متأخر اقتصادی جهانی و چگونگی سربرآوردن جنبشهای مردمی در سراسر دنیاست. متن دوم، مقالهای است درباره مخاطرات پیشرو از شری برمن استاد علوم سیاسی و نویسنده کتاب «دموکراسی و دیکتاتوری در اروپا: از رژیم کهن تا روزگار ما». او در مقالهاش هشدار میدهد که اگر منتقدان
سرمایهداری نتوانند برای وضعیت بحرانزده کنونی پاسخی عملی بیابند، نومحافظهکاران با احیای تجربه فاشیسم این فقدان را در میان هلهله مردم خسته از وضعیت، پر خواهند کرد. متن سوم، یادداشتی از آلن بدیو، فیلسوف فرانسوی است که با شرحی از وضعیت فعلی، باورش را به اینکه همهگیری کنونی هیچ پیامد سیاسی خاصی نخواهد داشت، بیان میکند.
هاروی در بحبوحه بحران کرونا با نوشتن چند مقاله و انجام مصاحبه تلاش کرد پیامدهای کرونا را از زاویه نقد اقتصاد سیاسی تحلیل کند و به پیامدهای آن برای پویایی جهانی انباشت سرمایه پرداخت. بهزعم او انسدادها و اختلالهای ناشی از کرونا در تداوم جریان سرمایه منجر به کاهش ارزش خواهد شد و اگر کاهش ارزشها گسترده و عمیق باشد، نشانگر آغاز بحرانها خواهد بود. هاروی به نقش چین بهعنوان دومین اقتصاد بزرگ جهانی اشاره میکند که در واقع پس از سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ سرمایهداری جهانی را عملا نجات داده و ضامنش شده است، بنابراین هرگونه ضربه به اقتصاد چین لزوما عواقبی جدی برای اقتصاد جهانی در پی خواهد داشت که پیش از آن نیز در موقعیت اسفباری بود. به باور او، الگوی موجود انباشت سرمایه پیش از این نیز با گرفتاریهای فراوانی روبهرو بوده است و جنبشهای اعتراضی که تقریبا در همه جا، از سانتیاگو تا بیروت رخ میداد، نشاندهنده این بود که الگوی اقتصادی غالب، برای تودههای جمعیت خوب کار نمیکند. هاروی این مدل نولیبرال را بهطور فزایندهای بر سرمایه موهوم و توسعه وسیع در عرضه پول و ایجاد بدهی استوار میداند. این مدل هنوز با مشکل تقاضای مؤثر
ناکافی برای تحقق ارزشهایی که سرمایه میتواند تولید کند روبهرو است. بنابراین پرسش این است که چگونه ممکن است الگوی اقتصادی مسلط، با مشروعیت و توان رو به کاهش، تأثیرات اجتنابناپذیر همهگیری را جذب کند و از سر بگذراند. هاروی پاسخ به این سؤال را بسته به این میداند که چه مدت ممکن است این اختلال دوام و گسترش یابد؛ زیرا چنانکه مارکس اشاره میکند، «کاهش ارزش به این دلیل رخ نمیدهد که کالاها نمیتوانند فروخته شوند بلکه به این دلیل است که نمیتوانند بهموقع فروخته شوند». هاروی ارتباط همهگیری کرونا را با مسئله طبیعت و دستاندازی انسان به محیط زیست نیز بررسی میکند. او در آثار کلی خود بهجای اینکه از ایده «طبیعت» بهمثابه امری بیرون و جدا از فرهنگ، اقتصاد و زندگی روزمره بحث کند، نظرگاهی دیالکتیکیتر تحت عنوان «رابطه متابولیک با طبیعت» اتخاذ میکند: «هیچ فاجعه کاملا طبیعیای وجود ندارد. بیشک، ویروسها همواره جهش مییابند؛ اما شرایطی که در آن، یک جهش تبدیل به چیزی تهدیدکننده زندگی میشود، به اقدامات انسان وابسته است». هاروی با ارجاع به تجربههای قبلی، یکی از جنبههای منفی افزایش جهانیسازی را امکانناپذیری جلوگیری
از انتشار پرشتاب بینالمللی بیماریهای جدید میداند. ما در جهانی کاملا بههمپیوسته زندگی میکنیم که در آن تقریبا همهکس سفر میکنند. شبکههای انسانی به نحو بالقوه برای انتشار، گسترده و گشودهاند. از نظر او ابعاد خطر اقتصادی و جمعیتی وقتی مشخص میشود که این اختلال یک سال یا بیشتر طول بکشد و شرح میدهد که تأثیرات اقتصادی در سرتاسر جهان به نحو فزایندهای از کنترل خارج میشود. اختلالات موجود در زنجیرههای ارزشآفرین شرکتها و در بخشهای مشخصی، نسبت به آنچه در ابتدا تصور میشد، اساسیتر است. اثر بلندمدتش ممکن است کوتاهسازی یا متنوعسازی زنجیرههای عرضه همزمان با حرکت
به سوی اشکال تولید نیازمند به نیروی کار کمتر (با پیامدهای سهمگین برای اشتغال) و اتکای بیشتر به سیستمهای تولیدی هوش مصنوعی باشد. اختلال در زنجیرههای تولید، تعدیل یا اخراج کارگران را در پی دارد که این امر تقاضای نهایی را کاهش میدهد؛ درحالیکه تقاضا برای مواد اولیه مصرف مولد را پایین میآورد.
باور مرسومی وجود دارد که بیماریهای عفونی، وقعی به طبقه یا دیگر موانع و مرزهای اجتماعی نمینهند. از نظر هاروی همچون بسیاری سخنان از این دست، حقیقتی در آن وجود دارد: «در اپیدمی وبای قرن نوزدهم، فراروی از موانع طبقاتی آنقدر دراماتیک بود که جنبش بهداشت و سلامت عمومی از دل آن زاییده شد (و حرفهای شد) و تا امروز نیز پاییده است. اینکه آیا جنبش مذکور در جهت حمایت از همگان طراحی شده یا تنها طبقات بالاتر، همیشه ناروشن بود». اما هاروی توضیح میدهد که امروز تأثیرات اقتصادی و اجتماعی از فیلتر تبعیضهای «مرسوم» میگذرند و همهجا قابل رؤیتاند. مثلا نیروی کاری که انتظار میرود از شمار فزاینده بیماران مراقبت کند، در بیشتر مناطق جهان بهطور معمول بسیار جنسیتی، نژادی و قومی انتخاب میشود. این امر تجلی دیگری از حضور نیروهای کار طبقهمحور مثلا در فرودگاهها و سایر بخشهای تدارکاتی است. هاروی این نیروهای کار را «طبقه کارگر جدید» مینامد که در خط مقدم حاضرند: یا باید بار بدلشدن به نیروی کاری را تحمل کنند که بیشتر در معرض خطر ابتلا به ویروس است یا در پی سیاست تعدیل اقتصادی برآمده از ویروس بدون هیچ منبع مالی از کار برکنار
میشوند. برای نمونه، این مسئله وجود دارد که چه کسی میتواند در خانه کار کند و چه کسی نمیتواند: «این مسئله شکاف اجتماعی را تشدید میکند و این پرسش را برمیانگیزاند که چه کسی در صورت تماس با فرد بیمار یا عفونت، میتواند خود را قرنطینه کند (با یا بدون پرداخت مالی). درست به همان سیاقی که آموختم زلزلههای نیکاراگوئه (۱۹۷۳) و مکزیکوسیتی (۱۹۸۵) را «زلزلههای طبقاتی» بنامم، پیشرفت کووید-۱۹ ویژگیهای یک همهگیری طبقاتی، جنسیتی و نژادی را به تمامی نشانم میدهد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.