احیاگر خط کوفی
حمید فرید
خوشنویسی همواره زمینه تذکار کنش نخستین قلم الهی را برای کسانی که توانایی تأمل در نشانههای حضرتش دارند، فراهم میکند. نخستین فعل خداوند خلق کلمه نخستین یعنی «کن»؛ که سرمنشأ تمامی صداها و قرآن کریم است، بود و از رویی خوشنویسی؛ این هنر مقدس تجسم کلام وحی بوده است و به خاطر این مهم همواره برای مردمان مشرقزمین اهمیتی خاص داشته است. آنان خط زیبا را نهفقط در استنساخ قرآن، بلکه در اغلب هنرها به کار میبردند. در میان خطوط، خط کوفی یا به تعبیری، نخستین خطی که کلام وحی با آن نگاشته شده است، در طی چند قرن اولیه اسلامی چنان گوناگونی ساختاری به خود گرفت که پس از آن، این گوناگونی را در هیچیک از خطها نمیتوان دید. خط کوفی در هر مکانی و در هر قالبی شکل ویژه و منحصربهفرد همان مکان یا صنعت را به خود گرفت و تنوع تولیدات و مکتوبها در جوامع اسلامی که خط کوفی با آن تولیدات همشکل شده، تأملبرانگیز است. از سده سوم هجری به بعد با فراگیرشدن خط نسخ و دیگر دبیرههای نوآوریشده بهتدریج کاربرد خط کوفی کمتر شد تا اینکه پس از سده پنجم هجری تقریبا کنار گذاشته شد و دیگر آن همهگیری پیشین را نداشت و بیشتر کاربرد تزیینی و محدود یافت و بیشتر در کتیبهها مورد استفاده قرار میگرفت. در دوران معاصر در میان هنرمندان خوشنویس خط کوفی باید به «سیدمحمدوحید موسویجزایری» اشاره کرد که تحقیق پیرامون خطوط كوفی را از سال 1371 آغاز کرده و به صورتی همزمان، طریقه خوشنویسی برخی از شیوههای خط كوفی را تجربه كرد. تلاشها و مطالعات پیگیرانه او در زمینه شیوههای خط کوفی، سرانجام در سال 1372 منجر به یافتن «تراش قلم گمشده خط كوفی اولیه»، پس از صدها سال شد. بیش از یك دهه پس از رمزگشایی از قلم گمشده خط كوفی اولیه، چگونگی تراش این قلم و همچنین آموزش كامل خوشنویسی این شیوه را به گونهای مستند و علمی در جلد اول كتاب «دانشنامه كوفی» در سال 1384 منتشر کرد و آموزش شیوه یادشده در این دانشنامه، با استفاده از همان قلم یافتهشده از سوی او صورت گرفته است. جزایری دارای نشان درجه یک هنری (معادل دکتری) و مدرک کارشناسی گرافیك است. تسلط خوشنویسانه در زمینه برخی از خطوط کهن و سنتی، امکان نقد و تحلیل کاربردی را برای او به وجود آورده است. استاد بهاءالدین خرمشاهی درباره او مینویسد: «استاد سیدوحید موسویجزایری احیاگر خط کوفی با افزایش بسی آرایههای گرافیکی امروزهپسند است». تجربیات او پیرامون موضوعات «طراحی حروف» اندکی پس از آغاز حرفهای کار خوشنویسیاش آغاز شد. وقوع همزمان جریانهایی تجربی در زمینه کار روی خطوطی متنوع، توانست تا بهتدریج، به نوعی دستاورد انحصاری برای آثار او تبدیل شود. هجرانی خوان خط کوفی امروز ما، وحید جزایری است که از رنجهای فرهنگ و کاستیها میگوید، نه از بودنها... . جزایری، گویا در خونش «پنهانی» رازهایی که شاید خودش هم کامل نمیدانست یا نمیداند، حمل میکرد! چند نوع میتوانی قلمی را بتراشی که خطنویسی را بسازی؟ چند گونه میتوانی در شکل تراش ترفندی بزنی که چیزی گمشده را باز بیافریند؟ راز تراش گمشده قلم کوفینویس بعد از گذشت چند صد سال، شکل ساده چند چوب و قلمنی بود که با تغییر زاویهای عجیب و درکنشدنی و در چند سو تراشخورده، در میان دستان جزایری خودنمایی میکرد. حالا میتوانستی «کوفی» بنویسی. باید جشن گرفته میشد، باید همه جا جار میزدی که بیایید و ببینید شکوه دوباره یافتهشده را... . قلم کوفینویس بعد از چند سده بیدار شده است. ارزشهای گرافیکی این قلم بار دیگر چشمها را خواهد نواخت. شاید نتوانیم با این قلم امور جاری و روزمره را بنگاریم! اما قطعا مواجهه مجدد با ویژگیهای بازپدید آن سبب پیدایی چشماندازهای بدیع و نو خواهد شد. شاید ارزشهای گرافیکی با نیروی فراوان این خط راهنمای ایجاد طراحیهای جدید شود. شاید نوازشهای زیباییشناسانه آن، پالایش جدیدی باشد، در این آشوب تاریک هزاره نو. این هنرمند و پژوهشگر، تاکنون چندین کتاب درباره خط کوفی و گرافیک به چاپ رسانده و همچنین کارگاههایی برای علاقهمندان به این خط برپا کرده است و معتقد است: بازکاوی خطوط کوفی بهعنوان موضوعی تاریخی و کهن و تبدیل آن به زبان قابل فهمی در مبحث تایپوگرافی، نیاز معاصری است که باید از طریق آموزشهای تخصصی در بیان اهمیت آن کوشید.
خوشنویسی همواره زمینه تذکار کنش نخستین قلم الهی را برای کسانی که توانایی تأمل در نشانههای حضرتش دارند، فراهم میکند. نخستین فعل خداوند خلق کلمه نخستین یعنی «کن»؛ که سرمنشأ تمامی صداها و قرآن کریم است، بود و از رویی خوشنویسی؛ این هنر مقدس تجسم کلام وحی بوده است و به خاطر این مهم همواره برای مردمان مشرقزمین اهمیتی خاص داشته است. آنان خط زیبا را نهفقط در استنساخ قرآن، بلکه در اغلب هنرها به کار میبردند. در میان خطوط، خط کوفی یا به تعبیری، نخستین خطی که کلام وحی با آن نگاشته شده است، در طی چند قرن اولیه اسلامی چنان گوناگونی ساختاری به خود گرفت که پس از آن، این گوناگونی را در هیچیک از خطها نمیتوان دید. خط کوفی در هر مکانی و در هر قالبی شکل ویژه و منحصربهفرد همان مکان یا صنعت را به خود گرفت و تنوع تولیدات و مکتوبها در جوامع اسلامی که خط کوفی با آن تولیدات همشکل شده، تأملبرانگیز است. از سده سوم هجری به بعد با فراگیرشدن خط نسخ و دیگر دبیرههای نوآوریشده بهتدریج کاربرد خط کوفی کمتر شد تا اینکه پس از سده پنجم هجری تقریبا کنار گذاشته شد و دیگر آن همهگیری پیشین را نداشت و بیشتر کاربرد تزیینی و محدود یافت و بیشتر در کتیبهها مورد استفاده قرار میگرفت. در دوران معاصر در میان هنرمندان خوشنویس خط کوفی باید به «سیدمحمدوحید موسویجزایری» اشاره کرد که تحقیق پیرامون خطوط كوفی را از سال 1371 آغاز کرده و به صورتی همزمان، طریقه خوشنویسی برخی از شیوههای خط كوفی را تجربه كرد. تلاشها و مطالعات پیگیرانه او در زمینه شیوههای خط کوفی، سرانجام در سال 1372 منجر به یافتن «تراش قلم گمشده خط كوفی اولیه»، پس از صدها سال شد. بیش از یك دهه پس از رمزگشایی از قلم گمشده خط كوفی اولیه، چگونگی تراش این قلم و همچنین آموزش كامل خوشنویسی این شیوه را به گونهای مستند و علمی در جلد اول كتاب «دانشنامه كوفی» در سال 1384 منتشر کرد و آموزش شیوه یادشده در این دانشنامه، با استفاده از همان قلم یافتهشده از سوی او صورت گرفته است. جزایری دارای نشان درجه یک هنری (معادل دکتری) و مدرک کارشناسی گرافیك است. تسلط خوشنویسانه در زمینه برخی از خطوط کهن و سنتی، امکان نقد و تحلیل کاربردی را برای او به وجود آورده است. استاد بهاءالدین خرمشاهی درباره او مینویسد: «استاد سیدوحید موسویجزایری احیاگر خط کوفی با افزایش بسی آرایههای گرافیکی امروزهپسند است». تجربیات او پیرامون موضوعات «طراحی حروف» اندکی پس از آغاز حرفهای کار خوشنویسیاش آغاز شد. وقوع همزمان جریانهایی تجربی در زمینه کار روی خطوطی متنوع، توانست تا بهتدریج، به نوعی دستاورد انحصاری برای آثار او تبدیل شود. هجرانی خوان خط کوفی امروز ما، وحید جزایری است که از رنجهای فرهنگ و کاستیها میگوید، نه از بودنها... . جزایری، گویا در خونش «پنهانی» رازهایی که شاید خودش هم کامل نمیدانست یا نمیداند، حمل میکرد! چند نوع میتوانی قلمی را بتراشی که خطنویسی را بسازی؟ چند گونه میتوانی در شکل تراش ترفندی بزنی که چیزی گمشده را باز بیافریند؟ راز تراش گمشده قلم کوفینویس بعد از گذشت چند صد سال، شکل ساده چند چوب و قلمنی بود که با تغییر زاویهای عجیب و درکنشدنی و در چند سو تراشخورده، در میان دستان جزایری خودنمایی میکرد. حالا میتوانستی «کوفی» بنویسی. باید جشن گرفته میشد، باید همه جا جار میزدی که بیایید و ببینید شکوه دوباره یافتهشده را... . قلم کوفینویس بعد از چند سده بیدار شده است. ارزشهای گرافیکی این قلم بار دیگر چشمها را خواهد نواخت. شاید نتوانیم با این قلم امور جاری و روزمره را بنگاریم! اما قطعا مواجهه مجدد با ویژگیهای بازپدید آن سبب پیدایی چشماندازهای بدیع و نو خواهد شد. شاید ارزشهای گرافیکی با نیروی فراوان این خط راهنمای ایجاد طراحیهای جدید شود. شاید نوازشهای زیباییشناسانه آن، پالایش جدیدی باشد، در این آشوب تاریک هزاره نو. این هنرمند و پژوهشگر، تاکنون چندین کتاب درباره خط کوفی و گرافیک به چاپ رسانده و همچنین کارگاههایی برای علاقهمندان به این خط برپا کرده است و معتقد است: بازکاوی خطوط کوفی بهعنوان موضوعی تاریخی و کهن و تبدیل آن به زبان قابل فهمی در مبحث تایپوگرافی، نیاز معاصری است که باید از طریق آموزشهای تخصصی در بیان اهمیت آن کوشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.