|

مشت آهنین پوتین

دکتر بهرام امیراحمدیان- کارشناس مطالعات اوراسیا

ولادیمیر پوتین ناجی روسیه در حال فروپاشی بود. هنگامی که در سال‌های پایانی ریاست‌جمهوری بوریس یلتسین روسیه گرفتار نافرمانی مدنی، فقر، شکاف طبقاتی، مافیا و ناامنی بود، در سال 1999 از سوی رئیس‌جمهور بوریس یلتسین به‌عنوان جانشین ریاست‌جمهوری وارد عرصه سیاسی روسیه نوین شد. افزایش قیمت نفت به کمک روسیه آمد و ولادیمیر پوتین با تقسیم کشور به هفت منطقه فدرال و گماردن دوستان نظامی خود به‌عنوان فرمانداران این مناطق به مبارزه با جرم و جنایت پرداخت. او توانست با مبارزه‌ای بی‌امان با جدایی‌طلبان چچن مقابله کند و با حملات بی‌رحمانه، جمهوری چچن به‌ویژه شهر گروزنی پایتخت آن را به ویرانه‌ای باقی‌مانده از بمباران‌های هوایی و زمینی تبدیل کند و با کشتار وسیع جنگجویان جدایی‌طلب چچنی، چهره جدیدی از جمهوری خودمختار چچن به جا گذاشت. جمهوری چچن امروزی، جمهوری دیگری است که تفاوت بسیاری با چچن دوران مبارزه با دولت مرکزی دارد. پوتین مصمم بود که بحران قفقاز شمالی در داغستان و چچن را آرام کند. خود پوتین بر این باور است که موضوع تنها استقلال چچن نبود و این بیشتر بهانه غرب برای فروپاشی فدراسیون روسیه بعد از فروپاشی شوروی بود. خیلی از جریان‌های غربی و غرب‌گرایی در داخل و خارج از عملکرد پوتین انتقاد می‌کنند. روسیه کشوری گسترده است و هنگامی که مردم در شرق روسیه از خواب بیدار شده و فعالیت‌های خود را آغاز می‌کنند، در غرب روسیه مردم در خواب‌اند. این کشور حدود 200 قومیت متفاوت و ادیان مسیحی و اسلامی و بودایی و حتی شمنیسم در آن حضور دارد. انتظار پیاده‌سازی نظام‌های جمهوری‌های غربی در آن انتظاری بیهوده است. این کشور با فرهنگ خود، زبان روسی، دین مسیحی ارتدکس، الفبای کریلیک، سرزمینی ویژه، نوعی از حکومت را می‌طلبد که دارای ویژگی‌های تاریخی است و اگرچه در حال تحول، ولی با همان منطق. در دوره تزارها این تزار بود که زمام امور را در دست داشت. در امپراتوری روسیه که از دوره پتر کبیر در اواخر قرن هجدهم آغاز می‌شود، امپراتور جای تزار را می‌گیرد ولی شیوه حکومتی همان توتالیتر و دیکتاتوری است. با سقوط امپراتوری روسیه در دهه دوم قرن بیستم، حکومت شوراها در دست رهبران کمونیست است. لنین و استالین و خروشچف و برژنف همان تزار و همان امپراتور هستند. با فروپاشی شوروی یلتسین همان تزار با لباسی دیگر است که مجلس را بمباران می‌کند. دموکراسی غربی امکان ظهور ندارد و روسیه، تزاری مدرن و باقدرت مانند پوتین را پرورش می‌دهد. او در مصاحبه خود در آغاز زمامداری به‌عنوان کفیل ریاست‌جمهوری عنوان می‌کند که توان اداره کشوری با این ویژگی را ندارد، ولی سعی خواهد کرد. آغاز زمامداری پوتین به‌عنوان رئیس‌جمهور، تحولی نو در امپراتوری روسیه نوین به‌عنوان امپراتوری قاره‌ای است. پوتین نشان داده است که با مشتی آهنین با بحران‌ها روبه‌رو می‌شود و به مدد نیروهای نظامی قدرتمند، تسلیحات شگفت‌انگیز برای مقابله با ناآرامی‌ها و ایستادگی در برابر باندهای مافیایی و جدایی‌طلبان و بازدارندگی هسته‌ای در برابر قدرت‌های برتر، امنیتی خوف‌انگیز در روسیه پدید آورده است. او با هیچ‌کس و هیچ قدرتی سر سازش ندارد و منطق خود را در حل مسائل نظامی و سیاسی دارد. در برابر بحران‌های داخلی نیز با خونسردی، بدون اتکا به کمک‌های خارجی مسائل را دنبال کرده است. فاجعه زیردیریایی کورسک در ماه آگوست سال 2000 در دریای بارنتز و کشته‌شدن 118 نفر از ملوانان حاضر در زیردریایی، پایان‌بخشیدن به گروگان‌گیری چچن‌ها در تئاتر مسکو در 23 تا 26 اکتبر 2002 و کشته‌شدن بین 170 تا 224 نفر، عملیات قهری در مدرسه بسلان و ندادن پاسخ به باج‌خواهی گروگان‌گیران چچنی، در سپتامبر 2004 که موجب کشته‌شدن بیش از 330 نفر از دانش‌آموزان و برخی گروگان‌گیران شد، نمونه‌هایی از اقتدار حکومت مرکزی در روسیه است. ولادیمیر پوتین، این مرد آهنین، از هیچ قدرت و سازمانی بین‌المللی واهمه ندارد و با مدل خود برای حل بحران‌ها اقدام می‌کند و علاقه‌ای به پاسخ‌گویی ندارد. کنارگذاشتن مخالفان به سبک روسی، رئیس‌جمهور را برای اداره بهتر جامعه قدرتمند کرده است. او مدل دلخواه فرهنگ حکومت‌داری در روسیه است که اغلب مردم آن را پذیرا هستند. شگفت‌انگیزترین حادثه دوره زمامداری پوتین، پاسخ خشن به دولت گرجستان در دوره ریاست‌جمهوری ساآکشویلی در برابر پایان‌بخشیدن به بحران جدایی‌طلبی در دو منطقه جدایی‌طلب «استان خودمختار اوستیای جنوبی» و «جمهوری خودمختار آبخازیا» از ترکیب جمهوری گرجستان در هشتم ماه آگوست سال 2008 بود که با حملاتی برق‌آسا، آنها را از قلمرو گرجستان منفک کرد و به سطح یک کشور ارتقا داد و ضمن به‌رسمیت‌شناختن استقلال آنها به‌عنوان کشور و برقراری روابط دیپلماتیک با آنها، نشان داد که در منطقه قفقاز حاضر به معامله نیست. آخرین تحولات سیاسی و نظامی در روسیه، لشکرکشی به شبه‌جزیره کریمه و برگزاری رفراندوم استقلال از اوکراین در آن و سپس برگزاری همه‌پرسی الحاق به روسیه در سال 2014، نشان می‌دهد که روسیه با قدرت نظامی خویش می‌تواند به خواسته خود دست یابد و تابع هیچ قدرت خارجی‌ای نیست. این یکی از ابزارهای اوست که در هیچ محکمه و جلسه پرسش و پاسخی به این‌گونه مسائل و مسئولیت‌های خود پاسخ نگوید. این روسیه پوتین بود که بحران قره‌باغ را در ماه‌های پایانی سال 2020 رقم زد و با زیرکی تمام «خط حایل روسیه» علیه غرب را از غرب دریای سیاه در «ترانسنیستریا» در مولداوی، شبه‌جزیره کریمه، شرق اوکراین، آبخازیا، اوستیای جنوبی به قره‌باغ را متصل کرد و با دو هزار نیروی پاسدار صلح در قره‌باغ مستقر شد. آیا پوتین در فکر احیای شوروی است؟ روسیه با این فعالیت‌هایی که انجام داده است: تشکیل جامعه مستقل مشترک‌المنافع، اتحادیه گمرکی، پیمان امنیت دسته‌جمعی، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، نفوذ نظامی و سیاسی و امنیتی بر قفقاز، آسیای مرکزی، بلاروس و مقابله با سرکشی اوکراین و گرجستان، همه نشان از آن دارد که روسیه امنیت ملی خود را دوباره در چارچوب مرزهای اتحاد شوروی جست‌وجو می‌کند. او در برابر سؤال خبرنگاری درباره اتحاد شوروی و بازگشت آن می‌گوید: «می‌بینم که در غرب هیچ‌کس نمی‌فهمید که اتحاد جماهیر شوروی از نقشه سیاسی جهان ناپدید شده و یک کشور جدید با اصول اومانیستی و ایدئولوژیک در پایه و اساس وجود آن پدید آمده است... هرکس دلش برای اتحاد جماهیر شوروی تنگ نشده است، قلب ندارد و هر که می‌خواهد دوباره بازگردد، مغز ندارد». ولادیمیر پوتین، بارها به‌عنوان مرد برتر سال انتخاب می‌شود که این تنها به مفهوم شاخص بهترین نیست. او با ایجاد شرایط خاصی در داخل کشور توانسته است اعتمادبه‌نفس تضعیف‌شده ملت روس را که در سال‌های پساشوروی از آن ناخرسند بودند به آنها بازگرداند. این فرایند با قدرت‌گیری اقتصادی روسیه از محل افزایش بهای نفت و گاز در بازارهای جهانی و به تبع آن اعمال قدرت نظامی در سرکوب مخالفان داخلی و جریان‌های تجزیه‌طلب مصادف بوده است. پوتین در پارلمان روسیه با دردست‌داشتن حداکثر کرسی‌های پارلمان توسط حزب «روسیه واحد»، ابزارهای قانونی برای اعمال اراده سیاسی خود برای اداره کشور را در دست دارد.

ولادیمیر پوتین ناجی روسیه در حال فروپاشی بود. هنگامی که در سال‌های پایانی ریاست‌جمهوری بوریس یلتسین روسیه گرفتار نافرمانی مدنی، فقر، شکاف طبقاتی، مافیا و ناامنی بود، در سال 1999 از سوی رئیس‌جمهور بوریس یلتسین به‌عنوان جانشین ریاست‌جمهوری وارد عرصه سیاسی روسیه نوین شد. افزایش قیمت نفت به کمک روسیه آمد و ولادیمیر پوتین با تقسیم کشور به هفت منطقه فدرال و گماردن دوستان نظامی خود به‌عنوان فرمانداران این مناطق به مبارزه با جرم و جنایت پرداخت. او توانست با مبارزه‌ای بی‌امان با جدایی‌طلبان چچن مقابله کند و با حملات بی‌رحمانه، جمهوری چچن به‌ویژه شهر گروزنی پایتخت آن را به ویرانه‌ای باقی‌مانده از بمباران‌های هوایی و زمینی تبدیل کند و با کشتار وسیع جنگجویان جدایی‌طلب چچنی، چهره جدیدی از جمهوری خودمختار چچن به جا گذاشت. جمهوری چچن امروزی، جمهوری دیگری است که تفاوت بسیاری با چچن دوران مبارزه با دولت مرکزی دارد. پوتین مصمم بود که بحران قفقاز شمالی در داغستان و چچن را آرام کند. خود پوتین بر این باور است که موضوع تنها استقلال چچن نبود و این بیشتر بهانه غرب برای فروپاشی فدراسیون روسیه بعد از فروپاشی شوروی بود. خیلی از جریان‌های غربی و غرب‌گرایی در داخل و خارج از عملکرد پوتین انتقاد می‌کنند. روسیه کشوری گسترده است و هنگامی که مردم در شرق روسیه از خواب بیدار شده و فعالیت‌های خود را آغاز می‌کنند، در غرب روسیه مردم در خواب‌اند. این کشور حدود 200 قومیت متفاوت و ادیان مسیحی و اسلامی و بودایی و حتی شمنیسم در آن حضور دارد. انتظار پیاده‌سازی نظام‌های جمهوری‌های غربی در آن انتظاری بیهوده است. این کشور با فرهنگ خود، زبان روسی، دین مسیحی ارتدکس، الفبای کریلیک، سرزمینی ویژه، نوعی از حکومت را می‌طلبد که دارای ویژگی‌های تاریخی است و اگرچه در حال تحول، ولی با همان منطق. در دوره تزارها این تزار بود که زمام امور را در دست داشت. در امپراتوری روسیه که از دوره پتر کبیر در اواخر قرن هجدهم آغاز می‌شود، امپراتور جای تزار را می‌گیرد ولی شیوه حکومتی همان توتالیتر و دیکتاتوری است. با سقوط امپراتوری روسیه در دهه دوم قرن بیستم، حکومت شوراها در دست رهبران کمونیست است. لنین و استالین و خروشچف و برژنف همان تزار و همان امپراتور هستند. با فروپاشی شوروی یلتسین همان تزار با لباسی دیگر است که مجلس را بمباران می‌کند. دموکراسی غربی امکان ظهور ندارد و روسیه، تزاری مدرن و باقدرت مانند پوتین را پرورش می‌دهد. او در مصاحبه خود در آغاز زمامداری به‌عنوان کفیل ریاست‌جمهوری عنوان می‌کند که توان اداره کشوری با این ویژگی را ندارد، ولی سعی خواهد کرد. آغاز زمامداری پوتین به‌عنوان رئیس‌جمهور، تحولی نو در امپراتوری روسیه نوین به‌عنوان امپراتوری قاره‌ای است. پوتین نشان داده است که با مشتی آهنین با بحران‌ها روبه‌رو می‌شود و به مدد نیروهای نظامی قدرتمند، تسلیحات شگفت‌انگیز برای مقابله با ناآرامی‌ها و ایستادگی در برابر باندهای مافیایی و جدایی‌طلبان و بازدارندگی هسته‌ای در برابر قدرت‌های برتر، امنیتی خوف‌انگیز در روسیه پدید آورده است. او با هیچ‌کس و هیچ قدرتی سر سازش ندارد و منطق خود را در حل مسائل نظامی و سیاسی دارد. در برابر بحران‌های داخلی نیز با خونسردی، بدون اتکا به کمک‌های خارجی مسائل را دنبال کرده است. فاجعه زیردیریایی کورسک در ماه آگوست سال 2000 در دریای بارنتز و کشته‌شدن 118 نفر از ملوانان حاضر در زیردریایی، پایان‌بخشیدن به گروگان‌گیری چچن‌ها در تئاتر مسکو در 23 تا 26 اکتبر 2002 و کشته‌شدن بین 170 تا 224 نفر، عملیات قهری در مدرسه بسلان و ندادن پاسخ به باج‌خواهی گروگان‌گیران چچنی، در سپتامبر 2004 که موجب کشته‌شدن بیش از 330 نفر از دانش‌آموزان و برخی گروگان‌گیران شد، نمونه‌هایی از اقتدار حکومت مرکزی در روسیه است. ولادیمیر پوتین، این مرد آهنین، از هیچ قدرت و سازمانی بین‌المللی واهمه ندارد و با مدل خود برای حل بحران‌ها اقدام می‌کند و علاقه‌ای به پاسخ‌گویی ندارد. کنارگذاشتن مخالفان به سبک روسی، رئیس‌جمهور را برای اداره بهتر جامعه قدرتمند کرده است. او مدل دلخواه فرهنگ حکومت‌داری در روسیه است که اغلب مردم آن را پذیرا هستند. شگفت‌انگیزترین حادثه دوره زمامداری پوتین، پاسخ خشن به دولت گرجستان در دوره ریاست‌جمهوری ساآکشویلی در برابر پایان‌بخشیدن به بحران جدایی‌طلبی در دو منطقه جدایی‌طلب «استان خودمختار اوستیای جنوبی» و «جمهوری خودمختار آبخازیا» از ترکیب جمهوری گرجستان در هشتم ماه آگوست سال 2008 بود که با حملاتی برق‌آسا، آنها را از قلمرو گرجستان منفک کرد و به سطح یک کشور ارتقا داد و ضمن به‌رسمیت‌شناختن استقلال آنها به‌عنوان کشور و برقراری روابط دیپلماتیک با آنها، نشان داد که در منطقه قفقاز حاضر به معامله نیست. آخرین تحولات سیاسی و نظامی در روسیه، لشکرکشی به شبه‌جزیره کریمه و برگزاری رفراندوم استقلال از اوکراین در آن و سپس برگزاری همه‌پرسی الحاق به روسیه در سال 2014، نشان می‌دهد که روسیه با قدرت نظامی خویش می‌تواند به خواسته خود دست یابد و تابع هیچ قدرت خارجی‌ای نیست. این یکی از ابزارهای اوست که در هیچ محکمه و جلسه پرسش و پاسخی به این‌گونه مسائل و مسئولیت‌های خود پاسخ نگوید. این روسیه پوتین بود که بحران قره‌باغ را در ماه‌های پایانی سال 2020 رقم زد و با زیرکی تمام «خط حایل روسیه» علیه غرب را از غرب دریای سیاه در «ترانسنیستریا» در مولداوی، شبه‌جزیره کریمه، شرق اوکراین، آبخازیا، اوستیای جنوبی به قره‌باغ را متصل کرد و با دو هزار نیروی پاسدار صلح در قره‌باغ مستقر شد. آیا پوتین در فکر احیای شوروی است؟ روسیه با این فعالیت‌هایی که انجام داده است: تشکیل جامعه مستقل مشترک‌المنافع، اتحادیه گمرکی، پیمان امنیت دسته‌جمعی، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، نفوذ نظامی و سیاسی و امنیتی بر قفقاز، آسیای مرکزی، بلاروس و مقابله با سرکشی اوکراین و گرجستان، همه نشان از آن دارد که روسیه امنیت ملی خود را دوباره در چارچوب مرزهای اتحاد شوروی جست‌وجو می‌کند. او در برابر سؤال خبرنگاری درباره اتحاد شوروی و بازگشت آن می‌گوید: «می‌بینم که در غرب هیچ‌کس نمی‌فهمید که اتحاد جماهیر شوروی از نقشه سیاسی جهان ناپدید شده و یک کشور جدید با اصول اومانیستی و ایدئولوژیک در پایه و اساس وجود آن پدید آمده است... هرکس دلش برای اتحاد جماهیر شوروی تنگ نشده است، قلب ندارد و هر که می‌خواهد دوباره بازگردد، مغز ندارد». ولادیمیر پوتین، بارها به‌عنوان مرد برتر سال انتخاب می‌شود که این تنها به مفهوم شاخص بهترین نیست. او با ایجاد شرایط خاصی در داخل کشور توانسته است اعتمادبه‌نفس تضعیف‌شده ملت روس را که در سال‌های پساشوروی از آن ناخرسند بودند به آنها بازگرداند. این فرایند با قدرت‌گیری اقتصادی روسیه از محل افزایش بهای نفت و گاز در بازارهای جهانی و به تبع آن اعمال قدرت نظامی در سرکوب مخالفان داخلی و جریان‌های تجزیه‌طلب مصادف بوده است. پوتین در پارلمان روسیه با دردست‌داشتن حداکثر کرسی‌های پارلمان توسط حزب «روسیه واحد»، ابزارهای قانونی برای اعمال اراده سیاسی خود برای اداره کشور را در دست دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.