حمله به سلبريتيها چرا و چگونه؟
محمدسعید ذکایی- جامعهشناس
«چرا سلبریتیها مورد حمله قرار میگیرند؟»؛ برای پاسخ به این سؤال شاید لازم باشد ابتدا نگاهی بیندازیم به «فرهنگ سلبریتیبودن» و ارتباط آن با جامعه ایرانی. سلبریتیبودن بهگونهای یک فرهنگ است و بازیگران متنوعی در این عرصه نقشآفرینی دارند. این فرهنگ از یک سو به خود سلبریتی و خاستگاهی که عقبه و فرهنگ سلبریتیبودن را در جامعه میسازد، مرتبط است. اگرچه مدل جهانی آن با آنچه در ایران رخ میدهد، تفاوتهایی دارد. در ایران سلبریتی و سلبریتیبودن هیچگاه پایگاه و عقبه درخور توجهی نداشته است. از دهههای 30 و 40 شاید فرهنگ سلبریتیها در ایران با گسترش فرهنگ عامه در زیرحوزههای رسانه، فرهنگ و ورزش رونقی پیدا کرد، اما فارغ از متن رسمی و پوششی که در مطبوعات زرد و رسانههای عامهپسند به آنها داده میشد، اقبال چندان فراگیری به آنها نبود. همچنین طیف آنها هم از سوی مردم وجاهتی نداشت و مردمی تلقی نمیشدند. در واقع اگر مسئله سلبریتیها در ایران را بررسی کنیم، میبینیم چندان جایگاه و پایگاهی نداشتهاند. در مقابل در جامعه غربی، بهوجودآمدن پدیده سلبریتیها در خدمت جامعه مصرفی بود و جایگاه و پایگاه مشخصی دارند و نزدیک به صد سالی است که در این جوامع دیده و شنیده میشوند و بازنمایی درخور توجهی دارند. دومین بازیگر مهم این میدان، فرهنگ رسانهای است که باید مروج این سلبریتیها باشد؛ در واقع آن آینه یا قابی که این سلبریتیها را به جامعه نشان میدهد. در اینجا هم تفاوتی بین نسخه ایرانی و جهانی آن وجود دارد. قابی که در ایران هست، پیش از ظهور شبکههای اجتماعی، قابی دولتی و رسمی بوده است. اگرچه در این سالها با رواج شبکههای اجتماعی در ایران و پرمخاطبشدن و فراگیرشدن آنها این انحصار تا حدودی شکسته شده است، اما نباید فراموش کنیم که همچنان روایت غالب، روایت دولتی و رسمی است.
این قاب باید در چرخه درستی فعالیت کند تا هم تنوع داشته باشد تا بتواند اخبار سلبریتیها را انعکاس دهد و تکثر صداها را منعکس کند و هم اینکه به صورت تخصصی باید مخاطب خودش را پیدا کند. در واقع یعنی فرهنگی سلبریتی در آن قاب هم بازنمایی شود، هم قاعدهمند شود و هم تولید و هم مصرف شود. طبیعتا با اشاره به جو موجود در فضای رسانهای ایران و با وجود تأثیر مهم شبکههای اجتماعی در آن، همچنان ما با خلأهایی مواجه هستیم. ضلع سوم هم مخاطب، مصرفکننده یا مردم هستند؛ مردمی که باید فرهنگشان را بشناسیم و بدانیم چرا و به چه دلیل به یک سلبریتی علاقهمند میشوند یا علیه دیگر موضعگیری میکنند. بههرحال مسئله سلبریتیها را میتوان در این سهگانه «سلبریتی»، «فرهنگ رسانهای» و «مردم» بررسی کرد. اما فراتر از آن، چرا به یک سلبریتی در شبکههای اجتماعی حمله میشود و راز محبوبیت یا منفورشدن سلبریتیها در چیست؟ فشارهایی که کاربران شبکههای اجتماعی بر سلبریتیها وارد میکنند از کجا میآید؟ شبکههای اجتماعی بسته به نوع و قابلیتی که دارند، به کاربران دسترسیهای گوناگونی به سلبریتیها میدهد. در گذشته و بدون شبکههای اجتماعی، طرفداران سلبریتیها را اغلب نمیدیدند و سعی میکردند آنها را بیشتر تصور کنند. اغلب اخبار کمی از آنها به دست طرفداران میرسید و تصاویر و خبرهای محدودی در رسانهها منتشر میشد. درحالیکه شبکههای اجتماعی در حال حاضر بسته به قابلیت خود، این امکان را فراهم میکنند تا مردم عادی به گونههای مختلف با آنها در ارتباط باشند. همچنین حجم بالای محتوای تولیدشده از سلبریتیها درباره خودشان در شبکههای اجتماعی، موجب شده تا رابطه مردم و آنها عمیقتر شود و همین عمیقترشدن هم کمک میکند تا پتانسیل نقد در این حوزه بالا برود و بههرحال فشار روی سلبریتی هم بیشتر شود. در واقع این سبک از ارتباط خود به خود موجب میشود که کاربران یک سلبریتی را تحت فشار قرار دهند. پس رفتارهای بعضا آزاردهندهای را که از سوی مخاطبان درباره یک سلبریتی صورت میگیرد، باید در یک فرهنگ جهانی دید. اما در ایران این فرهنگ خاصبودگیهایی دارد که باید به آن توجه کرد. برای مثال، در ایران سلبریتیهای زن بیشتر زیر ذرهبین قرار دارند و قضاوت میشوند و تحت فشار بیشتری هم هستند. سلبریتیها به خاطر فرهنگ غالبی که در آن زندگی میکنند، احتیاج به توضیحدادن خودشان، بازنمایی و خودافشایی دارند. محدودیتها و ملاحظاتی که در ایران وجود دارد، موجب میشود آنها برای خودافشایی با محدودیتهایی مواجه شوند و از سوی دیگر جو غالب این فضا موجب میشود آنها برای توصیف و بیان خودشان بسیار تحت فشار قرار بگیرند. از سوی دیگر، موضوع این است که سلبریتی در ایران نسبت کمتری با اخلاق مصرف دارد. اگرچه قرار است سلبریتیها در خدمت اخلاق مصرف باشند، اما فضای اقتصادی ما هنوز آنقدر بزرگ نیست که سلبریتیها در مفصلبندیهای آن قرار بگیرند و برای همین برای نمایش خودشان وارد عرصههای پربحث دیگری میشوند که موجب میشود تحت فشار قرار بگیرند. اینکه سلبریتیهای زیادی در عرصه سیاست حضور دارند و اغلب حرفهای اشتباهی میزنند که موجب حمله به آنها میشود، از این ساختار معیوب میآید. از سوی دیگر، حسی از بیعدالتی به صورت مزمن در جامعه ما وجود دارد که خواهناخواه دامن سلبریتیها را هم میگیرد و موجب میشود قضاوت شوند که آیا لیاقت ثروث، احترام و جایگاهشان در جامعه را دارند یا خیر. قرارگرفتن در این موقعیت نیز موجب میشود تا مورد نقد قرار بگیرند. سلبریتی، رسمی یا غیررسمی دارد؛ مسئلهای که از قدیمالایام در ایران وجود داشت. موقعیتی که سلبریتیها نسبت به دستگاه قدرت میگیرند، موجب میشود مردم آنها را قضاوت یا نقد کنند و این مسئله موجب فشارهایی بر آنها میشود. پیچیدگیهایی که در جامعه ایرانی وجود دارد، استعداد ایجاد خشونت را پدید میآورد و نوعی فشار مضاعف را به سلبریتی وارد میکند؛ هم باید با چارچوب رسمی همراه باشد و هم باید دل مردم را به دست بیاورد. هم مردم خواستههایی داشته باشند که ممکن است سلبریتی استعداد آن را نداشته باشد و موجب میشود حسی از ناکامی را ایجاد کند و منجر به حملههای مجازی به یک سلبریتی شود؛ بهویژه سلبریتیهایی که تصور میشود با دستگاه قدرت همراه هستند. در مجموع توهینهای فضای مجازی در شبکههای اجتماعی، بخشی برآمده از فرهنگ ملالی است که در جامعه تجربه میشود و بخشی دیگر به این دلیل است که ارتباط سلبریتی با جامعه، ارتباط درست و مناسبی نیست.
«چرا سلبریتیها مورد حمله قرار میگیرند؟»؛ برای پاسخ به این سؤال شاید لازم باشد ابتدا نگاهی بیندازیم به «فرهنگ سلبریتیبودن» و ارتباط آن با جامعه ایرانی. سلبریتیبودن بهگونهای یک فرهنگ است و بازیگران متنوعی در این عرصه نقشآفرینی دارند. این فرهنگ از یک سو به خود سلبریتی و خاستگاهی که عقبه و فرهنگ سلبریتیبودن را در جامعه میسازد، مرتبط است. اگرچه مدل جهانی آن با آنچه در ایران رخ میدهد، تفاوتهایی دارد. در ایران سلبریتی و سلبریتیبودن هیچگاه پایگاه و عقبه درخور توجهی نداشته است. از دهههای 30 و 40 شاید فرهنگ سلبریتیها در ایران با گسترش فرهنگ عامه در زیرحوزههای رسانه، فرهنگ و ورزش رونقی پیدا کرد، اما فارغ از متن رسمی و پوششی که در مطبوعات زرد و رسانههای عامهپسند به آنها داده میشد، اقبال چندان فراگیری به آنها نبود. همچنین طیف آنها هم از سوی مردم وجاهتی نداشت و مردمی تلقی نمیشدند. در واقع اگر مسئله سلبریتیها در ایران را بررسی کنیم، میبینیم چندان جایگاه و پایگاهی نداشتهاند. در مقابل در جامعه غربی، بهوجودآمدن پدیده سلبریتیها در خدمت جامعه مصرفی بود و جایگاه و پایگاه مشخصی دارند و نزدیک به صد سالی است که در این جوامع دیده و شنیده میشوند و بازنمایی درخور توجهی دارند. دومین بازیگر مهم این میدان، فرهنگ رسانهای است که باید مروج این سلبریتیها باشد؛ در واقع آن آینه یا قابی که این سلبریتیها را به جامعه نشان میدهد. در اینجا هم تفاوتی بین نسخه ایرانی و جهانی آن وجود دارد. قابی که در ایران هست، پیش از ظهور شبکههای اجتماعی، قابی دولتی و رسمی بوده است. اگرچه در این سالها با رواج شبکههای اجتماعی در ایران و پرمخاطبشدن و فراگیرشدن آنها این انحصار تا حدودی شکسته شده است، اما نباید فراموش کنیم که همچنان روایت غالب، روایت دولتی و رسمی است.
این قاب باید در چرخه درستی فعالیت کند تا هم تنوع داشته باشد تا بتواند اخبار سلبریتیها را انعکاس دهد و تکثر صداها را منعکس کند و هم اینکه به صورت تخصصی باید مخاطب خودش را پیدا کند. در واقع یعنی فرهنگی سلبریتی در آن قاب هم بازنمایی شود، هم قاعدهمند شود و هم تولید و هم مصرف شود. طبیعتا با اشاره به جو موجود در فضای رسانهای ایران و با وجود تأثیر مهم شبکههای اجتماعی در آن، همچنان ما با خلأهایی مواجه هستیم. ضلع سوم هم مخاطب، مصرفکننده یا مردم هستند؛ مردمی که باید فرهنگشان را بشناسیم و بدانیم چرا و به چه دلیل به یک سلبریتی علاقهمند میشوند یا علیه دیگر موضعگیری میکنند. بههرحال مسئله سلبریتیها را میتوان در این سهگانه «سلبریتی»، «فرهنگ رسانهای» و «مردم» بررسی کرد. اما فراتر از آن، چرا به یک سلبریتی در شبکههای اجتماعی حمله میشود و راز محبوبیت یا منفورشدن سلبریتیها در چیست؟ فشارهایی که کاربران شبکههای اجتماعی بر سلبریتیها وارد میکنند از کجا میآید؟ شبکههای اجتماعی بسته به نوع و قابلیتی که دارند، به کاربران دسترسیهای گوناگونی به سلبریتیها میدهد. در گذشته و بدون شبکههای اجتماعی، طرفداران سلبریتیها را اغلب نمیدیدند و سعی میکردند آنها را بیشتر تصور کنند. اغلب اخبار کمی از آنها به دست طرفداران میرسید و تصاویر و خبرهای محدودی در رسانهها منتشر میشد. درحالیکه شبکههای اجتماعی در حال حاضر بسته به قابلیت خود، این امکان را فراهم میکنند تا مردم عادی به گونههای مختلف با آنها در ارتباط باشند. همچنین حجم بالای محتوای تولیدشده از سلبریتیها درباره خودشان در شبکههای اجتماعی، موجب شده تا رابطه مردم و آنها عمیقتر شود و همین عمیقترشدن هم کمک میکند تا پتانسیل نقد در این حوزه بالا برود و بههرحال فشار روی سلبریتی هم بیشتر شود. در واقع این سبک از ارتباط خود به خود موجب میشود که کاربران یک سلبریتی را تحت فشار قرار دهند. پس رفتارهای بعضا آزاردهندهای را که از سوی مخاطبان درباره یک سلبریتی صورت میگیرد، باید در یک فرهنگ جهانی دید. اما در ایران این فرهنگ خاصبودگیهایی دارد که باید به آن توجه کرد. برای مثال، در ایران سلبریتیهای زن بیشتر زیر ذرهبین قرار دارند و قضاوت میشوند و تحت فشار بیشتری هم هستند. سلبریتیها به خاطر فرهنگ غالبی که در آن زندگی میکنند، احتیاج به توضیحدادن خودشان، بازنمایی و خودافشایی دارند. محدودیتها و ملاحظاتی که در ایران وجود دارد، موجب میشود آنها برای خودافشایی با محدودیتهایی مواجه شوند و از سوی دیگر جو غالب این فضا موجب میشود آنها برای توصیف و بیان خودشان بسیار تحت فشار قرار بگیرند. از سوی دیگر، موضوع این است که سلبریتی در ایران نسبت کمتری با اخلاق مصرف دارد. اگرچه قرار است سلبریتیها در خدمت اخلاق مصرف باشند، اما فضای اقتصادی ما هنوز آنقدر بزرگ نیست که سلبریتیها در مفصلبندیهای آن قرار بگیرند و برای همین برای نمایش خودشان وارد عرصههای پربحث دیگری میشوند که موجب میشود تحت فشار قرار بگیرند. اینکه سلبریتیهای زیادی در عرصه سیاست حضور دارند و اغلب حرفهای اشتباهی میزنند که موجب حمله به آنها میشود، از این ساختار معیوب میآید. از سوی دیگر، حسی از بیعدالتی به صورت مزمن در جامعه ما وجود دارد که خواهناخواه دامن سلبریتیها را هم میگیرد و موجب میشود قضاوت شوند که آیا لیاقت ثروث، احترام و جایگاهشان در جامعه را دارند یا خیر. قرارگرفتن در این موقعیت نیز موجب میشود تا مورد نقد قرار بگیرند. سلبریتی، رسمی یا غیررسمی دارد؛ مسئلهای که از قدیمالایام در ایران وجود داشت. موقعیتی که سلبریتیها نسبت به دستگاه قدرت میگیرند، موجب میشود مردم آنها را قضاوت یا نقد کنند و این مسئله موجب فشارهایی بر آنها میشود. پیچیدگیهایی که در جامعه ایرانی وجود دارد، استعداد ایجاد خشونت را پدید میآورد و نوعی فشار مضاعف را به سلبریتی وارد میکند؛ هم باید با چارچوب رسمی همراه باشد و هم باید دل مردم را به دست بیاورد. هم مردم خواستههایی داشته باشند که ممکن است سلبریتی استعداد آن را نداشته باشد و موجب میشود حسی از ناکامی را ایجاد کند و منجر به حملههای مجازی به یک سلبریتی شود؛ بهویژه سلبریتیهایی که تصور میشود با دستگاه قدرت همراه هستند. در مجموع توهینهای فضای مجازی در شبکههای اجتماعی، بخشی برآمده از فرهنگ ملالی است که در جامعه تجربه میشود و بخشی دیگر به این دلیل است که ارتباط سلبریتی با جامعه، ارتباط درست و مناسبی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.