نگاهی به مجموعه «بیتفاوتی در نور زرد» جواد گنجعلی
درخت توت در دهانِ تلخِ دره
لیلا کردبچه
جواد گنجعلی را آنها که آشناییِ بیشتری با شعر دهه هفتاد دارند، بهعنوان شاعر مجموعه غزلِ تأثیرگذار «چهارمشخص مفرد» میشناسند که تا سالها فضای غزل را تحت تأثیر قرار داد، آنها که تمرکز ویژه بر ادبیاتِ مربوط به جنگ دارند، او را بهعنوان شاعر کتاب صلحمحورِ «پرچم سفید متأسف» میشناسند و آنها که سالهای برخاستن صداهای متنوع و سربرآوردن جوانههای ارجمند شعر جوانترها و هیجانِ مخاطبان برای نوشیدن آن هواهای تازه را بهخاطر دارند، او را بهعنوان شاعرِ «دری بر پاشنه اندوه» میشناسند، مجموعهای که تحسینِ پیران کاردیده و شگفتیِ جوانترها را برانگیخت و برگزیده جایزه معتبر «قلم زرین» شد.
پس از اینها اما مجموعه «صدای محزون موزیک در هدفن» منتشر شد؛ مجموعهای متفاوت و خاص که متأسفانه مقارن با بلبشوی انتشارِ فلهایِ کتابهایی تحت عنوان «کتاب شعر»، توسط بنگاههایی اقتصادی تحت عنوان «ناشر شعر» و متعاقبا مقارن با بیاعتمادیِ مخاطب به شعر این سالها انتشار یافت و همان ازدحام بازار نشر و بیاعتمادیِ مخاطبان به شعر و آن هردم از هر گوشهکناری، موجی و موجوارهای برخاستن و... شاعر را بر آن داشت تا از این بازار مکاره، کناره بگیرد و فارغ از اینهمه هیاهو بر سرِ هیچ، به تماشای درون بنشیند و پس از هفت سال از آن کتاب، اینک «بیتفاوتی در نور زرد»؛ کتابی که ماحصل خلوتگزینیها و کمگوییها و کمشنویها و سیر آفاق و انفس کردنهای چندساله شاعری است که اگر در «دری بر پاشنه اندوه» شاعری خراسانی بود، اینک اما شاعری جهانوطنی است و دیگر نمیتوان شعر او را محدود به جغرافیای معینی کرد.
«بیتفاوتی در نور زرد» را نشر نگاه پس از چند سالی تمرکز بر انتشار مجموعههای ترانه، در 140 صفحه منتشر کرده است؛ مجموعهای مضمونگرا که شاعر، زمام اختیار شعرهایش را به دست زبانآرایی نداده و اتفاقهایی را در لایههای عمیقترِ شعرها رقم زده است.
جواد گنجعلی پس از سالها انزوا و خلوتگزینی، اینک در «بیتفاوتی در نور زرد» به شاعری بدل شده با انفعالی محسوس و خودخواسته؛ انفعالی که گاه در ظاهر واکنشی است به تحرکات و متظاهرانه و بیفایده روزگار و اغلب در واقع تسلیم و رضاست در برابر تقدیر. این انفعال خودخواسته، از زوایای گوناگون منجر به خلق تصاویر، حسها و لحظات گوناگونی شده است:
ـ شاعر گاهی بیعلاقگیاش را نسبت به انجام هر عملی نشان میدهد: «گاهی پرندهای میشوم/ که دوست ندارد به کوچ برود،/ ببری که برهآهویی را/ در چند قدمی رها میکند».
ـ گاهی بیتفاوتیاش را حتی در برابر مرگ به تصویر میکشد: «مرگ/ آستینم را میکشد/ از تخت پایین میافتم/ و صفِ طویلی از مورچهها/ دانههای یکسانِ تنهایی را/ به خانه میبرند»
ـ گاهی پشیمانیاش را از اینکه به مسئلهای واکنش نشان داده ابراز میکند: «گاهی هم باید دردت را بریزی بیرون/ سرِ یکنفر داد بزنی/ بعد/ پشیمان شوی و در آغوشش بگیری...».
ـ و گاه از ابراز تمایلش به بازگشت به روزهایی میگوید که انفعالی شدیدتر را تجربه میکرد: «این روزها چقدر دلم میخواهد برگردم/ به یونس تنهاییام/ در شکم نهنگ».
گنجعلی در «بیتفاوتی در نور زرد» اصرار دارد بگوید دخیل در جریان تغییرات زندگی نیست، مثلا میگوید این تو بودی که آمدی تا تغییرم بدهی: «باد دلتنگ آخر شهریور بودی؛/ دفعتا آمدی/ لباسهای پشمی را در گنجه جُستی/ و چون خزان از ساقهایم بالا خزیدی» یا فراتر از آن، حتی میگوید آمدنِ تو و تلاشکردنت هم نتوانست تغییری در روال عادی زندگی من ایجاد کند: «خندیدی/ بیآنکه بدانی حتی درخت توت/ نمیتواند/ تنهاییِ تلخ دره را پُر کند»، و در ادامه تفهیم این انفعال خودخواسته، بهوضوح میگوید که عاملِ چیزی نیست، کاری به کار جهان ندارد و مایل است که جهان نیز کاری به کار او نداشته باشد. او ترجیح میدهد حتی نادیده گرفته شود: «ندیده بگیر مرا مثل ظرفهای مس در پستو/ ندیده بگیر مرا چون خانه زنبور در سقف/ مثل زمانی که بندگان/ شکایت ظالم را به خدا میبرند».
«بیتفاوتی در نور زرد» مصرانه میگوید که شاعر به پوچبودنِ پسندهای موقتیِ مخاطبان شعر هم ایمان آورده است و اساسا هیچ اصرار و حتی تمایلی به رعایت جانب مخاطب ندارد و اگر پیشتر گاهی خود را ملزم میکرد چیزهایی را توضیح دهد، اینک اما هیچ توضیحی به کسی بدهکار نیست و اگر مسئلهای را میشکافد، صرفا در راستای معرفی و شناساییِ بیشترِ «منِ فردی»اش است و برداشتنِ قدمهای بلندتری به سمت خودش، تنهاییاش، دنیایش و معرفیِ زوایای این دنیا، تاآنجاکه عاشقانههای این مجموعه هم حتی توصیف معشوق و موقعیت او نیستند، بلکه توصیفِ وضعیت شاعرند در مواجهه با عشق: «بعد از تو/ دلم؛/ پستوخانهای که به تاریکی خو کرد/ قفلی که کلیدش گم شد/ گویشی که مردم به فراموشی سپردند/ بعد از تو/ دلم؛ درخت سرگردانی در باد/ بوته تنباکو در تدخین/ مورچهای با بار گندم در حصار آب».
جواد گنجعلی را آنها که آشناییِ بیشتری با شعر دهه هفتاد دارند، بهعنوان شاعر مجموعه غزلِ تأثیرگذار «چهارمشخص مفرد» میشناسند که تا سالها فضای غزل را تحت تأثیر قرار داد، آنها که تمرکز ویژه بر ادبیاتِ مربوط به جنگ دارند، او را بهعنوان شاعر کتاب صلحمحورِ «پرچم سفید متأسف» میشناسند و آنها که سالهای برخاستن صداهای متنوع و سربرآوردن جوانههای ارجمند شعر جوانترها و هیجانِ مخاطبان برای نوشیدن آن هواهای تازه را بهخاطر دارند، او را بهعنوان شاعرِ «دری بر پاشنه اندوه» میشناسند، مجموعهای که تحسینِ پیران کاردیده و شگفتیِ جوانترها را برانگیخت و برگزیده جایزه معتبر «قلم زرین» شد.
پس از اینها اما مجموعه «صدای محزون موزیک در هدفن» منتشر شد؛ مجموعهای متفاوت و خاص که متأسفانه مقارن با بلبشوی انتشارِ فلهایِ کتابهایی تحت عنوان «کتاب شعر»، توسط بنگاههایی اقتصادی تحت عنوان «ناشر شعر» و متعاقبا مقارن با بیاعتمادیِ مخاطب به شعر این سالها انتشار یافت و همان ازدحام بازار نشر و بیاعتمادیِ مخاطبان به شعر و آن هردم از هر گوشهکناری، موجی و موجوارهای برخاستن و... شاعر را بر آن داشت تا از این بازار مکاره، کناره بگیرد و فارغ از اینهمه هیاهو بر سرِ هیچ، به تماشای درون بنشیند و پس از هفت سال از آن کتاب، اینک «بیتفاوتی در نور زرد»؛ کتابی که ماحصل خلوتگزینیها و کمگوییها و کمشنویها و سیر آفاق و انفس کردنهای چندساله شاعری است که اگر در «دری بر پاشنه اندوه» شاعری خراسانی بود، اینک اما شاعری جهانوطنی است و دیگر نمیتوان شعر او را محدود به جغرافیای معینی کرد.
«بیتفاوتی در نور زرد» را نشر نگاه پس از چند سالی تمرکز بر انتشار مجموعههای ترانه، در 140 صفحه منتشر کرده است؛ مجموعهای مضمونگرا که شاعر، زمام اختیار شعرهایش را به دست زبانآرایی نداده و اتفاقهایی را در لایههای عمیقترِ شعرها رقم زده است.
جواد گنجعلی پس از سالها انزوا و خلوتگزینی، اینک در «بیتفاوتی در نور زرد» به شاعری بدل شده با انفعالی محسوس و خودخواسته؛ انفعالی که گاه در ظاهر واکنشی است به تحرکات و متظاهرانه و بیفایده روزگار و اغلب در واقع تسلیم و رضاست در برابر تقدیر. این انفعال خودخواسته، از زوایای گوناگون منجر به خلق تصاویر، حسها و لحظات گوناگونی شده است:
ـ شاعر گاهی بیعلاقگیاش را نسبت به انجام هر عملی نشان میدهد: «گاهی پرندهای میشوم/ که دوست ندارد به کوچ برود،/ ببری که برهآهویی را/ در چند قدمی رها میکند».
ـ گاهی بیتفاوتیاش را حتی در برابر مرگ به تصویر میکشد: «مرگ/ آستینم را میکشد/ از تخت پایین میافتم/ و صفِ طویلی از مورچهها/ دانههای یکسانِ تنهایی را/ به خانه میبرند»
ـ گاهی پشیمانیاش را از اینکه به مسئلهای واکنش نشان داده ابراز میکند: «گاهی هم باید دردت را بریزی بیرون/ سرِ یکنفر داد بزنی/ بعد/ پشیمان شوی و در آغوشش بگیری...».
ـ و گاه از ابراز تمایلش به بازگشت به روزهایی میگوید که انفعالی شدیدتر را تجربه میکرد: «این روزها چقدر دلم میخواهد برگردم/ به یونس تنهاییام/ در شکم نهنگ».
گنجعلی در «بیتفاوتی در نور زرد» اصرار دارد بگوید دخیل در جریان تغییرات زندگی نیست، مثلا میگوید این تو بودی که آمدی تا تغییرم بدهی: «باد دلتنگ آخر شهریور بودی؛/ دفعتا آمدی/ لباسهای پشمی را در گنجه جُستی/ و چون خزان از ساقهایم بالا خزیدی» یا فراتر از آن، حتی میگوید آمدنِ تو و تلاشکردنت هم نتوانست تغییری در روال عادی زندگی من ایجاد کند: «خندیدی/ بیآنکه بدانی حتی درخت توت/ نمیتواند/ تنهاییِ تلخ دره را پُر کند»، و در ادامه تفهیم این انفعال خودخواسته، بهوضوح میگوید که عاملِ چیزی نیست، کاری به کار جهان ندارد و مایل است که جهان نیز کاری به کار او نداشته باشد. او ترجیح میدهد حتی نادیده گرفته شود: «ندیده بگیر مرا مثل ظرفهای مس در پستو/ ندیده بگیر مرا چون خانه زنبور در سقف/ مثل زمانی که بندگان/ شکایت ظالم را به خدا میبرند».
«بیتفاوتی در نور زرد» مصرانه میگوید که شاعر به پوچبودنِ پسندهای موقتیِ مخاطبان شعر هم ایمان آورده است و اساسا هیچ اصرار و حتی تمایلی به رعایت جانب مخاطب ندارد و اگر پیشتر گاهی خود را ملزم میکرد چیزهایی را توضیح دهد، اینک اما هیچ توضیحی به کسی بدهکار نیست و اگر مسئلهای را میشکافد، صرفا در راستای معرفی و شناساییِ بیشترِ «منِ فردی»اش است و برداشتنِ قدمهای بلندتری به سمت خودش، تنهاییاش، دنیایش و معرفیِ زوایای این دنیا، تاآنجاکه عاشقانههای این مجموعه هم حتی توصیف معشوق و موقعیت او نیستند، بلکه توصیفِ وضعیت شاعرند در مواجهه با عشق: «بعد از تو/ دلم؛/ پستوخانهای که به تاریکی خو کرد/ قفلی که کلیدش گم شد/ گویشی که مردم به فراموشی سپردند/ بعد از تو/ دلم؛ درخت سرگردانی در باد/ بوته تنباکو در تدخین/ مورچهای با بار گندم در حصار آب».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.