|

مروری بر کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد»

ریشه‌های توزیع قدرت و ثروت در جهان

اطلاعاتی که از پیشاتاریخ یعنی پیش از پیدایش خط در حدود سه‌ هزار سال پیش از میلاد وجود دارد بسیار اندک است اما این مدت 99/99 درصد از تاریخ پنج میلیون ساله نوع بشر را دربر می‌گیرد. در دهه‌های گذشته مطالعات تاریخی، باستان‌شناسی، انسان‌شناسی، زیست‌شناسی تکاملی، زبان‌شناسی و جغرافیا با همکاری هم اطلاعات زیادی درباره دوره‌های مختلف از این تاریخ طولانی تدوین کرده‌اند. کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» از مشهورترین کتاب‌ها در این زمینه است که در مدت کوتاهی پس از انتشار به 25 زبان ترجمه شد و میلیون‌ها نسخه از آن به فروش رفت. جرد دایموند، نویسنده کتاب می‌کوشد پیشاتاریخ و تاریخ مختصر 13 هزار سال گذشته، نحوه شکل‌گیری، تعامل و جدال انسان با محیط زیست و نیز نحوه تکامل جنگاوری و خوی تجاوزگراینه تمدن‌های بشری را با زبانی جذاب و با استفاده از تعداد زیادی داستان‌های خواندنی (عموما از سفرهای خود) شرح دهد. این کتاب در زمره کتاب‌های علم برای عموم طبقه‌بندی می‌شود. یکی از موضوعاتی که مطالعه این کتاب را درحال‌حاضر و هم‌زمان با بیماری عالم‌گیر کرونا خواندنی‌تر می‌کند، پرداختن به تاریخ بیماری‌های همه‌گیر است. دایموند بیماری‌های همه‌گیر را یکی از شخصیت‌های مهم و تأثیرگذار تاریخ معرفی می‌کند. در واقع فاتحان جنگ‌های گذشته همیشه ارتش‌هایی نبودند که بهترین ژنرال‌ها و اسلحه‌ها را داشتند، بلکه اغلب صرفا ارتش‌هایی بودند که حامل خطرناک‌ترین میکروب‌ها برای انتقال به دشمنان خود بوده‌اند. از وحشتناک‌ترین نمونه‌های نقش میکروب در تاریخ می‌توان به تسخیر قاره آمریکا به دست اروپایی‌ها اشاره کرد که با سفر کلمب در سال ۱۴۹۲ آغاز شد.
جرد ماسون دایموند، نویسنده کتاب، جغرافی‌دان و محقق برجسته دانشگاهی است که در حوزه‌هایی بسیار متنوع تحقیق می‌کند. دایموند متولد سال ۱۹۳۷ در ایالات متحده، زیست‌شناس تکامل‌باور، فیزیولوژیست، جغرافی‌دان زیستی و استاد رشته جغرافیا و علوم بهداشت زیست‌محیطی در دانشگاه اوکلا است. وی مؤلف شماری از آثار علمی است که در آنها انسان‌شناسی، زبان‌شناسی، ژنتیک و تاریخ را در هم آمیخته است. کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» معروف‌ترین اثر او است که در سال ۱۹۹۷ منتشر شده است. از دیگر کتاب‌های او می‌توان به «سومین شامپانزه: تکامل و آینده حیوان انسانی»، «تکامل امیال جنسی انسان» و «فروپاشی: چگونه جوامع شکست یا موفقیت را انتخاب می‌کنند» اشاره کرد. او در کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» در بررسی‌های محیط زیستی به دقت و به تفصیل جغرافیا و وسعت سرزمین، گیاهان کشاورزی، دانه‌ها، حیوانات و دام‌ها، میکروب‌ها، آب‌وهوا، کشفیات انسان‌ها و همه متغیرها را بر حسب شواهد باستان‌شناسی و تاریخی بررسی می‌کند. این کتاب که در سال 1386 به قلم حسن مرتضوی و به همت انتشارات بازتاب نگار ترجمه و منتشر شده بود، اخیرا تجدیدچاپ شده است. چاپ جدید با ویرایش اساسي متن قبلی و با افزودن فصل جدید افزوده شده درباره ژاپن و پی‌گفتار به چاپ سال 2003 با ویرایش و ترجمه مجید امینی منتشر شده است. همچنین تصاویر براساس چاپ 2007 کتاب به‌روز و نمایه نیز در این چاپ به متن اضافه شده است.
مواضع سیاسی و اخلاقی دایموند در سراسر کتاب آشکار است. او درپی «ساختن دنیایی جدید» است و نگاه انتقادی خود را به مقولاتی همچون نژادپرستی و جنگ‌طلبی پنهان نمی‌کند و در پیش‌درآمد کتاب نیز به این موضوع اشاره می‌کند: «با اینکه کتاب حاضر درنهایت درباره تاریخ و پیشاتاریخ است، موضوع آن فقط یک علاقه دانشگاهی نیست، بلکه همچنین اهمیت علمی و سیاسی چشمگیری دارد. تاریخ کنش‌های متقابل میان مردمان ناهمگون، جهان جدید را از طریق فتوحات، بیماری‌های همه‌گیر و قوم‌کشی شکل داده است. این تصادمات پی‌آمدهایی را آفریده است که پس از گذشت سده‌های بسیار از میان نرفته و امروزه در برخی از آشفته‌ترین مناطق جهان فعالانه ادامه دارد» (ص 24). دایموند علاوه بر برشمردن تبعات استعمار بر جمعیت و حقوق مادی بومیان، پیامدهای زبان‌شناسی این فرایند را نیز شرح می‌دهد و از ناپدیدشدن قریب‌الوقوع بیشتر شش هزار زبان بازمانده در دنیای جدید و جایگزینی آنها با زبان‌های انگلیسی، چینی، روسی و چند زبان دیگر می‌گوید. این موضوعی است که خسرو پارسا، پزشک و محقق برجسته نیز بر پیشگفتاری که بر ترجمه فارسی کتاب نوشته به آن اشاره می‌کند: «کتاب حاضر گرچه به‌طور خاص مربوط به ایران نیست، ولی درمورد سیر تحولات بشریت افق و چشم‌اندازی می‌گشاید که ما را از محدوده ملیت و نژاد فراتر می‌برد و در سطح بالاتری پاسخ ما را می‌دهد. به جامعه بشری در یک کل واحد می‌نگرد و رویدادها و حوادث را با توجیه (واقعیت کنونی) یا مقدر و غایت‌گرایانه تحلیل نمی‌کند. دایموند در مثالی به‌یادماندنی نشان می‌دهد مردمی واحد که بنا بر ضرورت محیطی به دو سوی مختلف مهاجرت کردند- و بدون اینکه از شرایط مقصد نهایی آگاه باشند- چگونه فقط ظرف چند صد سال جوامع مختلفی با درجات متفاوت پیشرفت و سازماندهی به وجود آوردند و جالب‌تر اینکه هنگامی که این دو جامعه متفاوت شده در مقابل هم قرار گرفتند چگونه تا سر حد نابودی هم پیش رفتند. اگر نمی‌توان در آزمایشگاه محدود علوم دقیقه درمورد تحولات مسیر بشر تجربه کرد، می‌توان از تجربه تاریخ در آزمایشگاهی به عرض کره زمین و در طول هزاران سال آموخت. این پیام دایموند است. اختصاص جایزه پولیتزر به این کتاب صرفا اهمیت آن را نشان نمی‌دهد، بلکه بزرگداشت دایموند را رسمی می‌کند. جوایز پرشمار دیگر، ستایش‌ها و تجلیل‌ها از کارهای وی چنان بوده است که او را پیشرو مغزهای درخشان این قرن خوانده‌اند» (ص 14).
این کتاب تلاشی است برای توضیح اینکه چرا تمدن‌های اوراسیا و شمال آفریقا موفق به تسخیر یا مقاومت در برابر دیگر تمدن‌ها شده‌اند و درعین‌حال تلاش در رد اعتقادی می‌کند که سلطه اوراسیا را به برتری اروپایی‌ها و آسیایی‌ها از لحاظ اخلاقی، ذاتی، ژنتیکی و فکری نسبت می‌دهد. ویژگی کتاب برخلاف عمده کتاب‌های تاریخی که به بررسی تاریخ‌های جوامع باسواد اوراسیا و آفریقای شمالی می‌پردازند این است که به جوامع بومی سایر مناطق جهان-جنوب صحرای آفریقا، قاره آمریکا جزایر آسیای جنوب شرقی، استرالیا، گینه نو، جزایر اقیانوس آرام- پرداخته و نویسنده حاصل سفرهای تحقیاتی خود را به این مناطق شرح داده است. این پرسش معطوف به نابرابری در قدرت و ثروت است: چرا ثروت و قدرت به‌گونه‌ای که اکنون وجود دارد تقسیم شده است و نه به‌گونه‌ای دیگر؟ مثلا چرا بومیان آمریکا، آفریقا و استرالیا، اروپایی‌ها و آسیایی‌ها را قتل عام نکرده، به انقیاد نکشیده و منقرض نکرده‌اند؟» (ص 22).
نویسنده استدلال می‌کند که شکاف در قدرت و فناوری بین جوامع انسانی ریشه در تفاوت‌های زیست‌محیطی دارد. در مواردی که تفاوت‌های فرهنگی یا ژنتیکی به نفع اوراسیایی‌ها عمل کرده است (برای مثال دولت متمرکز در چین، یا مقاومت ژنتیکی در برابر بسیاری از بیماری‌ها در میان اوراسیایی‌ها)، این مزیت‌ها تنها به دلیل تأثیرات جغرافیایی به وجود آمده‌اند و در ژن اروپایی و آسیایی ریشه ندارند. پاسخ نهایی دایموند این است که تفاوت‌های برجسته میان تاریخ‌های طولانی مردمان قاره‌های متفاوت نه ناشی از تفاوت‌های ذاتی خود این مردمان بلکه برخاسته از محیط زیست آنهاست» (ص 487). دایموند مرحله به مرحله دلایل این برتری را توضیح می‌دهد و به عقب باز می‌گردد. دلیل اولیه این سلطه اوراسیایی‌ها برتری‌های نظامی و سیاسی آنهاست که خود ناشی از پیدایش زودهنگام کشاورزی در میان این اقوام پس از آخرین عصر یخبندان و رهاکردن زندگی شکارچی بوده است. عنوان کتاب اشاره‌ای است به عواملی که به وسیله آنها اروپایی‌ها با وجود تعداد نفرات کمتر ملت‌های دیگر را مغلوب کرده و سلطه خود را حفظ کرده‌اند. سلاح‌های برتر مستقیما منجر به برتری نظامی می‌شوند، بیماری‌های اروپایی و آسیایی جمعیت‌های بومی را تضعیف کرده و کاهش داده، باعث می‌شوند اعمال کنترل بر آنها راحت‌تر شود و دولت متمرکز ملي را ترویج داده و بستری برای سازمان‌های قدرتمند نظامی به وجود می‌آورد. کتاب از عوامل جغرافیایی استفاده می‌کند تا نشان دهد چگونه اروپایی‌ها چنین تکنولوژی برتر نظامیای تولید کرده‌اند و چرا بیماری‌هایی که اروپایی‌ها و آسیایی‌ها نسبت به آنها از حدی مصونیت برخوردار بودند جمعیت‌های بومی آمریکا را ویران کردند. اوراسیا پس از آخرین عصر یخ شانس برخورداری از ویژگی‌های مطلوب جغرافیایی، اقلیمی و زیست‌محیطی را داشته است.
اطلاعاتی که از پیشاتاریخ یعنی پیش از پیدایش خط در حدود سه‌ هزار سال پیش از میلاد وجود دارد بسیار اندک است اما این مدت 99/99 درصد از تاریخ پنج میلیون ساله نوع بشر را دربر می‌گیرد. در دهه‌های گذشته مطالعات تاریخی، باستان‌شناسی، انسان‌شناسی، زیست‌شناسی تکاملی، زبان‌شناسی و جغرافیا با همکاری هم اطلاعات زیادی درباره دوره‌های مختلف از این تاریخ طولانی تدوین کرده‌اند. کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» از مشهورترین کتاب‌ها در این زمینه است که در مدت کوتاهی پس از انتشار به 25 زبان ترجمه شد و میلیون‌ها نسخه از آن به فروش رفت. جرد دایموند، نویسنده کتاب می‌کوشد پیشاتاریخ و تاریخ مختصر 13 هزار سال گذشته، نحوه شکل‌گیری، تعامل و جدال انسان با محیط زیست و نیز نحوه تکامل جنگاوری و خوی تجاوزگراینه تمدن‌های بشری را با زبانی جذاب و با استفاده از تعداد زیادی داستان‌های خواندنی (عموما از سفرهای خود) شرح دهد. این کتاب در زمره کتاب‌های علم برای عموم طبقه‌بندی می‌شود. یکی از موضوعاتی که مطالعه این کتاب را درحال‌حاضر و هم‌زمان با بیماری عالم‌گیر کرونا خواندنی‌تر می‌کند، پرداختن به تاریخ بیماری‌های همه‌گیر است. دایموند بیماری‌های همه‌گیر را یکی از شخصیت‌های مهم و تأثیرگذار تاریخ معرفی می‌کند. در واقع فاتحان جنگ‌های گذشته همیشه ارتش‌هایی نبودند که بهترین ژنرال‌ها و اسلحه‌ها را داشتند، بلکه اغلب صرفا ارتش‌هایی بودند که حامل خطرناک‌ترین میکروب‌ها برای انتقال به دشمنان خود بوده‌اند. از وحشتناک‌ترین نمونه‌های نقش میکروب در تاریخ می‌توان به تسخیر قاره آمریکا به دست اروپایی‌ها اشاره کرد که با سفر کلمب در سال ۱۴۹۲ آغاز شد.
جرد ماسون دایموند، نویسنده کتاب، جغرافی‌دان و محقق برجسته دانشگاهی است که در حوزه‌هایی بسیار متنوع تحقیق می‌کند. دایموند متولد سال ۱۹۳۷ در ایالات متحده، زیست‌شناس تکامل‌باور، فیزیولوژیست، جغرافی‌دان زیستی و استاد رشته جغرافیا و علوم بهداشت زیست‌محیطی در دانشگاه اوکلا است. وی مؤلف شماری از آثار علمی است که در آنها انسان‌شناسی، زبان‌شناسی، ژنتیک و تاریخ را در هم آمیخته است. کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» معروف‌ترین اثر او است که در سال ۱۹۹۷ منتشر شده است. از دیگر کتاب‌های او می‌توان به «سومین شامپانزه: تکامل و آینده حیوان انسانی»، «تکامل امیال جنسی انسان» و «فروپاشی: چگونه جوامع شکست یا موفقیت را انتخاب می‌کنند» اشاره کرد. او در کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» در بررسی‌های محیط زیستی به دقت و به تفصیل جغرافیا و وسعت سرزمین، گیاهان کشاورزی، دانه‌ها، حیوانات و دام‌ها، میکروب‌ها، آب‌وهوا، کشفیات انسان‌ها و همه متغیرها را بر حسب شواهد باستان‌شناسی و تاریخی بررسی می‌کند. این کتاب که در سال 1386 به قلم حسن مرتضوی و به همت انتشارات بازتاب نگار ترجمه و منتشر شده بود، اخیرا تجدیدچاپ شده است. چاپ جدید با ویرایش اساسي متن قبلی و با افزودن فصل جدید افزوده شده درباره ژاپن و پی‌گفتار به چاپ سال 2003 با ویرایش و ترجمه مجید امینی منتشر شده است. همچنین تصاویر براساس چاپ 2007 کتاب به‌روز و نمایه نیز در این چاپ به متن اضافه شده است.
مواضع سیاسی و اخلاقی دایموند در سراسر کتاب آشکار است. او درپی «ساختن دنیایی جدید» است و نگاه انتقادی خود را به مقولاتی همچون نژادپرستی و جنگ‌طلبی پنهان نمی‌کند و در پیش‌درآمد کتاب نیز به این موضوع اشاره می‌کند: «با اینکه کتاب حاضر درنهایت درباره تاریخ و پیشاتاریخ است، موضوع آن فقط یک علاقه دانشگاهی نیست، بلکه همچنین اهمیت علمی و سیاسی چشمگیری دارد. تاریخ کنش‌های متقابل میان مردمان ناهمگون، جهان جدید را از طریق فتوحات، بیماری‌های همه‌گیر و قوم‌کشی شکل داده است. این تصادمات پی‌آمدهایی را آفریده است که پس از گذشت سده‌های بسیار از میان نرفته و امروزه در برخی از آشفته‌ترین مناطق جهان فعالانه ادامه دارد» (ص 24). دایموند علاوه بر برشمردن تبعات استعمار بر جمعیت و حقوق مادی بومیان، پیامدهای زبان‌شناسی این فرایند را نیز شرح می‌دهد و از ناپدیدشدن قریب‌الوقوع بیشتر شش هزار زبان بازمانده در دنیای جدید و جایگزینی آنها با زبان‌های انگلیسی، چینی، روسی و چند زبان دیگر می‌گوید. این موضوعی است که خسرو پارسا، پزشک و محقق برجسته نیز بر پیشگفتاری که بر ترجمه فارسی کتاب نوشته به آن اشاره می‌کند: «کتاب حاضر گرچه به‌طور خاص مربوط به ایران نیست، ولی درمورد سیر تحولات بشریت افق و چشم‌اندازی می‌گشاید که ما را از محدوده ملیت و نژاد فراتر می‌برد و در سطح بالاتری پاسخ ما را می‌دهد. به جامعه بشری در یک کل واحد می‌نگرد و رویدادها و حوادث را با توجیه (واقعیت کنونی) یا مقدر و غایت‌گرایانه تحلیل نمی‌کند. دایموند در مثالی به‌یادماندنی نشان می‌دهد مردمی واحد که بنا بر ضرورت محیطی به دو سوی مختلف مهاجرت کردند- و بدون اینکه از شرایط مقصد نهایی آگاه باشند- چگونه فقط ظرف چند صد سال جوامع مختلفی با درجات متفاوت پیشرفت و سازماندهی به وجود آوردند و جالب‌تر اینکه هنگامی که این دو جامعه متفاوت شده در مقابل هم قرار گرفتند چگونه تا سر حد نابودی هم پیش رفتند. اگر نمی‌توان در آزمایشگاه محدود علوم دقیقه درمورد تحولات مسیر بشر تجربه کرد، می‌توان از تجربه تاریخ در آزمایشگاهی به عرض کره زمین و در طول هزاران سال آموخت. این پیام دایموند است. اختصاص جایزه پولیتزر به این کتاب صرفا اهمیت آن را نشان نمی‌دهد، بلکه بزرگداشت دایموند را رسمی می‌کند. جوایز پرشمار دیگر، ستایش‌ها و تجلیل‌ها از کارهای وی چنان بوده است که او را پیشرو مغزهای درخشان این قرن خوانده‌اند» (ص 14).
این کتاب تلاشی است برای توضیح اینکه چرا تمدن‌های اوراسیا و شمال آفریقا موفق به تسخیر یا مقاومت در برابر دیگر تمدن‌ها شده‌اند و درعین‌حال تلاش در رد اعتقادی می‌کند که سلطه اوراسیا را به برتری اروپایی‌ها و آسیایی‌ها از لحاظ اخلاقی، ذاتی، ژنتیکی و فکری نسبت می‌دهد. ویژگی کتاب برخلاف عمده کتاب‌های تاریخی که به بررسی تاریخ‌های جوامع باسواد اوراسیا و آفریقای شمالی می‌پردازند این است که به جوامع بومی سایر مناطق جهان-جنوب صحرای آفریقا، قاره آمریکا جزایر آسیای جنوب شرقی، استرالیا، گینه نو، جزایر اقیانوس آرام- پرداخته و نویسنده حاصل سفرهای تحقیاتی خود را به این مناطق شرح داده است. این پرسش معطوف به نابرابری در قدرت و ثروت است: چرا ثروت و قدرت به‌گونه‌ای که اکنون وجود دارد تقسیم شده است و نه به‌گونه‌ای دیگر؟ مثلا چرا بومیان آمریکا، آفریقا و استرالیا، اروپایی‌ها و آسیایی‌ها را قتل عام نکرده، به انقیاد نکشیده و منقرض نکرده‌اند؟» (ص 22).
نویسنده استدلال می‌کند که شکاف در قدرت و فناوری بین جوامع انسانی ریشه در تفاوت‌های زیست‌محیطی دارد. در مواردی که تفاوت‌های فرهنگی یا ژنتیکی به نفع اوراسیایی‌ها عمل کرده است (برای مثال دولت متمرکز در چین، یا مقاومت ژنتیکی در برابر بسیاری از بیماری‌ها در میان اوراسیایی‌ها)، این مزیت‌ها تنها به دلیل تأثیرات جغرافیایی به وجود آمده‌اند و در ژن اروپایی و آسیایی ریشه ندارند. پاسخ نهایی دایموند این است که تفاوت‌های برجسته میان تاریخ‌های طولانی مردمان قاره‌های متفاوت نه ناشی از تفاوت‌های ذاتی خود این مردمان بلکه برخاسته از محیط زیست آنهاست» (ص 487). دایموند مرحله به مرحله دلایل این برتری را توضیح می‌دهد و به عقب باز می‌گردد. دلیل اولیه این سلطه اوراسیایی‌ها برتری‌های نظامی و سیاسی آنهاست که خود ناشی از پیدایش زودهنگام کشاورزی در میان این اقوام پس از آخرین عصر یخبندان و رهاکردن زندگی شکارچی بوده است. عنوان کتاب اشاره‌ای است به عواملی که به وسیله آنها اروپایی‌ها با وجود تعداد نفرات کمتر ملت‌های دیگر را مغلوب کرده و سلطه خود را حفظ کرده‌اند. سلاح‌های برتر مستقیما منجر به برتری نظامی می‌شوند، بیماری‌های اروپایی و آسیایی جمعیت‌های بومی را تضعیف کرده و کاهش داده، باعث می‌شوند اعمال کنترل بر آنها راحت‌تر شود و دولت متمرکز ملي را ترویج داده و بستری برای سازمان‌های قدرتمند نظامی به وجود می‌آورد. کتاب از عوامل جغرافیایی استفاده می‌کند تا نشان دهد چگونه اروپایی‌ها چنین تکنولوژی برتر نظامیای تولید کرده‌اند و چرا بیماری‌هایی که اروپایی‌ها و آسیایی‌ها نسبت به آنها از حدی مصونیت برخوردار بودند جمعیت‌های بومی آمریکا را ویران کردند. اوراسیا پس از آخرین عصر یخ شانس برخورداری از ویژگی‌های مطلوب جغرافیایی، اقلیمی و زیست‌محیطی را داشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.