|

به یاد سيروس آتاباي

محسن خیمه‌دوز

ا آنكه بزرگ‌شده سوئیس و آلمان و دانشجوی زبان و ادبیات آلمانی در دانشگاه مونیخ بود، اما به مطالعات شخصی، تاریخی و عرفان ایران بیشتر از مطالعات آكادمیك و رسمی اهمیت می‌داد. آرزو داشت شاعر شود و شد. عاشق جادوی نهفته در واژه‌ها بود و شعرش به «شعر زبان» تبدیل شد به‌جای آنكه به مضامین شعری بپردازد. همین مورد بود كه زبان شعری‌اش را چندبُعدی و پیچیده كرد. سیروس آتابای (۱۳۰۸ تهران - ۱۳۷۵ مونیخ) به یكی از اُدبا و شاعران ماندگار زبان آلمانی تبدیل شد به‌طوری كه در زمان مرگش شاعران، هنرمندان، نویسندگان و اساتید حوزه ادب و فرهنگ آلمانی حضور یافتند و مراسم باشكوهی برایش برگزار كردند. منتقدان آلمانی، آتابای را «ادیب شاعر» (Poeta Doctus) نامیدند. آتابای صاحب ۱۶ دفتر شعر، چندین جایزه ادبی، عضویت در آكادمی هنرهای زیبا، و عضویت در آكادمی زبان و ادبیات آلمان بود، كه كمتر فرد فرهنگی و ادیب آلمانی می‌تواند به چنین عضویتی برسد. آتابای مترجمی قوی و نویسنده‌ای چیره‌دست بود. ترجمه‌هایی از اشعار مولوی، خیام، حافظ، عُبید زاكانی و ابوالعلا به آلمانی انجام داد و صاحب تألیفاتی درباره عرفان نیز بود. وینفرد گاول، گرافیست و استاد تاریخ هنر، در یادنامه سیروس آتابای (مونیخ - 1997) درباره آتابای چنین نوشت: «سیروس كه برخلاف ما آلمانی‌ها، زبان آلمانی را به‌عنوان بیگانه آموخته بود، بیشتر از بسیاری از ادیبان آلمانی‌زبان بر آن تسلط داشت. در روزگاری كه زبان رو به اضمحلال گذاشته، در زمانه‌ای كه زبان به ابزاری برای غیبت‌كردن و شعارهای تبلیغاتی تبدیل شده و به سطح زبان محاوره‌ای بچه‌سوسول‌ها و زبان عوام‌فریبانه سیاست‌مداران تنزل پیدا كرده، آتابای اشعاری سرود سرشار از تصاویر بدیع، باشكوه، شگفت‌انگیز و قابل دریافت از طریق حواس، اشعاری پر از لطافت، ظرافت و آكنده از عطرهایی از سرزمین‌های دور. پس از هولدرلین و موریكه، كسی جز آتابای شعر آلمانی را به این زیبایی و استواری نسروده است». نمونه‌ای از اشعار آتابای:

۱) طول عطش: اما صدای من/ كویر را پرید/ می‌فرستمش در پیِ پژواكی/ اینجا كه به جنگم/ با جدارهای ریگ روان/ درد كه بیدارم نگاه می‌دارد/ چاهی كه به خاطرش/ دفاع می‌كنم از عطش.
۲) بی‌قرار: در خانه‌ام این‌جا/ این‌جا در تاریكی/ چراغ‌ها آرام از نور افتاد/ یك‌وقت صداهایی و آهنگی بود/ كه فرونشست حال/ به نشانه‌های خاموش دل‌خوشم/ پیشبین اشاراتم/ ستوده باد رحم تاریكی/ كه در آن یأس/ می‌رسد به یأسی/ كه آن اوست/ بی‌قرار منتظرم/ كه فیلم پاره شود/ كه آن لحظه شود/ لحظه برق و خیرگی.
۳) من روز نمی‌دانم: پرنده كه پر می‌كشیدی آن پیش/ حالیا ایمن از زمستانی؟/ من روز و وقت نمی‌دانم/ لیك من نیز رها خواهم بود/ میله به میله/ پا فرا می‌نهد/ از گرگ‌ومیش و در میانه‌ام می‌گیرد/ تا باز بینمت/ كور خواهم شد/ نقره/ پر بكش/ تنه‌ها را، بزن، بینداز، بپر/ بازگردان به چشم من/ طلوع را.
۴) افسانه كلاغ: دیگر از روزگار رفته نمی‌گویم/ او را هنوز هم گاه میان كشت‌ها می‌بینم/ یا چنان سنگ-‌میوه‌ای/ میان شاخسار درختان تباه/ و او همیشه خروش می‌زند / با پیام بطالتی:
Never / Nevermore
5) بر چهره تو از زمانه/ جای زخمی به‌جا ماند/ و صورت تو را/ وزن شکوفه‌ای دگرگون کرد.
جذابیتِ كتابِ «نزدیكِ نور»، (شعر و زندگی سیروس آتابای، انتشارات پیکره، 1392) این است كه بیژن الهی بخشی از اشعار سیروس آتابای را با همكاری خودِ آتابای، ترجمه كرده است. یدالله رویایی نیز در کتاب «عبارت از چیست؟» چندصفحه‌ای را به آتابای و اشعار او اختصاص داده که خواندنی ا‌ست.

ا آنكه بزرگ‌شده سوئیس و آلمان و دانشجوی زبان و ادبیات آلمانی در دانشگاه مونیخ بود، اما به مطالعات شخصی، تاریخی و عرفان ایران بیشتر از مطالعات آكادمیك و رسمی اهمیت می‌داد. آرزو داشت شاعر شود و شد. عاشق جادوی نهفته در واژه‌ها بود و شعرش به «شعر زبان» تبدیل شد به‌جای آنكه به مضامین شعری بپردازد. همین مورد بود كه زبان شعری‌اش را چندبُعدی و پیچیده كرد. سیروس آتابای (۱۳۰۸ تهران - ۱۳۷۵ مونیخ) به یكی از اُدبا و شاعران ماندگار زبان آلمانی تبدیل شد به‌طوری كه در زمان مرگش شاعران، هنرمندان، نویسندگان و اساتید حوزه ادب و فرهنگ آلمانی حضور یافتند و مراسم باشكوهی برایش برگزار كردند. منتقدان آلمانی، آتابای را «ادیب شاعر» (Poeta Doctus) نامیدند. آتابای صاحب ۱۶ دفتر شعر، چندین جایزه ادبی، عضویت در آكادمی هنرهای زیبا، و عضویت در آكادمی زبان و ادبیات آلمان بود، كه كمتر فرد فرهنگی و ادیب آلمانی می‌تواند به چنین عضویتی برسد. آتابای مترجمی قوی و نویسنده‌ای چیره‌دست بود. ترجمه‌هایی از اشعار مولوی، خیام، حافظ، عُبید زاكانی و ابوالعلا به آلمانی انجام داد و صاحب تألیفاتی درباره عرفان نیز بود. وینفرد گاول، گرافیست و استاد تاریخ هنر، در یادنامه سیروس آتابای (مونیخ - 1997) درباره آتابای چنین نوشت: «سیروس كه برخلاف ما آلمانی‌ها، زبان آلمانی را به‌عنوان بیگانه آموخته بود، بیشتر از بسیاری از ادیبان آلمانی‌زبان بر آن تسلط داشت. در روزگاری كه زبان رو به اضمحلال گذاشته، در زمانه‌ای كه زبان به ابزاری برای غیبت‌كردن و شعارهای تبلیغاتی تبدیل شده و به سطح زبان محاوره‌ای بچه‌سوسول‌ها و زبان عوام‌فریبانه سیاست‌مداران تنزل پیدا كرده، آتابای اشعاری سرود سرشار از تصاویر بدیع، باشكوه، شگفت‌انگیز و قابل دریافت از طریق حواس، اشعاری پر از لطافت، ظرافت و آكنده از عطرهایی از سرزمین‌های دور. پس از هولدرلین و موریكه، كسی جز آتابای شعر آلمانی را به این زیبایی و استواری نسروده است». نمونه‌ای از اشعار آتابای:

۱) طول عطش: اما صدای من/ كویر را پرید/ می‌فرستمش در پیِ پژواكی/ اینجا كه به جنگم/ با جدارهای ریگ روان/ درد كه بیدارم نگاه می‌دارد/ چاهی كه به خاطرش/ دفاع می‌كنم از عطش.
۲) بی‌قرار: در خانه‌ام این‌جا/ این‌جا در تاریكی/ چراغ‌ها آرام از نور افتاد/ یك‌وقت صداهایی و آهنگی بود/ كه فرونشست حال/ به نشانه‌های خاموش دل‌خوشم/ پیشبین اشاراتم/ ستوده باد رحم تاریكی/ كه در آن یأس/ می‌رسد به یأسی/ كه آن اوست/ بی‌قرار منتظرم/ كه فیلم پاره شود/ كه آن لحظه شود/ لحظه برق و خیرگی.
۳) من روز نمی‌دانم: پرنده كه پر می‌كشیدی آن پیش/ حالیا ایمن از زمستانی؟/ من روز و وقت نمی‌دانم/ لیك من نیز رها خواهم بود/ میله به میله/ پا فرا می‌نهد/ از گرگ‌ومیش و در میانه‌ام می‌گیرد/ تا باز بینمت/ كور خواهم شد/ نقره/ پر بكش/ تنه‌ها را، بزن، بینداز، بپر/ بازگردان به چشم من/ طلوع را.
۴) افسانه كلاغ: دیگر از روزگار رفته نمی‌گویم/ او را هنوز هم گاه میان كشت‌ها می‌بینم/ یا چنان سنگ-‌میوه‌ای/ میان شاخسار درختان تباه/ و او همیشه خروش می‌زند / با پیام بطالتی:
Never / Nevermore
5) بر چهره تو از زمانه/ جای زخمی به‌جا ماند/ و صورت تو را/ وزن شکوفه‌ای دگرگون کرد.
جذابیتِ كتابِ «نزدیكِ نور»، (شعر و زندگی سیروس آتابای، انتشارات پیکره، 1392) این است كه بیژن الهی بخشی از اشعار سیروس آتابای را با همكاری خودِ آتابای، ترجمه كرده است. یدالله رویایی نیز در کتاب «عبارت از چیست؟» چندصفحه‌ای را به آتابای و اشعار او اختصاص داده که خواندنی ا‌ست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.