ماریو بارگاس یوسا و خطابه ارتجاعِ آلبرت هیرشمن
روشنفکری سرگردان
برگردان منوچهر یزدانی
آلبرت اُ. هیرشمن یک آلمانی یهودی بود که از قرار معلوم مانند هموطنانش، هانا آرنت یا والتر بنیامین، همه کتابها را خوانده بود و به تمام زبانها سخن میگفت. وی در سال 1915 در برلین زاده شد و در سال 1933 تحصیلات خود را در رشته اقتصاد آغاز کرد و عضو حزب سوسیالیست شد، و سپس از آلمان نازی گریخت. او تحصیلات خود را در فرانسه، انگلستان و ایتالیا (شهر ترییِست) ادامه داد و متخصص اقتصاد ایتالیا شد. طی سفرهایش به پاریس، به فرار روشنفکران، معلمان و سیاستمداران تحت تعقیب فاشیسم به ایالات متحده نیز کمک میکرد. در دوران جنگ داخلی اسپانیا، مانند جورج اورول، به پوم1 (حزب اتحاد مارکسیستی کارگران، حزب کوچکی که با الهام از نظریات تروتسکی تشکیل شده بود) پیوست و عضو گردانهای بینالمللی آن شد. بهرغم مجروحشدن در جنگ، هیچگاه حاضر نشد از تجربه خود در اسپانیا سخن بگوید. سرانجام، به ایالات متحده رفت و در کنار دریافت مدرک دکترایی دیگر، مبارزه آرمانیاش را در راه سوسیال- دموکراسی ادامه داد. من با او در مؤسسه مطالعات عالی پرینستون آشنا شدم، مؤسسهای معظم که آلبرت اینشتین را هنگامی که به ایالات متحده پناهنده شده بود پذیرفته بود. در آنجا، اعضا بهجای تدریس فقط به پژوهش میپردازند. هم کتابخانه دانشگاه در اختیار آنهاست و هم منابعی برای برگزاری همایشها و سخنرانیهای مربوط به موضوعات پژوهشی. هیرشمن تحقیق را بر تدریس ترجیح میداد. او در بنیاد فورد و بانک جهانی نیز کار کرد و همزمان در بهترین دانشگاهها تدریس میکرد. او سالها در کلمبیا زیسته و بیشتر از هر کس به مشکلات آمریکای لاتین (و کل جهان) واقف بود. ناشری (بهتازگی) نسخه جدیدی از آخرین کتاب او را با عنوان «خطابۀ ارتجاع»2 (تألیف 1991) با ترجمهای جدید و پیشگفتاری مفصل و مبسوط از خواکین استفانیا و مؤخرهای بس زیبا، از آلبرتو گرچونوف، منتشر کرده است.3
هیرشمن در آمریکای لاتین، ایالات متحده و بقیه کشورهای غربی بهخوبی شناخته شده است ولی در اسپانیا آثار او را چندان نمیشناسند. بسیاری، ازجمله خواکین استفانیا، ابراز تأسف میکنند که با وجود اصالت، غنا و وسعت کار او جایزه نوبل اقتصاد به وی داده نشده است. هیرشمن، باوجود سرخوردگی از برنامههای بزرگ انقلابیای که در جوانی به آنها پایبند بود، از اندیشههای پیشرفتهای اقتصادی و اجتماعی کوچک متضمن آزادی و ترقی کشورهای جهان سوم، و امکان توسعه و دموکراسی سیاسی آنها، دفاع میکرد. هیرشمن در عین حالی که در رسالههای خود درباره اجرائیبودن چنین اصلاحاتی تعمق میکرد، با اقتصاددانان لیبرالی مانند فردریش هایک (بهرغم تأثیری که از «راه بردگی»4 گرفته بود) یا میلتون فریدمن و پسران شیکاگو (شیلیاییهایی غالبا فارغالتحصیل دانشکده اقتصاد دانشگاه شیکاگو) نیز در نبرد بود؛ کسانی که با هدف پیشبرد اصلاحات اقتصادی پیشنهادی خود با یک خودکامه متحد شده بودند. آیا میتوان گفت هیرشمن به این نتیجه رسیده بوده که کمونیسم مرده و تنها راهحل عادلانه برای مشکلات جامعه بشری (نابرابری، استثمار، استبداد و نابسامانیهای عظیم اجتماعی)، اکنون
سرمایهداری به روش اسکاندیناویایی و تعدیل آن با رأی مردم و تأمین اجتماعی و سایر اقدامات دولتها برای کاهش فاصله طبقاتی و ارتقای سطح زندگی کارگران و دهقانان است؟ او هرگز بهصراحت این نظر را تأیید نکرد، ولی تصور میکنم چنین بوده است؛ اگرچه آن انسان فرهیخته و دانشمندی که من میشناختم بسیار محتاط بود و دوست نداشت بیش از حد نظرات خود را فاش کند، و بیشتر به فضای زندگی خود فکر میکرد و مینوشت. نوشتن کتاب «خطابۀ ارتجاع» را در زمان رونالد ریگان و مارگارت تاچر، که عوامگرایان و ترقیخواهان اجتماعی را در سراسر جهان به وحشت انداخته بودند، شروع کرد. اگرچه هر دوی این زمامداران محافظهکار بودند، اصلاحات لیبرالمآبانه بسیار بلندپروازانهای را ترویج میکردند که در آن میان کمونیسم را به خاک سپرده بودند و به نظر میرسید این دوره، آغازی دوباره بر دموکراسی و سرمایهداری باشد. اینطور نشد و آنچه در پی آمد عوامگرایی راستگرای نوینی بود، که بهاندازه همان پوپولیسم چپگرا، فاجعهبار و همانطور که با رویکارآمدن دونالد ترامپ و بوریس جانسون در ایالات متحده و انگلستان شاهد بودیم، در تحقق وعدههایی که با عوامفریبی ادعای تحقق
آنها را داشتند، ناکام ماند. هدف «خطابۀ ارتجاع» بسیار ساده است و به گفته هیرشمن، انگیزه نوشتن آن اعتراض ادموند برک به انقلاب قرن هجدهم فرانسه بوده. بنابر کتاب «تأملاتی دربارۀ انقلاب فرانسه»5، وی عقیده داشت که برخلاف ادعای انقلابیها، اصلاحات با گیوتین و شورشهای مردمی بهجای هدایت جامعه انقلابی به مسیر صحیح، سبب ازبینرفتن تمامی دستاوردهای اجتماعی، سیاسی و پیشرفتها تا آن زمان میشود. این نظریه با اندکی تعدیل، و همراه با حجم سترگی از بیهودهگوییها و گمراهیها توسط فهرست بلندی از اندیشمندان بازگو میشود که از میان آنان هیرشمن از ژوزف دو میستر دیوانه نقل قول میکند، که معتقد بود خداوند انقلاب فرانسه را برای مجازات بیتقوایی انسانها نازل داشته است. او با اقتصاددانان موشکاف و دقیقی مانند هایک، یا بسیار میانهروتر، آیزایا برلین، همراه بود که همیشه موضعی شبیه به او داشتند و مدافع گفتوگو بین چپ و راست بودند. ما زمانی که گمان نمیبردیم در این جهان متزلزل به صدای آلبرت هیرشمن نیاز داشته باشیم، هنگامی که میپنداشتیم انسان و علم جهان و طبیعت را تسخیر کردهاند، دیدیم که چنین نیست و سرانجام ویروس کرونا چه
ویرانیهایی به بار آورد و بازماندگان این فاجعه قرونوسطایی، با گذر از این بیماری همهگیر، در جهان فقرزدهای به خود خواهند آمد که در آن دولتها تمام عرصهها را قبضه کرده و اختناق را بیش از پیش اعمال میکنند و عوامگرایی نوین آلوده به نژادپرستی و ملیگرایی فاقد نیروی تعقل در کار برانداختن آخرین نهادهای دموکراتیک و بهدستگرفتن قدرت خواهد بود. البته بهسادگی این اتفاق نخواهد افتاد. نبرد بسیار سختی در پیش خواهد بود و کسی مانند هیرشمن، که به گفتوگو با رقبا میاندیشید، به کلانطرحها بیاعتماد بود و به پیشرفتهای معقول و متعادل معتقد، نقش مهمی در آن ایفا خواهد کرد تا دشمنان سابق، بدون خشونت و قربانیگرفتن، به توافقهای جمعی مشخصی برسند. این موقعیت خوبی خواهد بود که آلبرت اُ. هیرشمن در کتابهای خود بهصورت مستدل از آن دفاع کرده است. او فردی شایسته، پاکنهاد، بافرهنگ و بسیار آگاه بود و در مراحل آخر نوشتن کتابش - در همان صفحات واپسین - هشدار داد که «خطابۀ ارتجاع ممکن است در مورد جنبش چپ، بهویژه در آمریکای لاتین، هم صدق کند که دیدگاهی فرقهگرا و متعصبانه دارد». سپس سعی کرد عنوان رساله را از «ارتجاع» به
«سازشناپذیری» تغییر دهد، اما سردبیر به او اجازه نداد. با این حال، در فصل ششم، این دیدگاه جدید بهخوبی تشریح شده است. گرچونوف نیز واقعبینی و عینیت نظرات هیرشمن را تأیید و آنها را ستایش کرده است و من هم بهتمامی با او همعقیدهام. این رویکردها دورهای ناآرام و ناخوشایند را پیشروی ما میگشایند: تناقض ذاتی نگرش نویدبخش «ارمغان بهشت برای زمینیان» را برملا و مایه ارتقای عدالت و آزادی میشود؛ هرچند چنین تناقضاتی ناچیز جلوه کند، و خصومتها و سیاستهایی را که به آیینها چنگ میزند و آن باوری را که انسانها فقط خوب یا بد هستند و در نهایت یکی از آنها باقی خواهد ماند، کنار مینهد. آوردن بهشت به زمین بسیار نامحتمل است، ولی در میان آرمانهای دستیافتنی، پدیدههای معتدلتری (آموزش همزیستی، پایاندادن به سبعیت، تحرک دموکراسی و آزادی، کسب مجدد پویایی ازدسترفته و رهایی از چشمانداز شوم آیندهای که پیشرو داریم) نیز وجود دارند که هیرشمن بر آنها تأکید دارد.
پینوشتها:
1. POUM (Partido Obrero de Unificación Marxista)
2. The Rhetoric of Reaction
3. این کتاب با نام «خطابۀ ارتجاع: انحراف، بیهودگی، مخاطره» با ترجمه محمد مالجو توسط نشر پردیس دانش، در سال 1391 منتشر شده.
4. The Road to Serfdom
5. Reflections on the Revolution in France
آلبرت اُ. هیرشمن یک آلمانی یهودی بود که از قرار معلوم مانند هموطنانش، هانا آرنت یا والتر بنیامین، همه کتابها را خوانده بود و به تمام زبانها سخن میگفت. وی در سال 1915 در برلین زاده شد و در سال 1933 تحصیلات خود را در رشته اقتصاد آغاز کرد و عضو حزب سوسیالیست شد، و سپس از آلمان نازی گریخت. او تحصیلات خود را در فرانسه، انگلستان و ایتالیا (شهر ترییِست) ادامه داد و متخصص اقتصاد ایتالیا شد. طی سفرهایش به پاریس، به فرار روشنفکران، معلمان و سیاستمداران تحت تعقیب فاشیسم به ایالات متحده نیز کمک میکرد. در دوران جنگ داخلی اسپانیا، مانند جورج اورول، به پوم1 (حزب اتحاد مارکسیستی کارگران، حزب کوچکی که با الهام از نظریات تروتسکی تشکیل شده بود) پیوست و عضو گردانهای بینالمللی آن شد. بهرغم مجروحشدن در جنگ، هیچگاه حاضر نشد از تجربه خود در اسپانیا سخن بگوید. سرانجام، به ایالات متحده رفت و در کنار دریافت مدرک دکترایی دیگر، مبارزه آرمانیاش را در راه سوسیال- دموکراسی ادامه داد. من با او در مؤسسه مطالعات عالی پرینستون آشنا شدم، مؤسسهای معظم که آلبرت اینشتین را هنگامی که به ایالات متحده پناهنده شده بود پذیرفته بود. در آنجا، اعضا بهجای تدریس فقط به پژوهش میپردازند. هم کتابخانه دانشگاه در اختیار آنهاست و هم منابعی برای برگزاری همایشها و سخنرانیهای مربوط به موضوعات پژوهشی. هیرشمن تحقیق را بر تدریس ترجیح میداد. او در بنیاد فورد و بانک جهانی نیز کار کرد و همزمان در بهترین دانشگاهها تدریس میکرد. او سالها در کلمبیا زیسته و بیشتر از هر کس به مشکلات آمریکای لاتین (و کل جهان) واقف بود. ناشری (بهتازگی) نسخه جدیدی از آخرین کتاب او را با عنوان «خطابۀ ارتجاع»2 (تألیف 1991) با ترجمهای جدید و پیشگفتاری مفصل و مبسوط از خواکین استفانیا و مؤخرهای بس زیبا، از آلبرتو گرچونوف، منتشر کرده است.3
هیرشمن در آمریکای لاتین، ایالات متحده و بقیه کشورهای غربی بهخوبی شناخته شده است ولی در اسپانیا آثار او را چندان نمیشناسند. بسیاری، ازجمله خواکین استفانیا، ابراز تأسف میکنند که با وجود اصالت، غنا و وسعت کار او جایزه نوبل اقتصاد به وی داده نشده است. هیرشمن، باوجود سرخوردگی از برنامههای بزرگ انقلابیای که در جوانی به آنها پایبند بود، از اندیشههای پیشرفتهای اقتصادی و اجتماعی کوچک متضمن آزادی و ترقی کشورهای جهان سوم، و امکان توسعه و دموکراسی سیاسی آنها، دفاع میکرد. هیرشمن در عین حالی که در رسالههای خود درباره اجرائیبودن چنین اصلاحاتی تعمق میکرد، با اقتصاددانان لیبرالی مانند فردریش هایک (بهرغم تأثیری که از «راه بردگی»4 گرفته بود) یا میلتون فریدمن و پسران شیکاگو (شیلیاییهایی غالبا فارغالتحصیل دانشکده اقتصاد دانشگاه شیکاگو) نیز در نبرد بود؛ کسانی که با هدف پیشبرد اصلاحات اقتصادی پیشنهادی خود با یک خودکامه متحد شده بودند. آیا میتوان گفت هیرشمن به این نتیجه رسیده بوده که کمونیسم مرده و تنها راهحل عادلانه برای مشکلات جامعه بشری (نابرابری، استثمار، استبداد و نابسامانیهای عظیم اجتماعی)، اکنون
سرمایهداری به روش اسکاندیناویایی و تعدیل آن با رأی مردم و تأمین اجتماعی و سایر اقدامات دولتها برای کاهش فاصله طبقاتی و ارتقای سطح زندگی کارگران و دهقانان است؟ او هرگز بهصراحت این نظر را تأیید نکرد، ولی تصور میکنم چنین بوده است؛ اگرچه آن انسان فرهیخته و دانشمندی که من میشناختم بسیار محتاط بود و دوست نداشت بیش از حد نظرات خود را فاش کند، و بیشتر به فضای زندگی خود فکر میکرد و مینوشت. نوشتن کتاب «خطابۀ ارتجاع» را در زمان رونالد ریگان و مارگارت تاچر، که عوامگرایان و ترقیخواهان اجتماعی را در سراسر جهان به وحشت انداخته بودند، شروع کرد. اگرچه هر دوی این زمامداران محافظهکار بودند، اصلاحات لیبرالمآبانه بسیار بلندپروازانهای را ترویج میکردند که در آن میان کمونیسم را به خاک سپرده بودند و به نظر میرسید این دوره، آغازی دوباره بر دموکراسی و سرمایهداری باشد. اینطور نشد و آنچه در پی آمد عوامگرایی راستگرای نوینی بود، که بهاندازه همان پوپولیسم چپگرا، فاجعهبار و همانطور که با رویکارآمدن دونالد ترامپ و بوریس جانسون در ایالات متحده و انگلستان شاهد بودیم، در تحقق وعدههایی که با عوامفریبی ادعای تحقق
آنها را داشتند، ناکام ماند. هدف «خطابۀ ارتجاع» بسیار ساده است و به گفته هیرشمن، انگیزه نوشتن آن اعتراض ادموند برک به انقلاب قرن هجدهم فرانسه بوده. بنابر کتاب «تأملاتی دربارۀ انقلاب فرانسه»5، وی عقیده داشت که برخلاف ادعای انقلابیها، اصلاحات با گیوتین و شورشهای مردمی بهجای هدایت جامعه انقلابی به مسیر صحیح، سبب ازبینرفتن تمامی دستاوردهای اجتماعی، سیاسی و پیشرفتها تا آن زمان میشود. این نظریه با اندکی تعدیل، و همراه با حجم سترگی از بیهودهگوییها و گمراهیها توسط فهرست بلندی از اندیشمندان بازگو میشود که از میان آنان هیرشمن از ژوزف دو میستر دیوانه نقل قول میکند، که معتقد بود خداوند انقلاب فرانسه را برای مجازات بیتقوایی انسانها نازل داشته است. او با اقتصاددانان موشکاف و دقیقی مانند هایک، یا بسیار میانهروتر، آیزایا برلین، همراه بود که همیشه موضعی شبیه به او داشتند و مدافع گفتوگو بین چپ و راست بودند. ما زمانی که گمان نمیبردیم در این جهان متزلزل به صدای آلبرت هیرشمن نیاز داشته باشیم، هنگامی که میپنداشتیم انسان و علم جهان و طبیعت را تسخیر کردهاند، دیدیم که چنین نیست و سرانجام ویروس کرونا چه
ویرانیهایی به بار آورد و بازماندگان این فاجعه قرونوسطایی، با گذر از این بیماری همهگیر، در جهان فقرزدهای به خود خواهند آمد که در آن دولتها تمام عرصهها را قبضه کرده و اختناق را بیش از پیش اعمال میکنند و عوامگرایی نوین آلوده به نژادپرستی و ملیگرایی فاقد نیروی تعقل در کار برانداختن آخرین نهادهای دموکراتیک و بهدستگرفتن قدرت خواهد بود. البته بهسادگی این اتفاق نخواهد افتاد. نبرد بسیار سختی در پیش خواهد بود و کسی مانند هیرشمن، که به گفتوگو با رقبا میاندیشید، به کلانطرحها بیاعتماد بود و به پیشرفتهای معقول و متعادل معتقد، نقش مهمی در آن ایفا خواهد کرد تا دشمنان سابق، بدون خشونت و قربانیگرفتن، به توافقهای جمعی مشخصی برسند. این موقعیت خوبی خواهد بود که آلبرت اُ. هیرشمن در کتابهای خود بهصورت مستدل از آن دفاع کرده است. او فردی شایسته، پاکنهاد، بافرهنگ و بسیار آگاه بود و در مراحل آخر نوشتن کتابش - در همان صفحات واپسین - هشدار داد که «خطابۀ ارتجاع ممکن است در مورد جنبش چپ، بهویژه در آمریکای لاتین، هم صدق کند که دیدگاهی فرقهگرا و متعصبانه دارد». سپس سعی کرد عنوان رساله را از «ارتجاع» به
«سازشناپذیری» تغییر دهد، اما سردبیر به او اجازه نداد. با این حال، در فصل ششم، این دیدگاه جدید بهخوبی تشریح شده است. گرچونوف نیز واقعبینی و عینیت نظرات هیرشمن را تأیید و آنها را ستایش کرده است و من هم بهتمامی با او همعقیدهام. این رویکردها دورهای ناآرام و ناخوشایند را پیشروی ما میگشایند: تناقض ذاتی نگرش نویدبخش «ارمغان بهشت برای زمینیان» را برملا و مایه ارتقای عدالت و آزادی میشود؛ هرچند چنین تناقضاتی ناچیز جلوه کند، و خصومتها و سیاستهایی را که به آیینها چنگ میزند و آن باوری را که انسانها فقط خوب یا بد هستند و در نهایت یکی از آنها باقی خواهد ماند، کنار مینهد. آوردن بهشت به زمین بسیار نامحتمل است، ولی در میان آرمانهای دستیافتنی، پدیدههای معتدلتری (آموزش همزیستی، پایاندادن به سبعیت، تحرک دموکراسی و آزادی، کسب مجدد پویایی ازدسترفته و رهایی از چشمانداز شوم آیندهای که پیشرو داریم) نیز وجود دارند که هیرشمن بر آنها تأکید دارد.
پینوشتها:
1. POUM (Partido Obrero de Unificación Marxista)
2. The Rhetoric of Reaction
3. این کتاب با نام «خطابۀ ارتجاع: انحراف، بیهودگی، مخاطره» با ترجمه محمد مالجو توسط نشر پردیس دانش، در سال 1391 منتشر شده.
4. The Road to Serfdom
5. Reflections on the Revolution in France
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.