آیا دولتمردان صدای مردم را نمیشنوند؟
حسین ایمانیجاجرمی-جامعهشناس
حکومت از نهادهای کهن در ایران است. یکی از باورهای رایج در فرهنگ سیاسی کشور این است که ریشه مشکلات در اختلال ارتباط میان دولتمردان و مردم است. در چنین باوری که امر پیچیده حکمرانی را در حد روابط ساده انسانی تقلیل میدهد، فرض بر این است که اگر بهاصطلاح رؤسا و بالانشینها صدای مردم را بشنوند، برای حل مشکلات اقدام خواهند کرد و مملکت دچار بحران و خسارات جبرانناپذیر نخواهد شد. انتشار کتابهایی مثل «صدایی که شنیده نشد» یا «تهران 56» در سالهای اخیر و گفتوگوها و بحثهای مرتبط با آنها بخشی از این باور را بازتاب میدهد. کتابهایی از این دست به بازخوانی گزارشهای تحقیقاتی، آیندهپژوهیها و نظرسنجیهایی پرداختهاند که در رژیم پادشاهی از سوی سازمانهای مسئول تهیه شده و در آنها نکاتی مانند ترس مردم از ارائه نظر درباره مشکلات کشور یا افزایش گرایش مردم به مذهب را در سالهای پیش از انقلاب سال 1357 برجسته میکرد. فرض «پسا واقعه» منتشرکنندگان این کتابها این است که اگر رژیم گذشته و شخص شاه به گزارشهای اینچنینی توجه میکرد و برای حل مشکلات میکوشید، مسیر تحولات تغییر مییافت. حتی جامعهشناسی چون احسان نراقی در کتاب معروف
«از کاخ شاه تا زندان اوین» با افسوس از این یاد میکند که اگر رژیم به گزارشهای مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران توجه بیشتری میکرد و آنها را بهعنوان روایتهای منفی از پیشرفتهای کشور در نظر نمیگرفت و اگر شاه وقت بیشتری را برای گفتوگو با او و آدمهایی مثل او میگذاشت که مشفق بودند و نیتی به جز خدمت و اصلاح امور نداشتند و حرف حق مردم را میزدند، شرایط تغییر مییافت و کار به فروپاشی رژیم و آوارگی شاه و آدمهای نظام او نمیکشید.
در این یادداشت میخواهیم اعتبار چنین باوری را زیر سؤال ببریم. آن باور به احتمال در شرایط تاریخی خاص مصداق داشت. شاهی به قدرت رسیده بود که در حرمسرا پرورش یافته و محاصرهشده با عدهای چاپلوس و منفعتطلب بود. اشکال کار او در ندیدن واقعیت و نشنیدن صدای مردم بود. بنابراین لازم بود که واقعیات را به او گفت و کتابهایی از جنس نصایحالملوک در اختیارشان قرار داد. اما از زمان شکلگیری دولت مدرن و تغییر شرایط انتخاب دولتمردان کشور اتفاقا رؤسا بیش از هرکس دیگری از وضعیت اطلاعات دارند. هرچه مقام فرد در نظام سیاسی و اداری بالاتر باشد، اِشراف اطلاعاتی او بیشتر خواهد بود. پس نمیتوان گفت که صدای مردم به گوش آنها نمیرسد. برعکس، آنها انواع و اقسام گزارشها و تحلیلها را از سازمانها و دستگاههای مختلف دریافت میکنند که قابل مقایسه با هیچ زمان دیگری نیست. حتی در رژیم گذشته هم شاه بیش از نراقی یا هرکس دیگری از شرایط کشور و اوضاع اطلاع داشت و نمیتوان او را متهم به بیاطلاعی از امور کرد. پس مسئله چیست؟ پاسخ به این پرسش چندان ساده نیست. فقط میتوان به طرح فرضهایی پرداخت که برای تأیید آنها به اطلاعات بسیاری نیاز داریم. با این
وجود به نظر میرسد بخشی از مسئله به فرهنگ سیاسی و نگرشهای حاکمان و مردم و بخش دیگری به ساختارها بازگردد. حکومت در ایران یک نهاد دنیایی معمولی نیست. در بسیاری از کشورها جریان اداره امور یک دستگاه بوروکراسی عقلانی صرف و فاقد جنبههای احساسی و عاطفی است. حاکمانی مانند آنگلا مرکل برخلاف قیصر آلمان از هرگونه فره ایزدی در تعبیر ماکس وبری خود، عاری هستند، با رأی مردم آمده و میروند. آنها قرار نیست کار خارقالعادهای انجام داده یا مسیر تاریخ را عوض کنند، باید به قول معروف نان و آب مردم را سامان دهند و مردم هم از آنها انتظاری جز این ندارند. تمرکزگرایی و ناکارآمدی ساختارها بخش دیگری از مسئله است. سازمانهای محلی باید بخش اصلی تنظیم زندگی اجتماعی و سازوکار تأمین خدمات مورد نیاز مردم همچون مسکن، اشتغال، بهداشت و آموزش را سامان دهند. این سازمانها در کشور ما ضعیف، ناکارآمد و فاقد اختیارات لازم هستند. تقریبا هر مشکلی را به مرکز حواله میکنند، مرکزی که خود گرفتار هزاران مشکل دیگر است. اگرچه گاهی اوقات در اوج نمایشهای پوپولیسم، قهرمانانی از مرکز برای حل مشکلات شهرستانها فرا میرسند و در ظرف چند ساعت مشکلات ساختاری
چندساله را از دیدگاه خودشان حلوفصل میکنند، اما واقعیت این است که آن مشکلات سر جایشان هستند و تغییری نمیکنند. سطح اولی که باید صدای مردم را بشنود و به آن رسیدگی کند همین سازمانهای محلی هستند که گرفتار در تمرکزگرایی شدید و ناکارآمدی، از حل مشکلات بازمانده و سبب تشدید نارضایتی میشوند. اتفاقا رؤسا و بالادستیها مرتب دستورات عالی، خوب و به نفع مردم میدهند اما از اجرای آنها خبری نیست! تفسیر مخالفت و اعتراض به تهدید سیاسی هم مشکل دیگری است که در مسئله مورد نظر ما وجود دارد. جامعه مدرن آنچنان که جامعهشناسانی چون دورکیم میگویند، بر اصل تقسیم کار میان حوزههای مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فنی میچرخد. جامعهای که سیاست تلاش برای ورود به همه عرصههای آن را دارد، خواسته یا ناخواسته با شرایطی روبهرو میشود که همه چیز در آن رنگ و بوی سیاست میگیرد، حال میخواهد پوشش مردم باشد یا یک برنامه تلویزیونی معمولی. چنین شرایطی در عمل امکان اصلاح سیاستها، برنامه و تصمیمهای نادرست را بسیار پرهزینه میکند، زیرا هرگونه مخالفت یا اعتراض بهعنوان تهدیدی سیاسی جلوه میکند که باید بیدرنگ برای خاموشی آن اقدام شود. در
نتیجه کسانی که روزگاری صدایی داشتند، بهتدریج خاموشی پیشه کرده و دَم نخواهند زد. از آن جایی هم که همه چیز در عرصه سیاسی تعریف شده است، سایر عرصهها از اثرگذاری باز میمانند و تعطیل میشوند.
پس مشکل در صدای مردم و نشنیدن آن نیست. فرهنگ سیاسی و تمرکزگرایی و ناکارآمدی اداری عملا شرایط را به گونهای رقم زده است که امکان تعریف سیاستهای جدید و اصلاح امور فراهم نیست و آنچه شنیده میشود البته فریاد است اما در عمل امکان رسیدگی به آن فراهم نیست.
حکومت از نهادهای کهن در ایران است. یکی از باورهای رایج در فرهنگ سیاسی کشور این است که ریشه مشکلات در اختلال ارتباط میان دولتمردان و مردم است. در چنین باوری که امر پیچیده حکمرانی را در حد روابط ساده انسانی تقلیل میدهد، فرض بر این است که اگر بهاصطلاح رؤسا و بالانشینها صدای مردم را بشنوند، برای حل مشکلات اقدام خواهند کرد و مملکت دچار بحران و خسارات جبرانناپذیر نخواهد شد. انتشار کتابهایی مثل «صدایی که شنیده نشد» یا «تهران 56» در سالهای اخیر و گفتوگوها و بحثهای مرتبط با آنها بخشی از این باور را بازتاب میدهد. کتابهایی از این دست به بازخوانی گزارشهای تحقیقاتی، آیندهپژوهیها و نظرسنجیهایی پرداختهاند که در رژیم پادشاهی از سوی سازمانهای مسئول تهیه شده و در آنها نکاتی مانند ترس مردم از ارائه نظر درباره مشکلات کشور یا افزایش گرایش مردم به مذهب را در سالهای پیش از انقلاب سال 1357 برجسته میکرد. فرض «پسا واقعه» منتشرکنندگان این کتابها این است که اگر رژیم گذشته و شخص شاه به گزارشهای اینچنینی توجه میکرد و برای حل مشکلات میکوشید، مسیر تحولات تغییر مییافت. حتی جامعهشناسی چون احسان نراقی در کتاب معروف
«از کاخ شاه تا زندان اوین» با افسوس از این یاد میکند که اگر رژیم به گزارشهای مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران توجه بیشتری میکرد و آنها را بهعنوان روایتهای منفی از پیشرفتهای کشور در نظر نمیگرفت و اگر شاه وقت بیشتری را برای گفتوگو با او و آدمهایی مثل او میگذاشت که مشفق بودند و نیتی به جز خدمت و اصلاح امور نداشتند و حرف حق مردم را میزدند، شرایط تغییر مییافت و کار به فروپاشی رژیم و آوارگی شاه و آدمهای نظام او نمیکشید.
در این یادداشت میخواهیم اعتبار چنین باوری را زیر سؤال ببریم. آن باور به احتمال در شرایط تاریخی خاص مصداق داشت. شاهی به قدرت رسیده بود که در حرمسرا پرورش یافته و محاصرهشده با عدهای چاپلوس و منفعتطلب بود. اشکال کار او در ندیدن واقعیت و نشنیدن صدای مردم بود. بنابراین لازم بود که واقعیات را به او گفت و کتابهایی از جنس نصایحالملوک در اختیارشان قرار داد. اما از زمان شکلگیری دولت مدرن و تغییر شرایط انتخاب دولتمردان کشور اتفاقا رؤسا بیش از هرکس دیگری از وضعیت اطلاعات دارند. هرچه مقام فرد در نظام سیاسی و اداری بالاتر باشد، اِشراف اطلاعاتی او بیشتر خواهد بود. پس نمیتوان گفت که صدای مردم به گوش آنها نمیرسد. برعکس، آنها انواع و اقسام گزارشها و تحلیلها را از سازمانها و دستگاههای مختلف دریافت میکنند که قابل مقایسه با هیچ زمان دیگری نیست. حتی در رژیم گذشته هم شاه بیش از نراقی یا هرکس دیگری از شرایط کشور و اوضاع اطلاع داشت و نمیتوان او را متهم به بیاطلاعی از امور کرد. پس مسئله چیست؟ پاسخ به این پرسش چندان ساده نیست. فقط میتوان به طرح فرضهایی پرداخت که برای تأیید آنها به اطلاعات بسیاری نیاز داریم. با این
وجود به نظر میرسد بخشی از مسئله به فرهنگ سیاسی و نگرشهای حاکمان و مردم و بخش دیگری به ساختارها بازگردد. حکومت در ایران یک نهاد دنیایی معمولی نیست. در بسیاری از کشورها جریان اداره امور یک دستگاه بوروکراسی عقلانی صرف و فاقد جنبههای احساسی و عاطفی است. حاکمانی مانند آنگلا مرکل برخلاف قیصر آلمان از هرگونه فره ایزدی در تعبیر ماکس وبری خود، عاری هستند، با رأی مردم آمده و میروند. آنها قرار نیست کار خارقالعادهای انجام داده یا مسیر تاریخ را عوض کنند، باید به قول معروف نان و آب مردم را سامان دهند و مردم هم از آنها انتظاری جز این ندارند. تمرکزگرایی و ناکارآمدی ساختارها بخش دیگری از مسئله است. سازمانهای محلی باید بخش اصلی تنظیم زندگی اجتماعی و سازوکار تأمین خدمات مورد نیاز مردم همچون مسکن، اشتغال، بهداشت و آموزش را سامان دهند. این سازمانها در کشور ما ضعیف، ناکارآمد و فاقد اختیارات لازم هستند. تقریبا هر مشکلی را به مرکز حواله میکنند، مرکزی که خود گرفتار هزاران مشکل دیگر است. اگرچه گاهی اوقات در اوج نمایشهای پوپولیسم، قهرمانانی از مرکز برای حل مشکلات شهرستانها فرا میرسند و در ظرف چند ساعت مشکلات ساختاری
چندساله را از دیدگاه خودشان حلوفصل میکنند، اما واقعیت این است که آن مشکلات سر جایشان هستند و تغییری نمیکنند. سطح اولی که باید صدای مردم را بشنود و به آن رسیدگی کند همین سازمانهای محلی هستند که گرفتار در تمرکزگرایی شدید و ناکارآمدی، از حل مشکلات بازمانده و سبب تشدید نارضایتی میشوند. اتفاقا رؤسا و بالادستیها مرتب دستورات عالی، خوب و به نفع مردم میدهند اما از اجرای آنها خبری نیست! تفسیر مخالفت و اعتراض به تهدید سیاسی هم مشکل دیگری است که در مسئله مورد نظر ما وجود دارد. جامعه مدرن آنچنان که جامعهشناسانی چون دورکیم میگویند، بر اصل تقسیم کار میان حوزههای مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فنی میچرخد. جامعهای که سیاست تلاش برای ورود به همه عرصههای آن را دارد، خواسته یا ناخواسته با شرایطی روبهرو میشود که همه چیز در آن رنگ و بوی سیاست میگیرد، حال میخواهد پوشش مردم باشد یا یک برنامه تلویزیونی معمولی. چنین شرایطی در عمل امکان اصلاح سیاستها، برنامه و تصمیمهای نادرست را بسیار پرهزینه میکند، زیرا هرگونه مخالفت یا اعتراض بهعنوان تهدیدی سیاسی جلوه میکند که باید بیدرنگ برای خاموشی آن اقدام شود. در
نتیجه کسانی که روزگاری صدایی داشتند، بهتدریج خاموشی پیشه کرده و دَم نخواهند زد. از آن جایی هم که همه چیز در عرصه سیاسی تعریف شده است، سایر عرصهها از اثرگذاری باز میمانند و تعطیل میشوند.
پس مشکل در صدای مردم و نشنیدن آن نیست. فرهنگ سیاسی و تمرکزگرایی و ناکارآمدی اداری عملا شرایط را به گونهای رقم زده است که امکان تعریف سیاستهای جدید و اصلاح امور فراهم نیست و آنچه شنیده میشود البته فریاد است اما در عمل امکان رسیدگی به آن فراهم نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.