مسیر توافق «ژنو»
شاشانک جوشی . فرنگیس بیات
یکی از بزرگترین ترسهای اسراییل از توافق ژنو این است که این توافقنامه موقت، تبدیل به قراردادی بلندمدت شود و به ایران اجازه دهد تا زیرساختهای اتمیاش را برای همیشه حفظ کند. اسراییل باید بداند- همانطور که روند مساله فلسطین حداقل در 25سال گذشته نشان میدهد- توافقهای موقت میتوانند تبدیل به توافقهای محکم بلندمدت شوند. درواقع عبارت «وضعیت نهایی» بیانگر موقعیتی است که ناخرسندیهای فراوان از سیاست «بازپسگیری زمین» و کشمکش بر سر آن را در مورد مساله فلسطین به نوعی بازتاب میدهد. این شباهت در واژهها، درمورد پرونده هستهای ایران هم دیده میشود؛ واژگانی که خود تولید نوعی نگرانی میکند، اما باید دانست که، واژهبهواژه توافقنامه ژنو بر سر مساله ایران بسیار خوب تدوین شده است تا بتواند به نتیجه برسد. البته زمان «آخر بازی» هنوز فرا نرسیده است. برای فهم ادامه این مسیر، باید توافقنامه ژنو را به سه مرحله تقسیم کرد. مرحله اول، خود مدت ششماه توافقنامه موقت است. این دوره با رضایت متقابل قابل تمدید است. همانطور که خواهیم دید، اگر اینچنین نشود، حرکت جدیدی برای تحریمها هم صورت خواهد گرفت. مرحله دوم، «توافقنامه جامع» است؛
یعنی مدتی که ایران به برنامه غنیسازی تعریفشده با درنظرگرفتن اقدامات متقابل شامل محدودیتهای عملی و اقدامات شفاف دست پیدا میکند و در مرحله سوم کل تحریمها لغو خواهد شد. لغو همه تحریمها، آخرین مرحله است و در آن توافق نهایی به دست میآید اما بنابر نظر «جوفی جوزف» یکی از دیپلماتهای آمریکایی حاضر در گفتوگوهای ژنو، احتمالا برای دورهای 20 یا حتی 30ساله این اقدامات متقابل ادامه پیدا خواهد کرد. توافقنامه، این مرحله را «گام نهایی» خوانده است، اما بیش از آنکه عملی باشد در تئوری درباره آن گفته و شنیدهایم. نهایتا بعد از این دوره کاملا تعریفشده و مشخص است که برخورد با برنامه هستهای ایران نیز همانند برخورد با سایر دولتهای غیراتمی عضو انپیتی خواهد بود. این رویه حذف «محدودیتهای عملی» خواهد بود و پس از آن ایران آزاد خواهد بود. مذاکره در باب این مراحل و توافقنامه نهایی، سختترین بخش توافق است. در توافقنامه ژنو، به ایران حق مشروط غنیسازی داده شده است با این حال، آمریکا بر گزاره دیگری تاکید میکند و ایران بر «مسلمبودن» این حق. در این میان، توجه به «نیازهای عملی» بسیار مهم است. برای نمونه ایران میگوید قصد دارد
بین 10 تا 20 نیروگاه اتمی بسازد. به محض اینکه دوره توافقنامه نهایی هم به پایان برسد، موانع جدیدتری ظهور پیدا خواهد کرد. توافقنامه میگوید که با ایران به همان شیوهای برخورد میشود که با دیگر دولتهای غیراتمی عضو انپیتی. ایران مطمئن است که این به معنای پایانیافتن همه محدودیتهاست و با این وجود قدرتهای بزرگ غربی معتقدند که دولتهای عضو انپیتی بهطور داوطلبانه خواهان این هستند که برنامههای اتمیشان نظارت شود، ایران هم قاعدتا چنین خواهد کرد. همه اینها البته در صورتی محقق خواهد شد که مجلس ایران نهایتا امضای پروتکل الحاقی را تصویب کند. ایران در زمان ریاستجمهوری «محمد خاتمی» این پروتکل را پذیرفت و بعدها از اجرای آن سر باز زد. نکته مهم این است که تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای در توافقنامه جامع برچیده خواهد شد. در طرف دیگر، کنگره آمریکا نیز در حرکتی که مورد حمایت هر دو حزب است، نوعی بدبینی را نسبت به توافق موقت رواج داد؛ بدبینیای که در کانون آن این جمله تکرار میشود که «توافقنامه موقت نمیتواند منجر به برچیدهشدن برنامه هستهای ایران شود.» با توجه به اینکه امضای توافقنامه موقت را باید بزرگترین پیروزی
اوباما در سیاست خارجی نامید و تحریمهای جدید چنین دستاوردی را مخدوش خواهد کرد، اوباما برای امضای لوایح تحریمی جدید مطمئن نخواهد بود. توافقنامه موقت نشان داد که طرفهای مذاکره، ایران را بهعنوان «دولتی در جستوجوی بمب اتم» ارزیابی نمیکنند و بیش از آن نشان داد که ایران و آمریکا قادر به انجام گفتوگوهای سطح بالا، موثر و متحد بر سر یکی از پرمناقشهترین کشمکشها بر سر غنیسازی هستند. توافقنامه ژنو، توافقی است خوشترکیب که میتوان آن را «تکیهگاه دیپلماتیک» هم نامید. با این حال همچنان موانع سیاسی و دلنگرانیهای جدی برای توافق نهایی بر سر جای خود باقی است.
یکی از بزرگترین ترسهای اسراییل از توافق ژنو این است که این توافقنامه موقت، تبدیل به قراردادی بلندمدت شود و به ایران اجازه دهد تا زیرساختهای اتمیاش را برای همیشه حفظ کند. اسراییل باید بداند- همانطور که روند مساله فلسطین حداقل در 25سال گذشته نشان میدهد- توافقهای موقت میتوانند تبدیل به توافقهای محکم بلندمدت شوند. درواقع عبارت «وضعیت نهایی» بیانگر موقعیتی است که ناخرسندیهای فراوان از سیاست «بازپسگیری زمین» و کشمکش بر سر آن را در مورد مساله فلسطین به نوعی بازتاب میدهد. این شباهت در واژهها، درمورد پرونده هستهای ایران هم دیده میشود؛ واژگانی که خود تولید نوعی نگرانی میکند، اما باید دانست که، واژهبهواژه توافقنامه ژنو بر سر مساله ایران بسیار خوب تدوین شده است تا بتواند به نتیجه برسد. البته زمان «آخر بازی» هنوز فرا نرسیده است. برای فهم ادامه این مسیر، باید توافقنامه ژنو را به سه مرحله تقسیم کرد. مرحله اول، خود مدت ششماه توافقنامه موقت است. این دوره با رضایت متقابل قابل تمدید است. همانطور که خواهیم دید، اگر اینچنین نشود، حرکت جدیدی برای تحریمها هم صورت خواهد گرفت. مرحله دوم، «توافقنامه جامع» است؛
یعنی مدتی که ایران به برنامه غنیسازی تعریفشده با درنظرگرفتن اقدامات متقابل شامل محدودیتهای عملی و اقدامات شفاف دست پیدا میکند و در مرحله سوم کل تحریمها لغو خواهد شد. لغو همه تحریمها، آخرین مرحله است و در آن توافق نهایی به دست میآید اما بنابر نظر «جوفی جوزف» یکی از دیپلماتهای آمریکایی حاضر در گفتوگوهای ژنو، احتمالا برای دورهای 20 یا حتی 30ساله این اقدامات متقابل ادامه پیدا خواهد کرد. توافقنامه، این مرحله را «گام نهایی» خوانده است، اما بیش از آنکه عملی باشد در تئوری درباره آن گفته و شنیدهایم. نهایتا بعد از این دوره کاملا تعریفشده و مشخص است که برخورد با برنامه هستهای ایران نیز همانند برخورد با سایر دولتهای غیراتمی عضو انپیتی خواهد بود. این رویه حذف «محدودیتهای عملی» خواهد بود و پس از آن ایران آزاد خواهد بود. مذاکره در باب این مراحل و توافقنامه نهایی، سختترین بخش توافق است. در توافقنامه ژنو، به ایران حق مشروط غنیسازی داده شده است با این حال، آمریکا بر گزاره دیگری تاکید میکند و ایران بر «مسلمبودن» این حق. در این میان، توجه به «نیازهای عملی» بسیار مهم است. برای نمونه ایران میگوید قصد دارد
بین 10 تا 20 نیروگاه اتمی بسازد. به محض اینکه دوره توافقنامه نهایی هم به پایان برسد، موانع جدیدتری ظهور پیدا خواهد کرد. توافقنامه میگوید که با ایران به همان شیوهای برخورد میشود که با دیگر دولتهای غیراتمی عضو انپیتی. ایران مطمئن است که این به معنای پایانیافتن همه محدودیتهاست و با این وجود قدرتهای بزرگ غربی معتقدند که دولتهای عضو انپیتی بهطور داوطلبانه خواهان این هستند که برنامههای اتمیشان نظارت شود، ایران هم قاعدتا چنین خواهد کرد. همه اینها البته در صورتی محقق خواهد شد که مجلس ایران نهایتا امضای پروتکل الحاقی را تصویب کند. ایران در زمان ریاستجمهوری «محمد خاتمی» این پروتکل را پذیرفت و بعدها از اجرای آن سر باز زد. نکته مهم این است که تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای در توافقنامه جامع برچیده خواهد شد. در طرف دیگر، کنگره آمریکا نیز در حرکتی که مورد حمایت هر دو حزب است، نوعی بدبینی را نسبت به توافق موقت رواج داد؛ بدبینیای که در کانون آن این جمله تکرار میشود که «توافقنامه موقت نمیتواند منجر به برچیدهشدن برنامه هستهای ایران شود.» با توجه به اینکه امضای توافقنامه موقت را باید بزرگترین پیروزی
اوباما در سیاست خارجی نامید و تحریمهای جدید چنین دستاوردی را مخدوش خواهد کرد، اوباما برای امضای لوایح تحریمی جدید مطمئن نخواهد بود. توافقنامه موقت نشان داد که طرفهای مذاکره، ایران را بهعنوان «دولتی در جستوجوی بمب اتم» ارزیابی نمیکنند و بیش از آن نشان داد که ایران و آمریکا قادر به انجام گفتوگوهای سطح بالا، موثر و متحد بر سر یکی از پرمناقشهترین کشمکشها بر سر غنیسازی هستند. توافقنامه ژنو، توافقی است خوشترکیب که میتوان آن را «تکیهگاه دیپلماتیک» هم نامید. با این حال همچنان موانع سیاسی و دلنگرانیهای جدی برای توافق نهایی بر سر جای خود باقی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.