هم از تاک و هم از تاکنشان!
هرمز همایونپور
کار کنونی بنده در فصلنامۀ کوچکی که داریم، مسمی به «نقد و بررسی کتاب تهران»، خوشبختانه به اندازه کافی بل مکفی فرصت خواندن کتابهای انتشاراتیهای مختلف را فراهم میکند و از لذت مداوم مطالعۀ کتاب برخوردارم. امسال، از جمله، از میان کتابهایی که خواندم، سه عنوان به من لذت وافر داد و بر آگاهیهای ناچیزم افزود: «در کشاکش دین و دولت»، اثر دکتر محمدعلی موحد، نشر ماهی؛ «میعاد در دوزخ، زندگی سیاسی خلیل ملکی»، اثر حمید شرکت، نشر اختران؛ و «همگام با زمانه»، که مشخصات آن در پایین ذکر شده است. چون درباره دو کتاب فاخر اول در جاهای دیگر به تفصیل نوشتهام، از فرصت مرحمتی گرامینامه «شرق» استفاده میکنم تا چند سطری درباره کتاب سوم بنویسم. اما، «همگام با زمانه»، علاوه بر محتوا، از جهاتی دیگر نیز قابل توجه است. اول، سیروس پرهام برای اهل نظر و قلم چهرهای شناختهشده است و در این کتاب مجموعۀ نوشتههای او ظرف 65 سالِ گذشته به نظر خوانندگان میرسد؛ کاری که تا جایی که به یاد دارم همتاهایی بسیار اندک دارد. و دوم، همت ناشر، انتشارات خوشنام علمی و فرهنگی، خلف مؤسسه انتشارات فرانکلین است که کاری کم و بیش بیسابقه انجام داده و کل مقالات یکی از قدیمیترین همکاران خود را در مجلدی زیبا و چشمنواز با کاغذ اعلا و جلد سخت، و عکسهای رنگی و سیاه و سفید، به خوانندگان عرضه داشته است.
محتوای کتاب
بعد از این مقدمات، میپردازم به معرفی کوتاهی از محتوای پرمغز این کتاب. «همگام با زمانه»، علاوه بر دیباچه، سخن نویسنده، و مقدمۀ استاد بهاءالدین خرمشاهی تحت عنوان «از فرش تا عرش و از سبزه تا ستاره»1 دارای چهار بخش یا فصل است: یکم، 54 مقالۀ پژوهش و نقد ادبی؛ دوم، 30 مقالۀ پژوهش و نقد هنری؛ سوم، 24 مقالۀ پژوهش و نقد تاریخی؛ و چهارم، 8 مقاله زیر و بمهای ترجمه و ویرایش. در پایان هم کتابنامه، فارسی و انگلیسی (در 8 صفحه)، و نمایۀ مبسوط (در 32 صفحه). انصاف را که ناشر از هیچ کاری برای افزودن نفاست و زیبایی و کمال این کتاب کوتاهی نکرده است.
به نظر بنده، ضمن آنکه همه مقالات «همگام با زمانه» آگاهیبخش و آموزنده است، و کلیۀ آنها ممتاز به نثر فارسی موجز و نمونۀ دکتر پرهام، بخش اول، یعنی «پژوهش و نقد ادبی» بیش از سایر فصلها برای جوانانی که میخواهند در وادی نقد و سخنسنجی وارد شوند یا وارد شدهاند، الگویی روشن و آموزنده عرضه میکند. سبک نقد کتاب پرهام، که خود آن را «نقد محتوایی» مینامد، از این جهت قابل توجه است که از دهۀ 1330 که شاهد چاپ آنها در نشریههای آن روزگار بودهایم، در واقع الگویی کموبیش تازه از نقد کتاب ارائه میدهد. اگر تا آن زمان «نقد» کتابها، بهجز در مجلههایی مثل «سخن» و «دانشـکده» و «یغمـا»، عمدتاً حالت تقریظ و ستایش و بهبه و چهچه یا انتقادهای بیجا و همراه با تسویه حسابهای شخصی داشت، نقدهای پرهام نمایانگر راه درست نقد بود، یعنی بررسی عالمانه محتوای کتاب، سبکشناسی، و کم و کیف نویسنده و ... به عبارتی، به قول شادروان دکتر صورتگر شیرازی، «سخنسنجی»؛ سنجش محتوایی کتاب از جهات زبانی، ادبی، محتوایی، سابقه سبک کتاب، و ارزیابی کار نویسنده (و مترجم) آن.
برای مثال، به اولین نقد، یعنی کتاب «روبنسون کروزوئه»، از دانیل دفو، ترجمه بهرام فرهوشی، انتشارات نیل، در جزوۀ انتقاد کتاب، شماره 1، آذر 1334، اشارهای میکنیم. پرهام در این نقد، پس از بیان داستان زندگی پرماجرای روبنسون کروزوئه، که همگی کم و بیش از آن آگاهیم و احتمالاً فیلمش را هم دیدهایم، میرسد به مطالب محتوایی:
«کسانی هستند که کتاب روبنسون کروزوئه را رمان خیالی کودکانه و حتی پیش پا افتادهای میدانند که درباره ماجراهای زندگی مردی حادثهجو نوشته شده است. اما اهمیت این داستان شیرین و سرگرمکننده و تأثیری که [بر] افکار مردم قرن هجدهم داشته است، بیش از آن است که در نظر اول بتوان درک کرد. دانیل دفو (1661 - 1731) این رمان را هنگامی نوشت که طبقه متوسط انگلستان داشت جای خود را در اجتماع باز میکرد. وسیلۀ امرار معاش طبقۀ متوسط کسب و کار و تجارت آزاد بود. حال آن سیستم اقتصادی موجود بر پایه کشاورزی و دامپروری و تجارت انحصاری قرار داشت... لازمۀ گسترش اجتماعی و اقتصادی طبقۀ متوسط آن بود که فرد آزاد و خودمختار باشد تا بتواند هر پیشهای را که پرفایده میداند پیش گیرد... خلاصه این که وابسته به دیگران نباشد... اما قوانین و نظام اجتماعی موجود مانع از این گسترش ... بود. ازاینرو، پیشروان طبقۀ متوسط کوشیدند تا اصل آزادی فردی یا اندیویدوآلیسم را شعار خود قرار دهند و برای از قوه به فعل درآوردن آن مبارزه کنند.» (ص 6). بعد هم توضیحاتی در این باره که «در خطۀ ادبیات هیچ نویسندهای به این صراحت سخنگوی طبقۀ متوسط سوداگر زمان خود نبوده
است،»2 همراه با ارزیابی ترجمه کتاب که «رویهمرفته به سادگی و متناسب با متن اصلی به فارسی برگردانیده شده و خواننده در موقع خواندن احساس ناراحتی یا ناهمواری نمیکند.» (ص7) نقدهایی هم هست که پرهام با کوبندگی خدمت نویسنده یا مترجم رسیده است، و در این جا چون قصد نام بردن و احتمالاً اسائۀ ادب ندارم به آنها اشاره نمیکنم. همینقدر میگویم که اینگونه نقدها هم در نهایت انصاف و با استناد به مقولات و منابع اصلی است، و قطعاً جنبه آگاهیبخشی و آموزندگی آنها نمونه است.
بیش از این اجازۀ «تصدیع» به بنده داده نشده است. همینقدر اضافه میکنم که از خواندن این کتاب و مقالات پرمحتوای آن خواننده خسته و ملول نمیشود، بلکه با لذت میآموزد یا دانستههایش یادآوری میشود. با آرزوی سلامت و طول عمر برای سیروس پرهام، خدمتگزار کمنظیر فرهنگی ایران ـ نویسنده، مترجم، منتقـد، فرششناس بینالمللی، و پایهگذار سازمان اسناد ملی ایران (1349)ــ و سپاس دوباره از اقدام مؤثر و سودمند انتشارات علمی و فرهنگی این وجیزه را به پایان میبرم.
1- استاد خرمشاهی در این مقدمه، از «سایه نورانی وجود شریف» بزرگان تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، از قدیم تا کنون، یاد کرده و نام برده، و «بهترین نشریههای هر دوره را که مقالات دکتر پرهام از ابتدا تاکنون در آنها چاپ شده ذکر فرموده است: «سخن، انتقاد کتاب، راهنمای کتاب، صدف، نشر دانش، آینده، فصلنامۀ فرهنگستان هنر (خیال)، نامه بهارستان، نقد و بررسی کتاب تهران، بخارا، و چندین عنوان دیگر» (ص سیزده).
2- به نقل از :
A Histoy of English Litrature, by Emil Legouis & Cazamain, N.Y.,1935, pp. 795
کار کنونی بنده در فصلنامۀ کوچکی که داریم، مسمی به «نقد و بررسی کتاب تهران»، خوشبختانه به اندازه کافی بل مکفی فرصت خواندن کتابهای انتشاراتیهای مختلف را فراهم میکند و از لذت مداوم مطالعۀ کتاب برخوردارم. امسال، از جمله، از میان کتابهایی که خواندم، سه عنوان به من لذت وافر داد و بر آگاهیهای ناچیزم افزود: «در کشاکش دین و دولت»، اثر دکتر محمدعلی موحد، نشر ماهی؛ «میعاد در دوزخ، زندگی سیاسی خلیل ملکی»، اثر حمید شرکت، نشر اختران؛ و «همگام با زمانه»، که مشخصات آن در پایین ذکر شده است. چون درباره دو کتاب فاخر اول در جاهای دیگر به تفصیل نوشتهام، از فرصت مرحمتی گرامینامه «شرق» استفاده میکنم تا چند سطری درباره کتاب سوم بنویسم. اما، «همگام با زمانه»، علاوه بر محتوا، از جهاتی دیگر نیز قابل توجه است. اول، سیروس پرهام برای اهل نظر و قلم چهرهای شناختهشده است و در این کتاب مجموعۀ نوشتههای او ظرف 65 سالِ گذشته به نظر خوانندگان میرسد؛ کاری که تا جایی که به یاد دارم همتاهایی بسیار اندک دارد. و دوم، همت ناشر، انتشارات خوشنام علمی و فرهنگی، خلف مؤسسه انتشارات فرانکلین است که کاری کم و بیش بیسابقه انجام داده و کل مقالات یکی از قدیمیترین همکاران خود را در مجلدی زیبا و چشمنواز با کاغذ اعلا و جلد سخت، و عکسهای رنگی و سیاه و سفید، به خوانندگان عرضه داشته است.
محتوای کتاب
بعد از این مقدمات، میپردازم به معرفی کوتاهی از محتوای پرمغز این کتاب. «همگام با زمانه»، علاوه بر دیباچه، سخن نویسنده، و مقدمۀ استاد بهاءالدین خرمشاهی تحت عنوان «از فرش تا عرش و از سبزه تا ستاره»1 دارای چهار بخش یا فصل است: یکم، 54 مقالۀ پژوهش و نقد ادبی؛ دوم، 30 مقالۀ پژوهش و نقد هنری؛ سوم، 24 مقالۀ پژوهش و نقد تاریخی؛ و چهارم، 8 مقاله زیر و بمهای ترجمه و ویرایش. در پایان هم کتابنامه، فارسی و انگلیسی (در 8 صفحه)، و نمایۀ مبسوط (در 32 صفحه). انصاف را که ناشر از هیچ کاری برای افزودن نفاست و زیبایی و کمال این کتاب کوتاهی نکرده است.
به نظر بنده، ضمن آنکه همه مقالات «همگام با زمانه» آگاهیبخش و آموزنده است، و کلیۀ آنها ممتاز به نثر فارسی موجز و نمونۀ دکتر پرهام، بخش اول، یعنی «پژوهش و نقد ادبی» بیش از سایر فصلها برای جوانانی که میخواهند در وادی نقد و سخنسنجی وارد شوند یا وارد شدهاند، الگویی روشن و آموزنده عرضه میکند. سبک نقد کتاب پرهام، که خود آن را «نقد محتوایی» مینامد، از این جهت قابل توجه است که از دهۀ 1330 که شاهد چاپ آنها در نشریههای آن روزگار بودهایم، در واقع الگویی کموبیش تازه از نقد کتاب ارائه میدهد. اگر تا آن زمان «نقد» کتابها، بهجز در مجلههایی مثل «سخن» و «دانشـکده» و «یغمـا»، عمدتاً حالت تقریظ و ستایش و بهبه و چهچه یا انتقادهای بیجا و همراه با تسویه حسابهای شخصی داشت، نقدهای پرهام نمایانگر راه درست نقد بود، یعنی بررسی عالمانه محتوای کتاب، سبکشناسی، و کم و کیف نویسنده و ... به عبارتی، به قول شادروان دکتر صورتگر شیرازی، «سخنسنجی»؛ سنجش محتوایی کتاب از جهات زبانی، ادبی، محتوایی، سابقه سبک کتاب، و ارزیابی کار نویسنده (و مترجم) آن.
برای مثال، به اولین نقد، یعنی کتاب «روبنسون کروزوئه»، از دانیل دفو، ترجمه بهرام فرهوشی، انتشارات نیل، در جزوۀ انتقاد کتاب، شماره 1، آذر 1334، اشارهای میکنیم. پرهام در این نقد، پس از بیان داستان زندگی پرماجرای روبنسون کروزوئه، که همگی کم و بیش از آن آگاهیم و احتمالاً فیلمش را هم دیدهایم، میرسد به مطالب محتوایی:
«کسانی هستند که کتاب روبنسون کروزوئه را رمان خیالی کودکانه و حتی پیش پا افتادهای میدانند که درباره ماجراهای زندگی مردی حادثهجو نوشته شده است. اما اهمیت این داستان شیرین و سرگرمکننده و تأثیری که [بر] افکار مردم قرن هجدهم داشته است، بیش از آن است که در نظر اول بتوان درک کرد. دانیل دفو (1661 - 1731) این رمان را هنگامی نوشت که طبقه متوسط انگلستان داشت جای خود را در اجتماع باز میکرد. وسیلۀ امرار معاش طبقۀ متوسط کسب و کار و تجارت آزاد بود. حال آن سیستم اقتصادی موجود بر پایه کشاورزی و دامپروری و تجارت انحصاری قرار داشت... لازمۀ گسترش اجتماعی و اقتصادی طبقۀ متوسط آن بود که فرد آزاد و خودمختار باشد تا بتواند هر پیشهای را که پرفایده میداند پیش گیرد... خلاصه این که وابسته به دیگران نباشد... اما قوانین و نظام اجتماعی موجود مانع از این گسترش ... بود. ازاینرو، پیشروان طبقۀ متوسط کوشیدند تا اصل آزادی فردی یا اندیویدوآلیسم را شعار خود قرار دهند و برای از قوه به فعل درآوردن آن مبارزه کنند.» (ص 6). بعد هم توضیحاتی در این باره که «در خطۀ ادبیات هیچ نویسندهای به این صراحت سخنگوی طبقۀ متوسط سوداگر زمان خود نبوده
است،»2 همراه با ارزیابی ترجمه کتاب که «رویهمرفته به سادگی و متناسب با متن اصلی به فارسی برگردانیده شده و خواننده در موقع خواندن احساس ناراحتی یا ناهمواری نمیکند.» (ص7) نقدهایی هم هست که پرهام با کوبندگی خدمت نویسنده یا مترجم رسیده است، و در این جا چون قصد نام بردن و احتمالاً اسائۀ ادب ندارم به آنها اشاره نمیکنم. همینقدر میگویم که اینگونه نقدها هم در نهایت انصاف و با استناد به مقولات و منابع اصلی است، و قطعاً جنبه آگاهیبخشی و آموزندگی آنها نمونه است.
بیش از این اجازۀ «تصدیع» به بنده داده نشده است. همینقدر اضافه میکنم که از خواندن این کتاب و مقالات پرمحتوای آن خواننده خسته و ملول نمیشود، بلکه با لذت میآموزد یا دانستههایش یادآوری میشود. با آرزوی سلامت و طول عمر برای سیروس پرهام، خدمتگزار کمنظیر فرهنگی ایران ـ نویسنده، مترجم، منتقـد، فرششناس بینالمللی، و پایهگذار سازمان اسناد ملی ایران (1349)ــ و سپاس دوباره از اقدام مؤثر و سودمند انتشارات علمی و فرهنگی این وجیزه را به پایان میبرم.
1- استاد خرمشاهی در این مقدمه، از «سایه نورانی وجود شریف» بزرگان تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، از قدیم تا کنون، یاد کرده و نام برده، و «بهترین نشریههای هر دوره را که مقالات دکتر پرهام از ابتدا تاکنون در آنها چاپ شده ذکر فرموده است: «سخن، انتقاد کتاب، راهنمای کتاب، صدف، نشر دانش، آینده، فصلنامۀ فرهنگستان هنر (خیال)، نامه بهارستان، نقد و بررسی کتاب تهران، بخارا، و چندین عنوان دیگر» (ص سیزده).
2- به نقل از :
A Histoy of English Litrature, by Emil Legouis & Cazamain, N.Y.,1935, pp. 795
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.