|

سیاست خارجی ایران از دیروز تا امروز

پیشنهادهایی برای فردا

عباس ملکی.استاد دانشگاه صنعتی شریف

زمانی جواهر لعل نهرو گفته بود که هیچ گروهی مانند ایرانیان در سه هزار سال اخیر بیشترین تأثیر را بر شبه‌قاره هند نگذاشته‌اند. از این گفته نهرو می‌شود نتیجه گرفت که در روابط جوامع انسانی با یکدیگر واحد زمان به ثانیه و دقیقه و ساعت و روز و ماه و سال و دهه و قرن نشان داده نمی‌شود، بلکه هزاره‌هاست که نشان از سرنوشت کشورها و دوری و نزدیکی آنها به یکدیگر می‌دهد. البته این به معنای عدم توجه به تغییرات نیست. در هر لحظه و با وقوع هر حادثه، بخشی از نظم گذشته فرو می‌ریزد و گذاری نو به‌سوی نظامی جدید در حال تکوین است. اما برای فهم درست یک پدیده از شکستگی‌ها و مضرس‌ها و منحنی‌های منعکس‌کننده روندهای گذشته بهتر است عبور کنیم و به سناریوهایی کلی و عمومی درباره آینده بسنده کنیم.
با این مقدمه به سوی بررسی سیاست خارجی ایران در دوره جمهوری اسلامی می‌روم و در نگاه به آینده درنگ می‌کنم.

از دیروز تا امروز
پدیده انقلاب اسلامی ایران ازجمله فرایندهایی است که تا قبل از آن کمتر کسی به وقوع چنین زلزله‌ای در کشوری کهن‌سال مانند ایران فکر می‌کرد. فلات ایران منطقه‌ای است با وضعیت طبیعی طیف‌گونه از نقاط کاملا حاصلخیز تا مناطق کوهستانی و کویرهای خشک و سوزان با مردمی که تاریخ مکتوب انسانی حداقل پنج هزار سال سابقه برای آنها ثبت شده است. همانند کوه‌ها و دامنه‌های البرز و زاگرس که در طول زمان بر اثر تحولات ناشی از نزول باران و برف و یخ‌زدن‌ها و داغ‌شدن سنگ‌ها به‌تدریج با فرسایش خاک، برایی و تیزی نوک قله‌ها و یال‌ها کاهش یافته و حالتی منحنی‌وار و نرم به خود گرفته‌اند، مردمان این خطه نیز تجربه کرده‌اند که در برابر سختی‌ها و ناملایمات -چه بلایای طبیعی و چه هجوم قبایل دیگر- مناسب است که صبر کنند و به‌تدریج و با نفوذ در عنصر نوظهور آن را به پدیده‌ای همگام با سنت‌ها و فرهنگ ایرانی تبدیل کنند. ایرانیان هم در مواجهه با باران و برف و توفان، آنها را رام کرده و از منابع آن استفاده می‌کردند و هم در مقابل حمله یونانیان، رومی‌ها، اعراب، مغول‌ها، عثمانی و روسیه این کار را انجام دادند. آنچه در شبه‌قاره هند، ایران، ماوراءالنهر، بین‌النهرین و شمال و جنوب شبه‌جزیره عربستان دیده می‌شود، محصولات فرهنگی، فناورانه و روش‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از کنارآمدن مردمان این سرزمین‌ها با بلایای طبیعی و لشکرکشی‌های اقوام مختلف است که سهم ایرانیان در این زمینه به قدر کافی برجسته است.
با نظرداشت این موضوع که کار ایرانی پذیرش واقعیت و سپس تغییردادن آن به‌صورت تدریجی است، پس انقلاب اسلامی هم از این منظر قابل بررسی است. یعنی برخلاف آنچه در ابتدا تصور می‌شود که انقلاب ایران برای تغییردادن همه‌چیز و همه‌جا و همه‌کس آمده بود، شاید انقلاب ایران هم در همان مدار تغییرات تدریجی مورد انتظار از ایرانیان اتفاق افتاده است. پس از انقلاب قرار شد دولت جدید برای اداره کشور کار خود را آغاز کند و مردمان به کار خود بازگردند. در سیاست خارجی نیز مقرر بود که تنها دو تغییر صورت پذیرد: اولی با حذف تسلط آمریکا بر شئون سیاسی و اقتصادی کشور، روابط دیپلماتیک با این کشور و دیگر کشورها به حالت عادی بازگردد و دومی در جهت خواسته مردم ایران در حمایت از مردم فلسطین دفتر نمایندگی اسرائیل در ایران به سفارت فلسطین تغییر یابد. به همین دلیل روابط ایران با دیگر کشورها در همان کریدور عادی دیپلماتیک باقی ماند.
رشد جریان افراطی ضدآمریکایی در ایران پس از انقلاب ریشه در قبل از انقلاب دارد. حالا که از آن روزها به‌تدریج دور می‌شویم، مشخص است که شورای انقلاب و دولت موقت تمایل به برقراری روابط عادی با ایالات متحده داشتند. یعنی از تسلط فراگیر آمریکا بر شئون زندگی مردم خبری نباشد و از طرف دیگر انقلاب اسلامی بتواند به زندگی خود ادامه دهد و اهداف خود را که اکثرا فرهنگی بود به ثمر برساند. بنابراین روش‌های ضدآمریکایی مانند کشتن نیروهای آمریکایی که قبل از انقلاب توسط سازمان‌هایی با مشی مسلحانه دنبال می‌شد، در دستور کار این انقلاب نبود. اکثر رهبران انقلاب همچون آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی این‌چنین می‌اندیشیدند که یکی از بارورترین مناطق برای ارزش‌ها و ایستارهای انقلاب اسلامی جامعه آمریکایی است که مملو از فرصت‌ها برای طرح مکاتب فکری و ایده‌های نو است. طراحان حمله به سفارت آمریکا در تهران، آن دسته از دانشجویانی بودند که از ظرفیت جوامع غربی به‌خصوص آمریکای شمالی برای آشناشدن و پذیرش ارزش‌های انسانی و اسلامی انقلاب ایران غافل بودند. هجوم به سفارت آمریکا در تهران در ابتدا با عکس‌العمل مسئولان حفظ امنیت در تهران از جمله کمیته‌های انقلاب اسلامی به فرماندهی آیت‌الله مهدوی‌کنی مواجه شد. حمله‌‌کنندگان به سفارت آمریکا کسانی بودند که همچنین تمایل داشتند طرز تفکر رقیب خود یعنی نهضت آزادی و کسانی را که عهده‌دار دولت بودند، در سیاست خارجی ضعیف کنند.
تشکیل کنفرانس نهضت‌های آزادی‌بخش سراسر جهان در «لانه جاسوسی» به معنای مخالفت کامل با فعالیت‌های دیپلماتیک و روابط ایران با دولت کشورهایی بود که مخالفان مسلحشان را به تهران دعوت کرده بودیم تا برای سرنگونی نظام سیاسی کشورشان به آنها مشورت دهیم. در بعد داخلی نیز هم‌زمان با تصرف سفارت آمریکا دفتر تحکیم وحدت با شعار جنگ فقر و غنا به‌دنبال کسب صندلی‌های بیشتر از مجلس شورای ملی آن زمان و کاهش نفوذ عناصر به ادعای آنان لیبرال بود.
به نظر می‌رسد نگهداری گروگان‌ها بیش از یک سال و اصرار بر محاکمه آنان برخلاف رویه‌های حقوق بین‌الملل ضربات جبران‌ناپذیری به آینده ایران وارد کرد. خصوصا اینکه از سال بعد از ورود به سفارت، صدام حسین نیز ارتش خود را به سمت ایران روانه کرد. تجاوز عراق باعث شد در میان مردم تصمیم برای مقاومت و رفع تجاوز نهادینه شود، تا دولت عراق نتواند به اهداف خود برسد. سیاست خارجی ایران در این سال‌ها مانند ماشینی که بیش از اندازه کار کند، به شدت فرسوده شد. عزم بخش دیپلماتیک ایران در مقابله با ابتکارات و تحرکات سیاسی عراق در منطقه و در سطح جهانی خلاصه شده بود. تحلیل وضعیت کشورها، رفت‌وآمد‌های مکرر به منطقه خلیج فارس، جلوگیری از عربی‌شدن جنگ صدام علیه ایران، فعالیت در غیرمتعهدها، کنفرانس اسلامی، شورای امنیت و مجمع عمومی ملل متحد همه و همه در برابر عراق بود. عراق در این دوره از اشغال سفارت و نادیده‌گرفتن قطع‌نامه‌های شورای امنیت از سوی ایران نهایت استفاده را برد. قطع‌نامه‌های شورای امنیت از ابتدا تا انتهای جنگ عراق علیه ایران گرایش چشمگیری به سمت عراق را نشان می‌دهد. به‌عنوان مثال زمانی که عراق با سلاح شیمیایی به سردشت و سپس حلبچه حمله کرد، در قطع‌نامه شورای امنیت از دو طرف جنگ خواسته شد که از کاربرد سلاح شیمیایی خودداری کنند. اما زمانی که در خلیج فارس حمله به نفت‌کش‌ها آغاز شد، قطع‌نامه شورای امنیت از ایران می‌خواهد که به حمله به نفت‌کش‌ها پایان دهد. هر‌چه بود، با تلاش جوانان کشور در جبهه‌های نبرد همچنین دیپلمات‌های وطن‌دوست ایرانی، نهایتا صدام حسین به اهداف خود نرسید.
پس از پایان جنگ، سیاست خارجی ایران با انبوهی از وظایف روبه‌رو شد. مهم‌ترین آنها مدیریت روابط خارجی ایران به معنای استفاده از هر نوع رابطه اعم از سیاسی، اقتصادی، مالی، اجتماعی و فرهنگی با هر کشور یا سازمان بین‌المللی بود. در این دوره به گواهی آمار در اکثر سازمان‌های تخصصی وابسته به ملل متحد، سازمان‌های منطقه‌ای و مراکز غیردولتی، نمایندگان ایران به ارائه پیشنهادها و لوایح می‌پرداختند. خصوصا پس از فروپاشی اتحاد شوروی دروازه‌های مناطق وسیعی از آسیا به روی جهان باز شد که در حال گریز از مسکو بودند. فرهنگ و سنت جایگزین در همه این کشورها خاطره‌ای از تجربیات ایرانیان در قبل از معاهدات گلستان، ترکمانچای و آخال را در بطن داشت. از پاکسازی و حفظ محیط زیست در خلیج فارس تا ثبت میراث فرهنگی بشری در افغانستان، از کمک در عضویت کشورهای آسیای مرکزی در سازمان ملل تا آشناکردن آنان با سازمان همکاری‌های اسلامی، از همکاری در استخراج معادن قزاقستان تا خاموش‌کردن جنگ داخلی در تاجیکستان می‌تواند به‌عنوان نمونه‌هایی از ثمره دیپلماسی ایران نام برده شود. هم‌زمان روابط با اروپا، روسیه، چین و ژاپن گسترش یافت. ایران از دیپلماسی نفت نیز بهره می‌برد و همکاری با کشورهای همسایه به تدریج میوه‌های خود را در ارتقای حجم روابط اقتصادی با پاکستان، امارات عربی متحده و عمان نشان می‌داد. آقای هاشمی‌رفسنجانی شخصا به کشف نقاط جدید در نقشه جهان علاقه داشت و روابط با کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین توسعه یافت. گرچه در دوره دوم آقای هاشمی‌رفسنجانی تورم قیمت‌ها و کمبود منابع مالی به جامعه فشار وارد کرد، اما دولت هاشمی توانست با تنظیم بازپرداخت قسط وام‌هایی که از کشورها و بنگاه‌های مالی گرفته بود، این دوره را مدیریت کند.
فعالیت‌های محیطی دولت آقای خاتمی اوج شکوفایی سیاست خارجی ایران پس از انقلاب است. جهان با آغوش باز تغییرات و اصلاحات درون ایران را پذیرفت. مسئولان کشورها در انجام سفر به ایران و عقد پیمان‌های سیاسی و اقتصادی رقابت می‌کردند. تعداد خبرنگاران مقیم تهران افزایش یافت. پیامد گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی از ایران نه تنها در میان مردم کشورهای بزرگ منعکس می‌شد، بلکه به لحاظ ارتباط رسانه‌های محلی با بنگاه‌های بزرگ رسانه‌ای جهان نام ایران و سیره ایرانیان در همه نقاط دنیا برجسته شد. صادرات نفت و گاز افزایش یافت و به‌دلیل افزایش قیمت نفت، رشد اقتصادی ایران تا 10 درصد به‌صورت سالانه بالا رفت. نقطه ضعف سیاست خارجی در این دوره، کمتر توجه‌‌کردن به کشورهای مشتاق بود که به‌دنبال بیشترکردن ارتباطشان با ایران بودند. به زعم مسئولان سیاست خارجی این‌گونه کشورها تأثیر چندانی در سیاست بین‌الملل نداشتند. در دوره آقای احمدی‌نژاد سیاست خارجی به قهقرا رفت. رئیس‌جمهور و وزیر خارجه او به طرح شعارهای غیرواقعی و بدون پشتوانه پرداختند. از فرصت‌های به‌دست‌آمده از جمله اجلاس شرم‌الشیخ استفاده نکردند و در عوض، خود را بازیچه رئیس دانشگاه کلمبیا قرار دادند. در این دوره منابع انسانی وزارت خارجه که تنها سرمایه این نهاد است تضعیف شد و افراد باتجربه کنار گذاشته شدند. سفرا و دیگر دیپلمات‌ها اجازه مصاحبه نداشتند. در اواخر این دوره، مجوز مذاکرات عمان با شرکت دیپلمات‌های ایرانی و آمریکایی بدون اطلاع رئیس‌جمهور داده شد.
این مذاکرات پس از انتخاب آقای روحانی به عنوان رئیس‌جمهور ادامه یافت و نهایتا به توافق اطراف درگیر این توافق یعنی 1+5 در برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) انجامید. این موفقیت در 1394 سیاست خارجی ایران را به تلاش بیشتر رهنمون کرد و روابط با کشورهای اروپایی، آمریکای لاتین، آسیا و به‌خصوص با روسیه گسترده‌تر شد.
هرچند در منطقه خاورمیانه اختلافات ایران و عربستان سعودی و کشورهای همسو با سعودی افزایش یافت. همان افراط‌گری که از ابتدای انقلاب در ایران ریشه داشت، در حمله به سفارت و کنسولگری عربستان در ایران خود را نشان داد. درمورد چین، وزیر نفت ایران قراردادهای ایران با شرکت‌های چینی را ملغی کرد که در روابط ایران و چین تأثیر منفی داشت. روابط دوجانبه در دوره‌ای که وزارت خارجه مشغول مذاکرات برجام و پس از آن بود، کم‌رنگ شد. با خروج آمریکا از برجام، سیاست خارجی ایران مجدد به یاد تلاش برای همکاری با کشورهای دیگر به‌ویژه همسایه‌ها افتاد. رابطه با ترکیه افزایش و همکاری با روسیه به سطح بالاتری ارتقا یافت. در عراق و سوریه ایران نقش خود را ایفا کرد. در یمن حمایت‌های ایران پایان‌یافتن جنگ به نفع ائتلاف به رهبری عربستان را غیرممکن کرد. گره کور روابط ایران با دیگر کشورهای عربی باز نشد و تنها با قطر پس از قطع روابط برخی از کشورهای عربی با این کشور، روابط جان تازه‌ای گرفت. پس از دیدار رئیس‌جمهور چین از ایران، پیش‌نویس توافق 25ساله همکاری‌های چین و ایران تهیه و تبادل شد که قرار است در سال 2021 موافقت‌نامه به امضای نهایی برسد. در این دوره نیز مهر خاموشی دوره احمدی‌نژاد بر لبان رؤسای نمایندگی‌های ایران همچنان باقی ماند. نمی‌دانم در این چهار سال سفیر ایران در لندن چند بار با رسانه‌های محلی و بین‌المللی در انگلستان مصاحبه کرده یا درباره ایران تولید خبر کرده است. بنا بر مطالعه‌ای، سفیر اسرائیل در لندن هر روز حداقل یک بار در رسانه‌ها یا اخبار انگلستان به‌نوعی حضور داشته است.
حال بد نیست نگاهی از درون وزارت امور خارجه به سیاست خارجی بیفکنیم. وزارت امور خارجه از نگاه دارایی‌های مادی و منقول قابل ملاحظه نیست، اما به‌لحاظ سرمایه انسانی یکی از خزاین قابل توجه نیروهای متخصص در امور سیاسی و رشته‌های وابسته است. در ابتدای انقلاب، این وزارتخانه فرصت داشت تا از نیروهای کاردان قبل از انقلاب بهره‌برداری کند و روند تغییرات مدیریتی و کارشناسی آن به‌صورت بطئی و همراه با برنامه باشد. تشکیل دانشکده روابط بین‌الملل برای تربیت نیروی انسانی مناسب و سپس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، دستگاه سیاست خارجی ایران را در زمره وزارت خارجه‌های مطرح و دارای مکتب فکری در جهان معرفی کرد. اهداف و وظایف کارشناسان وزارت خارجه به تفصیل در قانون وظایف وزارت امور خارجه مصوب 1364 مجلس شورای اسلامی و قانون تشکیلاتی، استخدامی، مالی و اداری مصوب 1352 مجلس شورای ملی آمده است. در برخی از دوره‌ها (مانند دوره آقای ولایتی) به تربیت نیروی انسانی و گسترش فعالیت‌های دیپلماتیک ایران در اکثریت قریب به اتفاق کشورهای دیگر و سازمان‌های بین‌المللی توجه ویژه شد. در برخی از دوره‌ها (مانند دوره آقای خرازی) وزیر امور خارجه تصمیم به کمتر‌کردن تعداد نمایندگی‌ها گرفت. در دوره آقای متکی در انتقال کارمندان و کارشناسان از دیگر نهادها و ادارات به وزارت خارجه و بازنشسته‌کردن افراد باتجربه، زیاده‌روی شد. در دوره آقای ظریف نظام تشکیلاتی وزارت امور خارجه متلاطم شد و از نگاه پنج قاره‌ای- که به معنای انتصاب هر معاون وزیر به‌صورت تخصصی برای یک قاره است- به سمت نظام دستیاری رفت که اشکالاتی برای روابط عمودی و افقی ادارات وزارت خارجه ایجاد کرد و تعاملات دوجانبه ایران تحت‌الشعاع همکاری‌های بین‌المللی به‌ویژه برجام قرار گرفت.

پیشنهادهایی برای فردا
اینک در ابتدای 1400 و شروع قرن جدید هجری شمسی برای ما ایرانیان، دستگاه سیاست خارجی در برابر مسائل متفاوتی قرار گرفته است. یک بار در 1374 در دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی فهرستی از موضوعاتی را که وزارت خارجه ایران با آنها روبه‌روست، با نظرخواهی از کارشناسان و دیپلمات‌ها جمع‌آوری کردیم. عدد شگفت‌انگیز دوهزارو 200 موضوع جمع‌آوری شد که قرار شد هر اداره چند عنوان را پیگیری کند؛ اما به نظر من چند موضوع است که ایران در سپهر آینده خویش لاجرم باید با آنها روبه‌رو شده و برای آنها راهبردهای مناسب اتخاذ کند:
1 اولین مسئله به نظر من اجماع در سیاست خارجی در داخل کشور است. درحالی‌که در همه کشورها سیاست خارجی در میان مردم و نخبگان بحث جذاب و پرطرفداری است، اما زمانی که تصمیم به یک اقدام در محیط بیرون از کشور گرفته می‌شود، حداقل بخش‌های مخالف نظام حکومتی برای تحقق آن اقدام تلاش و از مخالفت با آن خودداری می‌کنند.
2 دیدگاه واقع‌گرایانه سیاست خارجی مبتنی بر توسعه همه‌جانبه ایران می‌تواند منافع ملی کشور را دقیق‌تر پشتیبانی کند. این دیدگاه به‌روشنی ترجیح توجه و سرمایه‌گذاری بر نقاط مزیت ایران را توصیه می‌کند. به نظر من نقطه مزیت در 10 سال آینده در سه مفهوم منابع انسانی، منابع طبیعی و موقعیت ژئوپلیتیک ایران خلاصه می‌شود.
سیاست خارجی باید در ایجاد و پیگیری رابطه با دیگر کشورها، شاخص چگونگی یافتن و تسهیل به بازارهای شغلی دیگر کشورها را در نظر بگیرد. این حجم عظیم جوانان تحصیل‌کرده می‌توانند در کشورهای دیگر دارای موقعیت شغلی و مدیریتی شوند. در این صورت دیگر ما یک ایرانی را که رئیس یک آزمایشگاه پیشرفته در کشوری توسعه‌یافته است، به‌عنوان یک سرمایه نگاه می‌کنیم و سفیر ما به‌صورت مستمر با او در تماس است تا چند دانشجوی ایرانی دیگر را نیز جذب کند. از ترساندن ایرانیان خارج از کشور باید پرهیز کنیم. یکی از روش‌های توسعه آموزش عالی، تدریس استادان زبده به‌صورت شش ماه در دانشگاه‌های ایران و شش ماه در دانشگاهی خارجی است.
منابع طبیعی این کشور بیشتر از سهم جغرافیایی و جمعیتی آن است. در این میان بر کسی پوشیده نیست که مجموع ذخایر ثابت‌شده نفت و گاز ایران به‌صورت تجمعی در جهان مقام اول را دارد. دیپلماسی انرژی در آینده بخش مهمی از روابط کشورها را به خود اختصاص خواهد داد. همکاری‌های نفت و گاز با کشورها و شرکت‌ها، برگ برنده ایران برای توسعه‌یافتگی است. در این میان همکاری با چین در احداث یک خط لوله گاز طبیعی از شمال کشور و از طریق آسیای مرکزی می‌تواند ایران و چین را از تسلط آمریکا بر برخی از گلوگاه‌های ژئوپلیتیکی مانند تنگه مالاکا نجات دهد. ما باید در توسعه صادرات خویش نگاهی به عرضه گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی) داشته باشیم.
ژئوپلیتیک ایران از الزامات این کشور بر همکاری با همسایگان حکایت دارد. حجم روابط تجاری ما با کشورهای همسایه در آینده باید بیشتر شود. بازار کالاهای ایرانی در کشورهای همسایه است. چرا در منطقه چابهار مانند مناطق اقتصادی ویژه چین برای سرمایه‌گذار خارجی نیروی کار و انرژی رقابت‌پذیر را تأمین نکنیم؟
3 ایران اکنون یک بازیگر بین‌المللی است؛ بنابراین رفتار این کشور نیز باید مشخصات یک تصمیم‌گیر بین‌المللی را داشته باشد. این یعنی از موضوعات و چالش‌های جهانی مانند تغییرات اقلیمی یا پژوهش در بیماری‌های شایع خود را کنار نکشد. حضور در مجامع بین‌المللی نیازمند توجه و صرف زمان بیشتر و همچنین منابع مالی است، اما نتایج آن هزینه‌ها را توجیه‌پذیر می‌کند. بازنگری اساسی نسبت به نحوه حضور در سازمان‌های بین‌المللی و چگونگی مواجهه با استانداردهای دوگانه در زمینه تروریسم، حقوق بشر و سلاح‌های كشتار جمعی مورد نیاز است. در این صورت رعایت قواعدی که اکنون در هنجارهای بین‌المللی به‌صورت قانون درآمده، در درازمدت بیشتر به نفع ایران است. حفظ امنیت تنگه هرمز، آزادی کشتی‌رانی برای مقاصد تجاری، دخالت در حفظ محیط زیست خلیج فارس و اقیانوس هند، تقویت اوپک، استفاده از اکو به‌عنوان یک الگوی نمونه در همکاری‌های منطقه‌ای از جمله این‌گونه فعالیت‌هاست.
4 فارغ از هر سرنوشتی که برای کشورمان در آینده رقم خورده باشد، ما ناچار به زیستن در این منطقه در کنار همسایگان خود هستیم. این نیاز یک امر معنوی و شناختی است. فرهنگ و تمدن‌های موجود در همسایگان ما تأثیرگرفته از فرهنگ ایرانی است. کمتر کشوری چنین موقعیتی را در میان کشورهای همسایه خود دارد. به‌‌پایان‌رسیدن دوره اتحاد شوروی، ظرفیت ایران برای بودن در کنار همسایگان را مضاعف کرد. به‌صورت طبیعی کشورهای همسایه به فرهنگ، مردم، محصولات و بخش آموزش ایران تمایل دارند. ما باید این فرصت‌ها را توسعه دهیم.
5 از کشورهای همسایه که بگذریم به نظر من محیطی که ایرانیان می‌توانند در آنجا بیشترین ظرفیت و ابتکار خود را بروز دهند، آمریکای شمالی است. شاید به‌همین‌دلیل داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که ایرانیان در ایالات متحده و کانادا عموما موفق هستند. گستردگی، وجود فرصت‌های رشد فردی در بخش‌های علمی، تکنولوژی و مدیریت باعث شده است که امروزه در هر دانشگاه، آزمایشگاه یا شرکت‌های بزرگ، نام حداقل یک ایرانی در میان نخبگان آن مرکز بدرخشد. مدیریت روابط با این دو کشور گرچه سخت و پیچیده است، اما به‌شدت بر ایجاد فضای مناسب برای رشد و توسعه کشور تأثیر مثبت دارد.
6 گرچه تاریخ سرزمین ما خاطرات تلخی از روسیه دارد، اما نباید فراموش کرد که شوروی و روسیه فدراتیو در دوره معاصر و از 1950 تاکنون در روابط خود با ایران جانب احتیاط را نگه ‌داشته و به‌صورت کلی بر فعالیت هم‌گرایانه بیشتر تأکید کرده‌‌اند. در مسئله هسته‌ای کشوری که در همه زمان‌ها استدلال‌های ایران را مسموع دانسته، روسیه است. نهایتا این روسیه بود که فضا را برای بازگشت سرزمین‌های اشغال‌شده جمهوری آذربایجان فراهم کرد. روسیه درعین‌حال که یک بازیگر جهانی است، همسایه ایران نیز هست. در آینده نیز به روابط با روسیه به‌عنوان یک امر اولویت‌دار باید نگریسته شود.
7 چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام و ال‌ان‌جی در جهان است و می‌رود که در آینده نزدیک بزرگ‌ترین اقتصاد جهانی از لحاظ حجم تولید ناخالص داخلی شود. چینی‌ها در چارچوب طرح بلندپروازانه کمربند و جاده به‌لحاظ تأمین منابع طبیعی، ارتقای امنیت انرژی و بازارهای کالاهای چینی تمایل به همکاری با ایران دارند. فرصت مناسبی است که در تعقیب دیپلماسی اقتصادی این همکاری‌ها در چارچوب توافق 25ساله نهادینه شود. بازمی‌گردم به گفته نهرو: ایرانیان بیشترین تأثیر را در سه هزار سال اخیر بر هند داشته‌اند. اگر واحد تحلیل ما هزار سال باشد، وضعیت ایران درحال‌حاضر بد نیست و البته می‌تواند در آینده بهتر شود.

زمانی جواهر لعل نهرو گفته بود که هیچ گروهی مانند ایرانیان در سه هزار سال اخیر بیشترین تأثیر را بر شبه‌قاره هند نگذاشته‌اند. از این گفته نهرو می‌شود نتیجه گرفت که در روابط جوامع انسانی با یکدیگر واحد زمان به ثانیه و دقیقه و ساعت و روز و ماه و سال و دهه و قرن نشان داده نمی‌شود، بلکه هزاره‌هاست که نشان از سرنوشت کشورها و دوری و نزدیکی آنها به یکدیگر می‌دهد. البته این به معنای عدم توجه به تغییرات نیست. در هر لحظه و با وقوع هر حادثه، بخشی از نظم گذشته فرو می‌ریزد و گذاری نو به‌سوی نظامی جدید در حال تکوین است. اما برای فهم درست یک پدیده از شکستگی‌ها و مضرس‌ها و منحنی‌های منعکس‌کننده روندهای گذشته بهتر است عبور کنیم و به سناریوهایی کلی و عمومی درباره آینده بسنده کنیم.
با این مقدمه به سوی بررسی سیاست خارجی ایران در دوره جمهوری اسلامی می‌روم و در نگاه به آینده درنگ می‌کنم.

از دیروز تا امروز
پدیده انقلاب اسلامی ایران ازجمله فرایندهایی است که تا قبل از آن کمتر کسی به وقوع چنین زلزله‌ای در کشوری کهن‌سال مانند ایران فکر می‌کرد. فلات ایران منطقه‌ای است با وضعیت طبیعی طیف‌گونه از نقاط کاملا حاصلخیز تا مناطق کوهستانی و کویرهای خشک و سوزان با مردمی که تاریخ مکتوب انسانی حداقل پنج هزار سال سابقه برای آنها ثبت شده است. همانند کوه‌ها و دامنه‌های البرز و زاگرس که در طول زمان بر اثر تحولات ناشی از نزول باران و برف و یخ‌زدن‌ها و داغ‌شدن سنگ‌ها به‌تدریج با فرسایش خاک، برایی و تیزی نوک قله‌ها و یال‌ها کاهش یافته و حالتی منحنی‌وار و نرم به خود گرفته‌اند، مردمان این خطه نیز تجربه کرده‌اند که در برابر سختی‌ها و ناملایمات -چه بلایای طبیعی و چه هجوم قبایل دیگر- مناسب است که صبر کنند و به‌تدریج و با نفوذ در عنصر نوظهور آن را به پدیده‌ای همگام با سنت‌ها و فرهنگ ایرانی تبدیل کنند. ایرانیان هم در مواجهه با باران و برف و توفان، آنها را رام کرده و از منابع آن استفاده می‌کردند و هم در مقابل حمله یونانیان، رومی‌ها، اعراب، مغول‌ها، عثمانی و روسیه این کار را انجام دادند. آنچه در شبه‌قاره هند، ایران، ماوراءالنهر، بین‌النهرین و شمال و جنوب شبه‌جزیره عربستان دیده می‌شود، محصولات فرهنگی، فناورانه و روش‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از کنارآمدن مردمان این سرزمین‌ها با بلایای طبیعی و لشکرکشی‌های اقوام مختلف است که سهم ایرانیان در این زمینه به قدر کافی برجسته است.
با نظرداشت این موضوع که کار ایرانی پذیرش واقعیت و سپس تغییردادن آن به‌صورت تدریجی است، پس انقلاب اسلامی هم از این منظر قابل بررسی است. یعنی برخلاف آنچه در ابتدا تصور می‌شود که انقلاب ایران برای تغییردادن همه‌چیز و همه‌جا و همه‌کس آمده بود، شاید انقلاب ایران هم در همان مدار تغییرات تدریجی مورد انتظار از ایرانیان اتفاق افتاده است. پس از انقلاب قرار شد دولت جدید برای اداره کشور کار خود را آغاز کند و مردمان به کار خود بازگردند. در سیاست خارجی نیز مقرر بود که تنها دو تغییر صورت پذیرد: اولی با حذف تسلط آمریکا بر شئون سیاسی و اقتصادی کشور، روابط دیپلماتیک با این کشور و دیگر کشورها به حالت عادی بازگردد و دومی در جهت خواسته مردم ایران در حمایت از مردم فلسطین دفتر نمایندگی اسرائیل در ایران به سفارت فلسطین تغییر یابد. به همین دلیل روابط ایران با دیگر کشورها در همان کریدور عادی دیپلماتیک باقی ماند.
رشد جریان افراطی ضدآمریکایی در ایران پس از انقلاب ریشه در قبل از انقلاب دارد. حالا که از آن روزها به‌تدریج دور می‌شویم، مشخص است که شورای انقلاب و دولت موقت تمایل به برقراری روابط عادی با ایالات متحده داشتند. یعنی از تسلط فراگیر آمریکا بر شئون زندگی مردم خبری نباشد و از طرف دیگر انقلاب اسلامی بتواند به زندگی خود ادامه دهد و اهداف خود را که اکثرا فرهنگی بود به ثمر برساند. بنابراین روش‌های ضدآمریکایی مانند کشتن نیروهای آمریکایی که قبل از انقلاب توسط سازمان‌هایی با مشی مسلحانه دنبال می‌شد، در دستور کار این انقلاب نبود. اکثر رهبران انقلاب همچون آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی این‌چنین می‌اندیشیدند که یکی از بارورترین مناطق برای ارزش‌ها و ایستارهای انقلاب اسلامی جامعه آمریکایی است که مملو از فرصت‌ها برای طرح مکاتب فکری و ایده‌های نو است. طراحان حمله به سفارت آمریکا در تهران، آن دسته از دانشجویانی بودند که از ظرفیت جوامع غربی به‌خصوص آمریکای شمالی برای آشناشدن و پذیرش ارزش‌های انسانی و اسلامی انقلاب ایران غافل بودند. هجوم به سفارت آمریکا در تهران در ابتدا با عکس‌العمل مسئولان حفظ امنیت در تهران از جمله کمیته‌های انقلاب اسلامی به فرماندهی آیت‌الله مهدوی‌کنی مواجه شد. حمله‌‌کنندگان به سفارت آمریکا کسانی بودند که همچنین تمایل داشتند طرز تفکر رقیب خود یعنی نهضت آزادی و کسانی را که عهده‌دار دولت بودند، در سیاست خارجی ضعیف کنند.
تشکیل کنفرانس نهضت‌های آزادی‌بخش سراسر جهان در «لانه جاسوسی» به معنای مخالفت کامل با فعالیت‌های دیپلماتیک و روابط ایران با دولت کشورهایی بود که مخالفان مسلحشان را به تهران دعوت کرده بودیم تا برای سرنگونی نظام سیاسی کشورشان به آنها مشورت دهیم. در بعد داخلی نیز هم‌زمان با تصرف سفارت آمریکا دفتر تحکیم وحدت با شعار جنگ فقر و غنا به‌دنبال کسب صندلی‌های بیشتر از مجلس شورای ملی آن زمان و کاهش نفوذ عناصر به ادعای آنان لیبرال بود.
به نظر می‌رسد نگهداری گروگان‌ها بیش از یک سال و اصرار بر محاکمه آنان برخلاف رویه‌های حقوق بین‌الملل ضربات جبران‌ناپذیری به آینده ایران وارد کرد. خصوصا اینکه از سال بعد از ورود به سفارت، صدام حسین نیز ارتش خود را به سمت ایران روانه کرد. تجاوز عراق باعث شد در میان مردم تصمیم برای مقاومت و رفع تجاوز نهادینه شود، تا دولت عراق نتواند به اهداف خود برسد. سیاست خارجی ایران در این سال‌ها مانند ماشینی که بیش از اندازه کار کند، به شدت فرسوده شد. عزم بخش دیپلماتیک ایران در مقابله با ابتکارات و تحرکات سیاسی عراق در منطقه و در سطح جهانی خلاصه شده بود. تحلیل وضعیت کشورها، رفت‌وآمد‌های مکرر به منطقه خلیج فارس، جلوگیری از عربی‌شدن جنگ صدام علیه ایران، فعالیت در غیرمتعهدها، کنفرانس اسلامی، شورای امنیت و مجمع عمومی ملل متحد همه و همه در برابر عراق بود. عراق در این دوره از اشغال سفارت و نادیده‌گرفتن قطع‌نامه‌های شورای امنیت از سوی ایران نهایت استفاده را برد. قطع‌نامه‌های شورای امنیت از ابتدا تا انتهای جنگ عراق علیه ایران گرایش چشمگیری به سمت عراق را نشان می‌دهد. به‌عنوان مثال زمانی که عراق با سلاح شیمیایی به سردشت و سپس حلبچه حمله کرد، در قطع‌نامه شورای امنیت از دو طرف جنگ خواسته شد که از کاربرد سلاح شیمیایی خودداری کنند. اما زمانی که در خلیج فارس حمله به نفت‌کش‌ها آغاز شد، قطع‌نامه شورای امنیت از ایران می‌خواهد که به حمله به نفت‌کش‌ها پایان دهد. هر‌چه بود، با تلاش جوانان کشور در جبهه‌های نبرد همچنین دیپلمات‌های وطن‌دوست ایرانی، نهایتا صدام حسین به اهداف خود نرسید.
پس از پایان جنگ، سیاست خارجی ایران با انبوهی از وظایف روبه‌رو شد. مهم‌ترین آنها مدیریت روابط خارجی ایران به معنای استفاده از هر نوع رابطه اعم از سیاسی، اقتصادی، مالی، اجتماعی و فرهنگی با هر کشور یا سازمان بین‌المللی بود. در این دوره به گواهی آمار در اکثر سازمان‌های تخصصی وابسته به ملل متحد، سازمان‌های منطقه‌ای و مراکز غیردولتی، نمایندگان ایران به ارائه پیشنهادها و لوایح می‌پرداختند. خصوصا پس از فروپاشی اتحاد شوروی دروازه‌های مناطق وسیعی از آسیا به روی جهان باز شد که در حال گریز از مسکو بودند. فرهنگ و سنت جایگزین در همه این کشورها خاطره‌ای از تجربیات ایرانیان در قبل از معاهدات گلستان، ترکمانچای و آخال را در بطن داشت. از پاکسازی و حفظ محیط زیست در خلیج فارس تا ثبت میراث فرهنگی بشری در افغانستان، از کمک در عضویت کشورهای آسیای مرکزی در سازمان ملل تا آشناکردن آنان با سازمان همکاری‌های اسلامی، از همکاری در استخراج معادن قزاقستان تا خاموش‌کردن جنگ داخلی در تاجیکستان می‌تواند به‌عنوان نمونه‌هایی از ثمره دیپلماسی ایران نام برده شود. هم‌زمان روابط با اروپا، روسیه، چین و ژاپن گسترش یافت. ایران از دیپلماسی نفت نیز بهره می‌برد و همکاری با کشورهای همسایه به تدریج میوه‌های خود را در ارتقای حجم روابط اقتصادی با پاکستان، امارات عربی متحده و عمان نشان می‌داد. آقای هاشمی‌رفسنجانی شخصا به کشف نقاط جدید در نقشه جهان علاقه داشت و روابط با کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین توسعه یافت. گرچه در دوره دوم آقای هاشمی‌رفسنجانی تورم قیمت‌ها و کمبود منابع مالی به جامعه فشار وارد کرد، اما دولت هاشمی توانست با تنظیم بازپرداخت قسط وام‌هایی که از کشورها و بنگاه‌های مالی گرفته بود، این دوره را مدیریت کند.
فعالیت‌های محیطی دولت آقای خاتمی اوج شکوفایی سیاست خارجی ایران پس از انقلاب است. جهان با آغوش باز تغییرات و اصلاحات درون ایران را پذیرفت. مسئولان کشورها در انجام سفر به ایران و عقد پیمان‌های سیاسی و اقتصادی رقابت می‌کردند. تعداد خبرنگاران مقیم تهران افزایش یافت. پیامد گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی از ایران نه تنها در میان مردم کشورهای بزرگ منعکس می‌شد، بلکه به لحاظ ارتباط رسانه‌های محلی با بنگاه‌های بزرگ رسانه‌ای جهان نام ایران و سیره ایرانیان در همه نقاط دنیا برجسته شد. صادرات نفت و گاز افزایش یافت و به‌دلیل افزایش قیمت نفت، رشد اقتصادی ایران تا 10 درصد به‌صورت سالانه بالا رفت. نقطه ضعف سیاست خارجی در این دوره، کمتر توجه‌‌کردن به کشورهای مشتاق بود که به‌دنبال بیشترکردن ارتباطشان با ایران بودند. به زعم مسئولان سیاست خارجی این‌گونه کشورها تأثیر چندانی در سیاست بین‌الملل نداشتند. در دوره آقای احمدی‌نژاد سیاست خارجی به قهقرا رفت. رئیس‌جمهور و وزیر خارجه او به طرح شعارهای غیرواقعی و بدون پشتوانه پرداختند. از فرصت‌های به‌دست‌آمده از جمله اجلاس شرم‌الشیخ استفاده نکردند و در عوض، خود را بازیچه رئیس دانشگاه کلمبیا قرار دادند. در این دوره منابع انسانی وزارت خارجه که تنها سرمایه این نهاد است تضعیف شد و افراد باتجربه کنار گذاشته شدند. سفرا و دیگر دیپلمات‌ها اجازه مصاحبه نداشتند. در اواخر این دوره، مجوز مذاکرات عمان با شرکت دیپلمات‌های ایرانی و آمریکایی بدون اطلاع رئیس‌جمهور داده شد.
این مذاکرات پس از انتخاب آقای روحانی به عنوان رئیس‌جمهور ادامه یافت و نهایتا به توافق اطراف درگیر این توافق یعنی 1+5 در برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) انجامید. این موفقیت در 1394 سیاست خارجی ایران را به تلاش بیشتر رهنمون کرد و روابط با کشورهای اروپایی، آمریکای لاتین، آسیا و به‌خصوص با روسیه گسترده‌تر شد.
هرچند در منطقه خاورمیانه اختلافات ایران و عربستان سعودی و کشورهای همسو با سعودی افزایش یافت. همان افراط‌گری که از ابتدای انقلاب در ایران ریشه داشت، در حمله به سفارت و کنسولگری عربستان در ایران خود را نشان داد. درمورد چین، وزیر نفت ایران قراردادهای ایران با شرکت‌های چینی را ملغی کرد که در روابط ایران و چین تأثیر منفی داشت. روابط دوجانبه در دوره‌ای که وزارت خارجه مشغول مذاکرات برجام و پس از آن بود، کم‌رنگ شد. با خروج آمریکا از برجام، سیاست خارجی ایران مجدد به یاد تلاش برای همکاری با کشورهای دیگر به‌ویژه همسایه‌ها افتاد. رابطه با ترکیه افزایش و همکاری با روسیه به سطح بالاتری ارتقا یافت. در عراق و سوریه ایران نقش خود را ایفا کرد. در یمن حمایت‌های ایران پایان‌یافتن جنگ به نفع ائتلاف به رهبری عربستان را غیرممکن کرد. گره کور روابط ایران با دیگر کشورهای عربی باز نشد و تنها با قطر پس از قطع روابط برخی از کشورهای عربی با این کشور، روابط جان تازه‌ای گرفت. پس از دیدار رئیس‌جمهور چین از ایران، پیش‌نویس توافق 25ساله همکاری‌های چین و ایران تهیه و تبادل شد که قرار است در سال 2021 موافقت‌نامه به امضای نهایی برسد. در این دوره نیز مهر خاموشی دوره احمدی‌نژاد بر لبان رؤسای نمایندگی‌های ایران همچنان باقی ماند. نمی‌دانم در این چهار سال سفیر ایران در لندن چند بار با رسانه‌های محلی و بین‌المللی در انگلستان مصاحبه کرده یا درباره ایران تولید خبر کرده است. بنا بر مطالعه‌ای، سفیر اسرائیل در لندن هر روز حداقل یک بار در رسانه‌ها یا اخبار انگلستان به‌نوعی حضور داشته است.
حال بد نیست نگاهی از درون وزارت امور خارجه به سیاست خارجی بیفکنیم. وزارت امور خارجه از نگاه دارایی‌های مادی و منقول قابل ملاحظه نیست، اما به‌لحاظ سرمایه انسانی یکی از خزاین قابل توجه نیروهای متخصص در امور سیاسی و رشته‌های وابسته است. در ابتدای انقلاب، این وزارتخانه فرصت داشت تا از نیروهای کاردان قبل از انقلاب بهره‌برداری کند و روند تغییرات مدیریتی و کارشناسی آن به‌صورت بطئی و همراه با برنامه باشد. تشکیل دانشکده روابط بین‌الملل برای تربیت نیروی انسانی مناسب و سپس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، دستگاه سیاست خارجی ایران را در زمره وزارت خارجه‌های مطرح و دارای مکتب فکری در جهان معرفی کرد. اهداف و وظایف کارشناسان وزارت خارجه به تفصیل در قانون وظایف وزارت امور خارجه مصوب 1364 مجلس شورای اسلامی و قانون تشکیلاتی، استخدامی، مالی و اداری مصوب 1352 مجلس شورای ملی آمده است. در برخی از دوره‌ها (مانند دوره آقای ولایتی) به تربیت نیروی انسانی و گسترش فعالیت‌های دیپلماتیک ایران در اکثریت قریب به اتفاق کشورهای دیگر و سازمان‌های بین‌المللی توجه ویژه شد. در برخی از دوره‌ها (مانند دوره آقای خرازی) وزیر امور خارجه تصمیم به کمتر‌کردن تعداد نمایندگی‌ها گرفت. در دوره آقای متکی در انتقال کارمندان و کارشناسان از دیگر نهادها و ادارات به وزارت خارجه و بازنشسته‌کردن افراد باتجربه، زیاده‌روی شد. در دوره آقای ظریف نظام تشکیلاتی وزارت امور خارجه متلاطم شد و از نگاه پنج قاره‌ای- که به معنای انتصاب هر معاون وزیر به‌صورت تخصصی برای یک قاره است- به سمت نظام دستیاری رفت که اشکالاتی برای روابط عمودی و افقی ادارات وزارت خارجه ایجاد کرد و تعاملات دوجانبه ایران تحت‌الشعاع همکاری‌های بین‌المللی به‌ویژه برجام قرار گرفت.

پیشنهادهایی برای فردا
اینک در ابتدای 1400 و شروع قرن جدید هجری شمسی برای ما ایرانیان، دستگاه سیاست خارجی در برابر مسائل متفاوتی قرار گرفته است. یک بار در 1374 در دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی فهرستی از موضوعاتی را که وزارت خارجه ایران با آنها روبه‌روست، با نظرخواهی از کارشناسان و دیپلمات‌ها جمع‌آوری کردیم. عدد شگفت‌انگیز دوهزارو 200 موضوع جمع‌آوری شد که قرار شد هر اداره چند عنوان را پیگیری کند؛ اما به نظر من چند موضوع است که ایران در سپهر آینده خویش لاجرم باید با آنها روبه‌رو شده و برای آنها راهبردهای مناسب اتخاذ کند:
1 اولین مسئله به نظر من اجماع در سیاست خارجی در داخل کشور است. درحالی‌که در همه کشورها سیاست خارجی در میان مردم و نخبگان بحث جذاب و پرطرفداری است، اما زمانی که تصمیم به یک اقدام در محیط بیرون از کشور گرفته می‌شود، حداقل بخش‌های مخالف نظام حکومتی برای تحقق آن اقدام تلاش و از مخالفت با آن خودداری می‌کنند.
2 دیدگاه واقع‌گرایانه سیاست خارجی مبتنی بر توسعه همه‌جانبه ایران می‌تواند منافع ملی کشور را دقیق‌تر پشتیبانی کند. این دیدگاه به‌روشنی ترجیح توجه و سرمایه‌گذاری بر نقاط مزیت ایران را توصیه می‌کند. به نظر من نقطه مزیت در 10 سال آینده در سه مفهوم منابع انسانی، منابع طبیعی و موقعیت ژئوپلیتیک ایران خلاصه می‌شود.
سیاست خارجی باید در ایجاد و پیگیری رابطه با دیگر کشورها، شاخص چگونگی یافتن و تسهیل به بازارهای شغلی دیگر کشورها را در نظر بگیرد. این حجم عظیم جوانان تحصیل‌کرده می‌توانند در کشورهای دیگر دارای موقعیت شغلی و مدیریتی شوند. در این صورت دیگر ما یک ایرانی را که رئیس یک آزمایشگاه پیشرفته در کشوری توسعه‌یافته است، به‌عنوان یک سرمایه نگاه می‌کنیم و سفیر ما به‌صورت مستمر با او در تماس است تا چند دانشجوی ایرانی دیگر را نیز جذب کند. از ترساندن ایرانیان خارج از کشور باید پرهیز کنیم. یکی از روش‌های توسعه آموزش عالی، تدریس استادان زبده به‌صورت شش ماه در دانشگاه‌های ایران و شش ماه در دانشگاهی خارجی است.
منابع طبیعی این کشور بیشتر از سهم جغرافیایی و جمعیتی آن است. در این میان بر کسی پوشیده نیست که مجموع ذخایر ثابت‌شده نفت و گاز ایران به‌صورت تجمعی در جهان مقام اول را دارد. دیپلماسی انرژی در آینده بخش مهمی از روابط کشورها را به خود اختصاص خواهد داد. همکاری‌های نفت و گاز با کشورها و شرکت‌ها، برگ برنده ایران برای توسعه‌یافتگی است. در این میان همکاری با چین در احداث یک خط لوله گاز طبیعی از شمال کشور و از طریق آسیای مرکزی می‌تواند ایران و چین را از تسلط آمریکا بر برخی از گلوگاه‌های ژئوپلیتیکی مانند تنگه مالاکا نجات دهد. ما باید در توسعه صادرات خویش نگاهی به عرضه گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی) داشته باشیم.
ژئوپلیتیک ایران از الزامات این کشور بر همکاری با همسایگان حکایت دارد. حجم روابط تجاری ما با کشورهای همسایه در آینده باید بیشتر شود. بازار کالاهای ایرانی در کشورهای همسایه است. چرا در منطقه چابهار مانند مناطق اقتصادی ویژه چین برای سرمایه‌گذار خارجی نیروی کار و انرژی رقابت‌پذیر را تأمین نکنیم؟
3 ایران اکنون یک بازیگر بین‌المللی است؛ بنابراین رفتار این کشور نیز باید مشخصات یک تصمیم‌گیر بین‌المللی را داشته باشد. این یعنی از موضوعات و چالش‌های جهانی مانند تغییرات اقلیمی یا پژوهش در بیماری‌های شایع خود را کنار نکشد. حضور در مجامع بین‌المللی نیازمند توجه و صرف زمان بیشتر و همچنین منابع مالی است، اما نتایج آن هزینه‌ها را توجیه‌پذیر می‌کند. بازنگری اساسی نسبت به نحوه حضور در سازمان‌های بین‌المللی و چگونگی مواجهه با استانداردهای دوگانه در زمینه تروریسم، حقوق بشر و سلاح‌های كشتار جمعی مورد نیاز است. در این صورت رعایت قواعدی که اکنون در هنجارهای بین‌المللی به‌صورت قانون درآمده، در درازمدت بیشتر به نفع ایران است. حفظ امنیت تنگه هرمز، آزادی کشتی‌رانی برای مقاصد تجاری، دخالت در حفظ محیط زیست خلیج فارس و اقیانوس هند، تقویت اوپک، استفاده از اکو به‌عنوان یک الگوی نمونه در همکاری‌های منطقه‌ای از جمله این‌گونه فعالیت‌هاست.
4 فارغ از هر سرنوشتی که برای کشورمان در آینده رقم خورده باشد، ما ناچار به زیستن در این منطقه در کنار همسایگان خود هستیم. این نیاز یک امر معنوی و شناختی است. فرهنگ و تمدن‌های موجود در همسایگان ما تأثیرگرفته از فرهنگ ایرانی است. کمتر کشوری چنین موقعیتی را در میان کشورهای همسایه خود دارد. به‌‌پایان‌رسیدن دوره اتحاد شوروی، ظرفیت ایران برای بودن در کنار همسایگان را مضاعف کرد. به‌صورت طبیعی کشورهای همسایه به فرهنگ، مردم، محصولات و بخش آموزش ایران تمایل دارند. ما باید این فرصت‌ها را توسعه دهیم.
5 از کشورهای همسایه که بگذریم به نظر من محیطی که ایرانیان می‌توانند در آنجا بیشترین ظرفیت و ابتکار خود را بروز دهند، آمریکای شمالی است. شاید به‌همین‌دلیل داده‌های تاریخی نشان می‌دهد که ایرانیان در ایالات متحده و کانادا عموما موفق هستند. گستردگی، وجود فرصت‌های رشد فردی در بخش‌های علمی، تکنولوژی و مدیریت باعث شده است که امروزه در هر دانشگاه، آزمایشگاه یا شرکت‌های بزرگ، نام حداقل یک ایرانی در میان نخبگان آن مرکز بدرخشد. مدیریت روابط با این دو کشور گرچه سخت و پیچیده است، اما به‌شدت بر ایجاد فضای مناسب برای رشد و توسعه کشور تأثیر مثبت دارد.
6 گرچه تاریخ سرزمین ما خاطرات تلخی از روسیه دارد، اما نباید فراموش کرد که شوروی و روسیه فدراتیو در دوره معاصر و از 1950 تاکنون در روابط خود با ایران جانب احتیاط را نگه ‌داشته و به‌صورت کلی بر فعالیت هم‌گرایانه بیشتر تأکید کرده‌‌اند. در مسئله هسته‌ای کشوری که در همه زمان‌ها استدلال‌های ایران را مسموع دانسته، روسیه است. نهایتا این روسیه بود که فضا را برای بازگشت سرزمین‌های اشغال‌شده جمهوری آذربایجان فراهم کرد. روسیه درعین‌حال که یک بازیگر جهانی است، همسایه ایران نیز هست. در آینده نیز به روابط با روسیه به‌عنوان یک امر اولویت‌دار باید نگریسته شود.
7 چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام و ال‌ان‌جی در جهان است و می‌رود که در آینده نزدیک بزرگ‌ترین اقتصاد جهانی از لحاظ حجم تولید ناخالص داخلی شود. چینی‌ها در چارچوب طرح بلندپروازانه کمربند و جاده به‌لحاظ تأمین منابع طبیعی، ارتقای امنیت انرژی و بازارهای کالاهای چینی تمایل به همکاری با ایران دارند. فرصت مناسبی است که در تعقیب دیپلماسی اقتصادی این همکاری‌ها در چارچوب توافق 25ساله نهادینه شود. بازمی‌گردم به گفته نهرو: ایرانیان بیشترین تأثیر را در سه هزار سال اخیر بر هند داشته‌اند. اگر واحد تحلیل ما هزار سال باشد، وضعیت ایران درحال‌حاضر بد نیست و البته می‌تواند در آینده بهتر شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.