نگاهی به ماجرای جدایی بحرین از ایران
برگی از بازی بزرگ 200 ساله روسیه و بریتانیا
شاهین زینعلی.پژوهشگر سیاسی
حدود نیمقرن از جدایی بحرین از ایران میگذرد. این مجمعالجزایر و کشوری که امروز به این نام خوانده میشود، به واقع نام منطقهای باستانی و به مراتب وسیعتر را بر خود دارد؛ منطقهای که نواحی قابل توجهی از شرق شبهجزیره عربستان را نیز دربر میگرفت. بازخوانی تاریخ این سرزمین در واقع بازخوانی تاریخ ایران است و پیوندهای مذهبی، تباری و فرهنگی و حتی زبانی اکثریت مردم ساکن در آن با ایرانیان انکارناپذیر است (اگرچه در بحرین زبان رسمی حکومت عربی است اما اکثریت شیعیان و ایرانیتباران همچنان اهتمام ویژهای بر حفظ زبان فارسی دارند و مناسبتهایی چون مراسم عزاداری محرم از جمله جلوههای این کوششهاست).
هنگامی که بحث حل مسئله بحرین در دستور کار حکومت پیشین قرار گرفت، اداره نهم وزارت خارجه وقت که ریاست آن را شادروان فریدون زندفرد بر عهده داشت، کتابچهای تهیه کرد که در آن به دلایل تاریخی و حقوقی تعلق بحرین به ایران با ارجاع به اسناد متقن و معتبر بریتانیایی، ایرانی و بینالمللی پرداخته شده بود. این کتابچه از یک سو مورد استفاده و استناد فراکسیون اقلیت چهارنفره در مجلس شورای ملی برای دفاع از حق حاکمیت ایران بر بحرین قرار گرفت و از سوی دیگر قرار بر این بود که در جریان پیگیری بازگرداندن بحرین به ایران، به سازمان ملل ارائه شود. اما در نهایت تمامی این کوششها عقیم ماند و بحرین از ایران جدا شد. درخصوص بازخوانی تاریخ جدایی بحرین از ایران که شرح آن در معدود منابع موجود از جمله کتاب ارزشمند «یادی از آن استان آشنای گمشده» به نویسندگی فریدون زندفرد، رفته، لازم است به نکاتی چند دقت شود تا تصویر دقیقتری از آنچه اتفاق افتاده به دست دهد.
نخست آنکه جدایی بحرین از ایران اتفاقی یکشبه و یا حتی چندساله نبود. این واقعه بخشی از روندی کلان بود که آن را بهعنوان روند تجزیه ایران میشناسیم که خود محصول رقابتهای ژئوپلیتیک قدرتهای جهانی وقت یعنی بریتانیا و روسیه در منطقه آسیای غربی و آسیای مرکزی، تحت عنوان «بازی بزرگ» است. رقابتهایی که در طول 200 سال مرزهای فلات ایران و سرزمینهای وابسته به آن را دستخوش تغییرات بسیاری قرار داد و موجب تجزیه مناطق وسیعی از سرزمین ایران در قفقاز، افغانستان امروزی، عراق، بلوچستان، خلیج فارس و آسیای مرکزی شد. ازاینرو جدایی بحرین از ایران به تعبیری واقعهای بود که تثبیت آن چند دهه به تأخیر افتاده و در نهایت در اواخر دهه 40 و اوایل دهه 50 خورشیدی نمود پیدا کرد.
از سوی دیگر لازم است دقت شود كه ایران تا نیمه دوم دهه 40 خورشیدی بهجد پیگیر اعاده حاکمیت خود بر بحرین بود؛ تلاشی که با اعمال قدرت بریتانیا عقیم مانده بود. در این راه ایران از سوی هیچ قدرت جهانی و حتی سایر کشورهای منطقهای حمایت نشد. همچنین بخشی از اپوزیسیون وقت به خصوص نیروهای چپ از جدایی بحرین استقبال میکردند، چرا که آن را در راستای تضعیف حکومت پهلوی و به نفع خود ارزیابی میکردند. در نهایت با تحولات مربوط به خروج بریتانیا از شرق سوئز و خلیج فارس در دهه 70 میلادی و تلاش آن کشور برای حلوفصل مسائل مربوطه، شاه تن به پذیرش رسمی این جدایی داد.
نکته بعدی مربوط به طرح برگزاری رفراندوم جدایی در بحرین است. جدا از آنکه مصاحبه شاه در دهلی و اشاره به این موضوع که ایران برای اعاده حاکمیت خود بر بحرین متوسل به زور نخواهد شد و مردم بحرین مختار به انتخاب در این مورد هستند، نوعی اقرار ضمنی به چشمپوشی از حق حاکمیت بر بحرین بود؛ در عمل هیچگونه رفراندومی برای اخذ نظر مردم بحرین انجام نشده و تنها به یک نظرسنجی محدود بسنده شد. چنین امری در تاریخ حلوفصل مناقشات مرزی و سرزمینی و موارد مشابه بدعتی تازه بود و نتیجه آن بازتاب خواست و اراده مردم بحرین محسوب نمیشود.
مورد دیگر به جنبه حقوقی ماجرا در داخل ایران مربوط است. در مجلس شورای ملی، دولت وقت تنها به ارائه گزارشی به نمایندگان بسنده کرد و قانونی مبنی بر جدایی بحرین از ایران به تصویب اصلیترین نهادی که طبق قانون اساسی وقت مظهر اراده ملی بود، نرسید. به این جنبه از ماجرا تاکنون کمتر پرداخته شده است.
همچنین معمولا اینطور عنوان میشود که چشمپوشی از بحرین در مقابل اعاده حاکمیت بر جزایر سهگانه صورت گرفته است. فارغ از اینکه در این نگاه اصل حقوق حاکمیتی ایران چه بر جزایر سهگانه و چه بر بحرین به صورت ضمنی زیر سؤال میرود؛ اسناد تاریخی نیز خلاف آن را نشان میدهد. مذاکرات ایران و بریتانیا درباره جزایر هم پیشتر از مذاکره بر سر بحرین آغاز و هم با فاصله قابل توجهی پس از آن ادامه پیدا کرد. به گفته فریدون زندفرد که خود مسئول مستقیم مذاکرات مربوط به جزایر و بحرین در کمیسیونهای مربوطه بود، این دو مسئله کوچکترین ارتباطی با یکدیگر نداشتند. چنین نگاهی حاکمیت فعلی ایران بر جزایر را نیز زیر سؤال برده و راه را برای طرح ادعاهای امارات متحده عربی (کشوری که به هنگام مذاکرات بر سر جزایر وجود خارجی نداشت) باز میکند.
در نهایت باید دقت شود كه در مذاکرات مربوط به حل مسئله بحرین، طرف مقابل دولت ایران، دولت بریتانیا بود و نه هیچ دولت عربی دیگر. در واقع هنگام مذاکرات دوجانبه میان ایران و بریتانیا دولتی به نام بحرین بهعنوان دولتی مستقل وجود خارجی نداشت. اگرچه برای مذاکرات مربوط به مسائل جزئی، نمایندگانی از سوی شیخ بحرین در کمیسیونهای مرتبط حضور داشتند، اما توافق نهایی میان ایران و بریتانیا صورت گرفت.
مواردی که برشمرده شد تنها نمونههایی کم و بیش برجسته است از آنچه باید در پژوهشهای مربوط به تاریخ جدایی بحرین از ایران در نظر گرفته شود. تاریخنگاری این واقعه در حال حاضر و با وجود گذشت حدود نیمقرن از آن هنوز در آغاز راه است و منابع و پژوهشهای صورتگرفته به زبان فارسی بسیار اندک و کمتعداد است. اسناد بسیاری در آرشیوهای مختلف، بهویژه در طرف بریتانیایی ماجرا در اینباره وجود دارد که کار روی آن، زمان و هزینه بالایی میطلبد و بدون جلب حمایتهای مادی و معنوی از سوی مؤسسات مرتبط در ایران ممکن نیست.
در کنار مشکلات فوق بر سر راه انجام پژوهشهای جدی درباره این موضوع، چه بسا نیاز است به طرح این پرسش اساسی نیز پرداخته شود که بازخوانی تاریخ جدایی بحرین از ایران و یا به صورت کلی تاریخ تجزیه ایران چه اهمیتی برای امروز ما دارد؟ تلاش برای پاسخ به این پرسش بنیادین به نوبه خود راه را بر شکلگیری نگاهی مبتنی بر منافع ملی و راهبردی ایران در سطح ملی درباره تاریخ تجزیه ایران باز میکند؛ امری که بر میزان غلبه پژوهشگران به مشکلاتی که در راه تاریخنگاری و دستیافتن به شناخت دقیق این روند وجود دارد، مؤثر خواهد بود.
حدود نیمقرن از جدایی بحرین از ایران میگذرد. این مجمعالجزایر و کشوری که امروز به این نام خوانده میشود، به واقع نام منطقهای باستانی و به مراتب وسیعتر را بر خود دارد؛ منطقهای که نواحی قابل توجهی از شرق شبهجزیره عربستان را نیز دربر میگرفت. بازخوانی تاریخ این سرزمین در واقع بازخوانی تاریخ ایران است و پیوندهای مذهبی، تباری و فرهنگی و حتی زبانی اکثریت مردم ساکن در آن با ایرانیان انکارناپذیر است (اگرچه در بحرین زبان رسمی حکومت عربی است اما اکثریت شیعیان و ایرانیتباران همچنان اهتمام ویژهای بر حفظ زبان فارسی دارند و مناسبتهایی چون مراسم عزاداری محرم از جمله جلوههای این کوششهاست).
هنگامی که بحث حل مسئله بحرین در دستور کار حکومت پیشین قرار گرفت، اداره نهم وزارت خارجه وقت که ریاست آن را شادروان فریدون زندفرد بر عهده داشت، کتابچهای تهیه کرد که در آن به دلایل تاریخی و حقوقی تعلق بحرین به ایران با ارجاع به اسناد متقن و معتبر بریتانیایی، ایرانی و بینالمللی پرداخته شده بود. این کتابچه از یک سو مورد استفاده و استناد فراکسیون اقلیت چهارنفره در مجلس شورای ملی برای دفاع از حق حاکمیت ایران بر بحرین قرار گرفت و از سوی دیگر قرار بر این بود که در جریان پیگیری بازگرداندن بحرین به ایران، به سازمان ملل ارائه شود. اما در نهایت تمامی این کوششها عقیم ماند و بحرین از ایران جدا شد. درخصوص بازخوانی تاریخ جدایی بحرین از ایران که شرح آن در معدود منابع موجود از جمله کتاب ارزشمند «یادی از آن استان آشنای گمشده» به نویسندگی فریدون زندفرد، رفته، لازم است به نکاتی چند دقت شود تا تصویر دقیقتری از آنچه اتفاق افتاده به دست دهد.
نخست آنکه جدایی بحرین از ایران اتفاقی یکشبه و یا حتی چندساله نبود. این واقعه بخشی از روندی کلان بود که آن را بهعنوان روند تجزیه ایران میشناسیم که خود محصول رقابتهای ژئوپلیتیک قدرتهای جهانی وقت یعنی بریتانیا و روسیه در منطقه آسیای غربی و آسیای مرکزی، تحت عنوان «بازی بزرگ» است. رقابتهایی که در طول 200 سال مرزهای فلات ایران و سرزمینهای وابسته به آن را دستخوش تغییرات بسیاری قرار داد و موجب تجزیه مناطق وسیعی از سرزمین ایران در قفقاز، افغانستان امروزی، عراق، بلوچستان، خلیج فارس و آسیای مرکزی شد. ازاینرو جدایی بحرین از ایران به تعبیری واقعهای بود که تثبیت آن چند دهه به تأخیر افتاده و در نهایت در اواخر دهه 40 و اوایل دهه 50 خورشیدی نمود پیدا کرد.
از سوی دیگر لازم است دقت شود كه ایران تا نیمه دوم دهه 40 خورشیدی بهجد پیگیر اعاده حاکمیت خود بر بحرین بود؛ تلاشی که با اعمال قدرت بریتانیا عقیم مانده بود. در این راه ایران از سوی هیچ قدرت جهانی و حتی سایر کشورهای منطقهای حمایت نشد. همچنین بخشی از اپوزیسیون وقت به خصوص نیروهای چپ از جدایی بحرین استقبال میکردند، چرا که آن را در راستای تضعیف حکومت پهلوی و به نفع خود ارزیابی میکردند. در نهایت با تحولات مربوط به خروج بریتانیا از شرق سوئز و خلیج فارس در دهه 70 میلادی و تلاش آن کشور برای حلوفصل مسائل مربوطه، شاه تن به پذیرش رسمی این جدایی داد.
نکته بعدی مربوط به طرح برگزاری رفراندوم جدایی در بحرین است. جدا از آنکه مصاحبه شاه در دهلی و اشاره به این موضوع که ایران برای اعاده حاکمیت خود بر بحرین متوسل به زور نخواهد شد و مردم بحرین مختار به انتخاب در این مورد هستند، نوعی اقرار ضمنی به چشمپوشی از حق حاکمیت بر بحرین بود؛ در عمل هیچگونه رفراندومی برای اخذ نظر مردم بحرین انجام نشده و تنها به یک نظرسنجی محدود بسنده شد. چنین امری در تاریخ حلوفصل مناقشات مرزی و سرزمینی و موارد مشابه بدعتی تازه بود و نتیجه آن بازتاب خواست و اراده مردم بحرین محسوب نمیشود.
مورد دیگر به جنبه حقوقی ماجرا در داخل ایران مربوط است. در مجلس شورای ملی، دولت وقت تنها به ارائه گزارشی به نمایندگان بسنده کرد و قانونی مبنی بر جدایی بحرین از ایران به تصویب اصلیترین نهادی که طبق قانون اساسی وقت مظهر اراده ملی بود، نرسید. به این جنبه از ماجرا تاکنون کمتر پرداخته شده است.
همچنین معمولا اینطور عنوان میشود که چشمپوشی از بحرین در مقابل اعاده حاکمیت بر جزایر سهگانه صورت گرفته است. فارغ از اینکه در این نگاه اصل حقوق حاکمیتی ایران چه بر جزایر سهگانه و چه بر بحرین به صورت ضمنی زیر سؤال میرود؛ اسناد تاریخی نیز خلاف آن را نشان میدهد. مذاکرات ایران و بریتانیا درباره جزایر هم پیشتر از مذاکره بر سر بحرین آغاز و هم با فاصله قابل توجهی پس از آن ادامه پیدا کرد. به گفته فریدون زندفرد که خود مسئول مستقیم مذاکرات مربوط به جزایر و بحرین در کمیسیونهای مربوطه بود، این دو مسئله کوچکترین ارتباطی با یکدیگر نداشتند. چنین نگاهی حاکمیت فعلی ایران بر جزایر را نیز زیر سؤال برده و راه را برای طرح ادعاهای امارات متحده عربی (کشوری که به هنگام مذاکرات بر سر جزایر وجود خارجی نداشت) باز میکند.
در نهایت باید دقت شود كه در مذاکرات مربوط به حل مسئله بحرین، طرف مقابل دولت ایران، دولت بریتانیا بود و نه هیچ دولت عربی دیگر. در واقع هنگام مذاکرات دوجانبه میان ایران و بریتانیا دولتی به نام بحرین بهعنوان دولتی مستقل وجود خارجی نداشت. اگرچه برای مذاکرات مربوط به مسائل جزئی، نمایندگانی از سوی شیخ بحرین در کمیسیونهای مرتبط حضور داشتند، اما توافق نهایی میان ایران و بریتانیا صورت گرفت.
مواردی که برشمرده شد تنها نمونههایی کم و بیش برجسته است از آنچه باید در پژوهشهای مربوط به تاریخ جدایی بحرین از ایران در نظر گرفته شود. تاریخنگاری این واقعه در حال حاضر و با وجود گذشت حدود نیمقرن از آن هنوز در آغاز راه است و منابع و پژوهشهای صورتگرفته به زبان فارسی بسیار اندک و کمتعداد است. اسناد بسیاری در آرشیوهای مختلف، بهویژه در طرف بریتانیایی ماجرا در اینباره وجود دارد که کار روی آن، زمان و هزینه بالایی میطلبد و بدون جلب حمایتهای مادی و معنوی از سوی مؤسسات مرتبط در ایران ممکن نیست.
در کنار مشکلات فوق بر سر راه انجام پژوهشهای جدی درباره این موضوع، چه بسا نیاز است به طرح این پرسش اساسی نیز پرداخته شود که بازخوانی تاریخ جدایی بحرین از ایران و یا به صورت کلی تاریخ تجزیه ایران چه اهمیتی برای امروز ما دارد؟ تلاش برای پاسخ به این پرسش بنیادین به نوبه خود راه را بر شکلگیری نگاهی مبتنی بر منافع ملی و راهبردی ایران در سطح ملی درباره تاریخ تجزیه ایران باز میکند؛ امری که بر میزان غلبه پژوهشگران به مشکلاتی که در راه تاریخنگاری و دستیافتن به شناخت دقیق این روند وجود دارد، مؤثر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.