|

صد سال حب و بغض

زينب اسماعيلي‌سيويري

سده‌ای که پشت سر گذاشتیم، هم جهان بزرگ‌ترین تحولات تاریخ خود را پشت سر گذاشت و هم ایران در گذرگاه جهان دستخوش تغییرات بزرگی شد. سده‌ای كه در تلاطم یافتن شرکا و رفقا، دفاع از خود و موجودیت کشور در میانه بحران‌ها و جنگ‌های جهانی گذشت. سده‌ای که توافق‌هایی برای نظم‌بخشی به خاورمیانه در قلب اروپا به دست آمد و ایران علاوه بر حفظ کیان خود، به نحوه بازی در صحنه‌های جهانی پیوسته در حال تغییر ‌اندیشید. سده‌ای که ایران به دلیل نفت سرشارش از چاه‌های مسجدسلیمان و دیگر مناطق جنوب و موقعیت استراتژیکش، سرزمینی محبوب اما سخت برای قدرت‌های شرق و غرب بود. سده‌ای که قصه‌های پرغصه‌ای چون اشغال ایران در سال 1320 توسط متفقین در جنگ جهانی دوم و کودتای بریتانیایی و آمریکایی علیه دولت ملی دکتر محمد مصدق در سال 1332 را در دل خود جای داد. سده‌ای که در آن انقلابی علیه نظام پادشاهی، که مهم‌ترین اتهامش وابستگی به بیگانه بود، شکل گرفت. سده‌ای که شاهد جنگی هشت‌ساله با همسایه قدیمی بود و رابطه‌های پرفراز و نشیبی با دیگر همسایه‌ها ایجاد شد. سده‌ای که ایران تقریبا در اغلب تحولات مهم آسیای مرکزی نقش داشت یا از آن متأثر شد. در همین سده است که اتحاد جماهیر شوروی فرو‌پاشید و همسایه قدرتمند شمالی ایران به پنج جمهوری تکثیر ‌شد. سده‌ای که شروعش چندان آرام نبود و آخرین پادشاه قاجار در آستانه ورود به آن با کودتای رضاخان برخوردار از حمایت بریتانیا، مواجه شده بود و بیش از پیش قدرتش را از‌دست‌رفته می‌دید. صد سال گذشت و بریتانیا جای خود را در تقابل با حکومت ایران به ایالات متحده آمریکا داد. صد سال گذشت و جابه‌جایی‌های بسیاری در عرصه بین‌الملل رخ داد. ایران نیز در این عرصه شاهد کامیابی‌ها و ناکامی‌های بسیار بود. چه عواملی باعث موفقیت‌ها و شکست‌ها شد؟
اغلب کارشناسان حوزه روابط بین‌الملل معتقدند ایران، در این یک‌صد سال در مقابل بسیاری از تحولات جهانی نمی‌توانسته و نمی‌تواند بی‌تفاوت باشد. البته این امر در سال‌های اخیر به شکل‌های متفاوت‌تری خود را نشان داده و می‌دهد. نمونه آن، کشوری مانند چین است که از آسیای شرقی علاقه‌مند به ایفای نقش در خاورمیانه شده و علاوه بر جلساتی که با دیپلمات‌های کشورهای دوست خود برپا می‌کند، اولین مانور مشترک نظامی با روسیه و ایران را نیز در دریای هند برگزار کرد. اگرچه نمونه چین یک تفاوت بزرگ با وضعیت ایران دارد که این کشور برنامه کلانی برای تقویت توان مالی و اقتصادی کشور گذراند و بعد از اینکه در رقابت چشم‌گیر تجاری با قدرت اقتصادی آمریکا قرار گرفته به ایفای نقش سیاسی در خاورمیانه علاقه‌مند شده است. از گذر تاریخی ایران در پهنه جهان می‌توان دریافت که این كشور در تنگنایی همیشگی قرار داشته و در تمام سده‌ای كه گذشت، دوستانی به غایت انگشت‌شمار داشته است که در دوره پهلوی، آن سوی جهان بودند و در دوره جمهوری اسلامی در منطقه، البته با سلوک و هیبتی که برای جهان خوشایند نیست؛ از حزب‌الله تا حشدالشعبی و انصارالله در یمن. در همین دوره البته توافق هسته‌ای، به گونه‌ای نقب‌زدن بین این دو جهان بود و هم‌سنگ‌شدن دوباره ایران و وزیر خارجه‌اش که بتواند نیمه شبی تا صبح وزیر خارجه آمریکا را پای میز مذاکره نگه دارد. اما تصویر امروز ایران در آستانه ورود به سال 1400 هجری شمسی قابل‌تأمل‌تر از پیش است. روسیه و چین به‌واسطه برجام و همکاری‌های منطقه‌ای و البته توافق‌نامه‌هایی نزدیک به نهایی‌شدن در شرف دستیابی به جایگاهی ویژه برای ایران هستند، زیرا اگر قفل تحریم‌ها باز نشود این رفاقت‌ها به‌ شکل ویژه‌ای از رابطه استراتژیک تبدیل می‌شود. اما در جهان فعلی آن‌چه اهمیت وافری دارد و به نظر می‌رسد مسئولان کشور از آن غافل هستند، قدرت و تأثیرگذاری انگاره (image) است. انگاره‌ای که سال‌ها از ایران در جهان ترویج شده و در حال توسعه است، هیچ پیوندی با ایران تاریخی و تصویر پرطمطراق از فرهنگ و ادب فارسی ندارد. این را هر ایرانی‌ای که یک بار از مرزهای کشور خارج شده می‌تواند شهادت بدهد؛ بزرگ‌ترین سرمایه یک کشور، فرهنگ و هنر و تمدن آن است که ما خود را از آن محروم ساخته‌ایم و می‌خواهیم در قامت درختی جوان، نقش‌های بزرگ و کلانی ایفا کنیم. در مورد نقش تخریبی ایران ادعاسازی شده که خود حکایت مفصلی است. انگاره رایجی که اکنون از ایران در جهان وجود دارد، ایرانی است که باید از آن هراسید، ایرانی که ترسناک است و ایرانی که نمی‌توان با آن پیش رفت. حال، ادعاهایی را که تاکنون در مورد برنامه‌های خرابکارانه ایران در نقاط مختلف به‌ویژه اروپا وجود داشته، کنار کشوری بگذارید که می‌خواهد انرژی هسته‌ای داشته باشد. این انگاره، بی‌کم‌وکاست، ایران را در مظان اتهام تلاش برای دستیابی به بمب اتم قرار می‌دهد. حال خود را جای دیگران بگذاریم با این انگاره و این تصویر نه‌چندان خوشایند، شما باشید چه می‌کنید؟ اکنون، باید بیش از گذشته، به بهبود تصویر ایران و ایرانی در جهان بیندیشیم و برای این هدف برنامه‌ریزی کنیم. این مهم به دست نمی‌آید جز آنکه به صد سال گذشته خوب بنگریم و اشتباهاتمان در عرصه جهانی و گاه حتی داخلی که ضربات سختی بر تن ایران وارد کرده، با نگاهی واقع‌بینانه شناخته شود و اراده‌ای جمعی و توافق‌شده در نهادهای تصمیم‌گیر برای تکرارنکردن این خطاها شکل گیرد.

سده‌ای که پشت سر گذاشتیم، هم جهان بزرگ‌ترین تحولات تاریخ خود را پشت سر گذاشت و هم ایران در گذرگاه جهان دستخوش تغییرات بزرگی شد. سده‌ای كه در تلاطم یافتن شرکا و رفقا، دفاع از خود و موجودیت کشور در میانه بحران‌ها و جنگ‌های جهانی گذشت. سده‌ای که توافق‌هایی برای نظم‌بخشی به خاورمیانه در قلب اروپا به دست آمد و ایران علاوه بر حفظ کیان خود، به نحوه بازی در صحنه‌های جهانی پیوسته در حال تغییر ‌اندیشید. سده‌ای که ایران به دلیل نفت سرشارش از چاه‌های مسجدسلیمان و دیگر مناطق جنوب و موقعیت استراتژیکش، سرزمینی محبوب اما سخت برای قدرت‌های شرق و غرب بود. سده‌ای که قصه‌های پرغصه‌ای چون اشغال ایران در سال 1320 توسط متفقین در جنگ جهانی دوم و کودتای بریتانیایی و آمریکایی علیه دولت ملی دکتر محمد مصدق در سال 1332 را در دل خود جای داد. سده‌ای که در آن انقلابی علیه نظام پادشاهی، که مهم‌ترین اتهامش وابستگی به بیگانه بود، شکل گرفت. سده‌ای که شاهد جنگی هشت‌ساله با همسایه قدیمی بود و رابطه‌های پرفراز و نشیبی با دیگر همسایه‌ها ایجاد شد. سده‌ای که ایران تقریبا در اغلب تحولات مهم آسیای مرکزی نقش داشت یا از آن متأثر شد. در همین سده است که اتحاد جماهیر شوروی فرو‌پاشید و همسایه قدرتمند شمالی ایران به پنج جمهوری تکثیر ‌شد. سده‌ای که شروعش چندان آرام نبود و آخرین پادشاه قاجار در آستانه ورود به آن با کودتای رضاخان برخوردار از حمایت بریتانیا، مواجه شده بود و بیش از پیش قدرتش را از‌دست‌رفته می‌دید. صد سال گذشت و بریتانیا جای خود را در تقابل با حکومت ایران به ایالات متحده آمریکا داد. صد سال گذشت و جابه‌جایی‌های بسیاری در عرصه بین‌الملل رخ داد. ایران نیز در این عرصه شاهد کامیابی‌ها و ناکامی‌های بسیار بود. چه عواملی باعث موفقیت‌ها و شکست‌ها شد؟
اغلب کارشناسان حوزه روابط بین‌الملل معتقدند ایران، در این یک‌صد سال در مقابل بسیاری از تحولات جهانی نمی‌توانسته و نمی‌تواند بی‌تفاوت باشد. البته این امر در سال‌های اخیر به شکل‌های متفاوت‌تری خود را نشان داده و می‌دهد. نمونه آن، کشوری مانند چین است که از آسیای شرقی علاقه‌مند به ایفای نقش در خاورمیانه شده و علاوه بر جلساتی که با دیپلمات‌های کشورهای دوست خود برپا می‌کند، اولین مانور مشترک نظامی با روسیه و ایران را نیز در دریای هند برگزار کرد. اگرچه نمونه چین یک تفاوت بزرگ با وضعیت ایران دارد که این کشور برنامه کلانی برای تقویت توان مالی و اقتصادی کشور گذراند و بعد از اینکه در رقابت چشم‌گیر تجاری با قدرت اقتصادی آمریکا قرار گرفته به ایفای نقش سیاسی در خاورمیانه علاقه‌مند شده است. از گذر تاریخی ایران در پهنه جهان می‌توان دریافت که این كشور در تنگنایی همیشگی قرار داشته و در تمام سده‌ای كه گذشت، دوستانی به غایت انگشت‌شمار داشته است که در دوره پهلوی، آن سوی جهان بودند و در دوره جمهوری اسلامی در منطقه، البته با سلوک و هیبتی که برای جهان خوشایند نیست؛ از حزب‌الله تا حشدالشعبی و انصارالله در یمن. در همین دوره البته توافق هسته‌ای، به گونه‌ای نقب‌زدن بین این دو جهان بود و هم‌سنگ‌شدن دوباره ایران و وزیر خارجه‌اش که بتواند نیمه شبی تا صبح وزیر خارجه آمریکا را پای میز مذاکره نگه دارد. اما تصویر امروز ایران در آستانه ورود به سال 1400 هجری شمسی قابل‌تأمل‌تر از پیش است. روسیه و چین به‌واسطه برجام و همکاری‌های منطقه‌ای و البته توافق‌نامه‌هایی نزدیک به نهایی‌شدن در شرف دستیابی به جایگاهی ویژه برای ایران هستند، زیرا اگر قفل تحریم‌ها باز نشود این رفاقت‌ها به‌ شکل ویژه‌ای از رابطه استراتژیک تبدیل می‌شود. اما در جهان فعلی آن‌چه اهمیت وافری دارد و به نظر می‌رسد مسئولان کشور از آن غافل هستند، قدرت و تأثیرگذاری انگاره (image) است. انگاره‌ای که سال‌ها از ایران در جهان ترویج شده و در حال توسعه است، هیچ پیوندی با ایران تاریخی و تصویر پرطمطراق از فرهنگ و ادب فارسی ندارد. این را هر ایرانی‌ای که یک بار از مرزهای کشور خارج شده می‌تواند شهادت بدهد؛ بزرگ‌ترین سرمایه یک کشور، فرهنگ و هنر و تمدن آن است که ما خود را از آن محروم ساخته‌ایم و می‌خواهیم در قامت درختی جوان، نقش‌های بزرگ و کلانی ایفا کنیم. در مورد نقش تخریبی ایران ادعاسازی شده که خود حکایت مفصلی است. انگاره رایجی که اکنون از ایران در جهان وجود دارد، ایرانی است که باید از آن هراسید، ایرانی که ترسناک است و ایرانی که نمی‌توان با آن پیش رفت. حال، ادعاهایی را که تاکنون در مورد برنامه‌های خرابکارانه ایران در نقاط مختلف به‌ویژه اروپا وجود داشته، کنار کشوری بگذارید که می‌خواهد انرژی هسته‌ای داشته باشد. این انگاره، بی‌کم‌وکاست، ایران را در مظان اتهام تلاش برای دستیابی به بمب اتم قرار می‌دهد. حال خود را جای دیگران بگذاریم با این انگاره و این تصویر نه‌چندان خوشایند، شما باشید چه می‌کنید؟ اکنون، باید بیش از گذشته، به بهبود تصویر ایران و ایرانی در جهان بیندیشیم و برای این هدف برنامه‌ریزی کنیم. این مهم به دست نمی‌آید جز آنکه به صد سال گذشته خوب بنگریم و اشتباهاتمان در عرصه جهانی و گاه حتی داخلی که ضربات سختی بر تن ایران وارد کرده، با نگاهی واقع‌بینانه شناخته شود و اراده‌ای جمعی و توافق‌شده در نهادهای تصمیم‌گیر برای تکرارنکردن این خطاها شکل گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.