|

گفت وگو با عباس آخوندی

دولت فاقد نظریه است

هستی قاسمی

انتخابات ریاست‌جمهوری 1400 بیش از هر چیزی تحت‌تأثیر فضای گفت‌وگوی احتمالی ایران با کشورهای اروپایی و آمریکا در قالب برجام قرار خواهد گرفت. در واقع برجام که دستاورد منحصربه‌فردی برای دولت حسن روحانی بوده، با خروج ترامپ از توافق وین به آن خدشه وارد شد، اکنون به نظر چنانچه آمریکای بایدن به برجام بازگردد، آثار آن بر رقابت‌های ریاست‌جمهوری 1400 محسوس خواهد بود. با این همه، مشکلات در ایران تنها به حضور مردم در پای صندوق‌های رأی در انتخابات پیش‌رو و خواسته آنها برای حل مشکلات اقتصادی و مسائل ایران در حوزه بین‌الملل محدود نمی‌شود؛ بلکه جامعه ایران به علت تحریم‌های پیچیده آمریکا با نوعی سردرگمی در تصمیم‌گیری برای حضور در انتخابات ریاست‌جمهوری مواجه شده است. بنابراین باید از هم‌اکنون تا انتخابات شرایطی را فراهم آورد تا در مردم نسبت به صندوق‌های رأی برای تغییر ساختار سیاست خارجی و داخلی ایران امیدی حاصل شود. ازاین‌رو به نظر می‌رسد که در این فاصله زمانی استفاده از هر مکانیسمی برای آغاز گفت‌وگوی ملی میان مردم و سیاست‌مداران و احزاب سیاسی با یکدیگر جهت رسیدن به هرگونه توافق به منظور حل مشکلات جامعه ضروری است. بر این اساس، «شرق» با عباس آخوندی، وزیر مستعفی راه و شهرسازی دولت دوازدهم و نظریه‌پرداز ایده ایران، درباره امکان حل «FATF» هم‌زمان با امضای برجام، اقدامات مجلس، انتخابات و احتمال کاندیداتوری‌اش در 1400و ایده ایران به گفت‌وگو نشسته است که در ادامه می‌خوانید.

بنا بر گفته شما، عدم شفاف‌سازی مالی و نپیوستن به «FATF»، سالانه 20 میلیارد دلار هزینه به ایران تحمیل می‌کند؛ آیا بهتر نبود دولت زمانی که تب‌و‌تاب برجام را داشت، هم‌زمان با برنامه جامع اقدام مشترک، «FATF» را هم به ثمر می‌رساند؟

همین‌طور است. قبل از این بارها اشاره کردم که دولت فاقد نظریه است. برجام به‌عنوان یک پیمان امنیتی، ایران را از فصل هفتم منشور شورای امنیت سازمان ملل خارج کرد؛ اما امضای یک پیمان امنیتی هیچ‌گاه به روانی تجارت و توسعه اقتصادی منجر نمی‌شود. بنابراین دولت هم‌زمان با برجام باید به همه موارد می‌اندیشید. برای مثال، هم‌زمان با مذاکرات هسته‌ای، یعنی یک سال قبل از امضای توافق‌نامه برجام، مذاکرات خرید هواپیما و نوسازی ناوگان ریلی ایران را در وزارت راه ‌و شهرسازی آغاز کردیم. با شرکت‌ها و بنگاه‌های بزرگ خارجی از‌جمله کره، چین و آلمان در رابطه با تأمین واگن‌ها به رایزنی پرداختیم. قبل از آن، بحث نوسازی و سرمایه‌گذاری چینی‌ها برای بندرها و زیرساخت‌های ریلی ایران از‌جمله برقی‌کردن قطار تهران - مشهد و گرمسار - اینچه‌برون را پیگیری کردیم؛ چراکه این اقدامات فرایندهای زمان‌بری را می‌طلبد و به‌عنوان فرایندهای طولانی باید هم‌زمان با مسئله برجام صورت می‌گرفت.
آیا از فرصت به قدرت رسیدن دموکرات‌ها در آمریکا می‌توان برای حل مشکلات بین‌المللی ایران بهره برد یا به حل‌وفصل برخی از آنها سرعت بخشید؟
هم آری و هم نه. آری، چراکه این گروه با استفاده از فرایندها و مقررات بین‌المللی کار می‌کند و چون دست برتر را در روابط بین‌الملل دارد، امکان بهره‌برداری از سازمان‌ها و مقررات بین‌المللی به نفع خود را داراست. از سوی دیگر، مدت‌هاست ما حضور فعالی در این سازمان‌ها و همکاری‌های بین‌المللی نداشته‌ایم؛ در نتیجه، دقیقا نقطه ضعف ما در همین حوزه است. بنابراین، این گروه ظرفیت شکل‌دهی یک همکاری نسبتا گسترده در بین اکثر قدرت‌های جهان علیه ما را دارد؛ همان ‌کاری که در دولت‌های نهم و دهم شد. بنابراین، موضوع از یک سو دو‌جانبه است و از سوی دیگر به ظرفیت و توان دیپلماسی ما بستگی دارد. حرکت‌هایی که در حال حاضر در ایران در حال انجام است، اکثرا در نهایت به نفع آمریکای بایدن است و به زیان ما.
نکته بعد، کار با نهادهای بین‌المللی، فرایندی است؛ در نتیجه، بسیار زمان‌بر است. این‌گونه نیست که با موافقت یک رئیس‌جمهور یا یک مذاکره همه ‌چیز حل‌و‌فصل شود. متأسفانه جامعه سیاسی و کارگزاران حکومتی حداقل آشنایی با این فرایندها و روش مذاکره با آنها را ندارند. ندانستن این پیچیدگی‌ها منجر به تلقی‌های اشتباه و خراب‌کردن کار می‌شود. برای مثال، «FATF» یک سلسله فرایند است؛ این فرایندها برای این وضع شده‌اند که در نقل‌وانتقالات مالی، قانون‌های ضد‌پول‌شویی و تأمین مالی تروریسم مراعات شوند. از‌این‌رو، هزاران نفر در سیستم بانکی ایران نیاز به آموزش دارند و باید آیین‌نامه‌های آن تهیه شود و فرایندهایش صورت بگیرد. فرایند تأمین مالی تروریسم، پول‌شویی داخلی و پول‌شویی خارجی، هر‌یک اقدام بسیار مهمی است که به‌عنوان یک فرایند باید هم‌زمان با مسئله بنیادین امنیتی مورد پیگیری قرار می‌گرفت. تصور عده‌ای این است که خب یک روز می‌گوییم قبول. این یک لفظ نیست؛ این تعبیه یک سلسله‌فرایندهای دقیق است که بسیار زمان‌بر هستند. به همین دلیل هم تصور این گروه این بود که با امضای برجام همه مسائل حل‌وفصل می‌شود. بعد مدعی شدند که چرا مسائل حل نشد.
در هر صورت، پاسخ پرسش شما بله است به ‌شرط آنکه ما رویکردی جامع و درست داشته باشیم. اما ما به دلیل فقدان نظریه از فرصت پیشین بهره نبردیم و فرصت‌ها از دست رفت. هرچند ترامپ هم بعد از به قدرت رسیدن، باقی فرصت‌ها را نیز مسدود کرد. در تجربه پیشین، هم‌زمان با امضای برجام و حتی قبل از آن، باید «FATF» امضا می‌شد. علاوه بر این، دولت روحانی همراه با انعقاد برجام، باید فرایند عضویت در سازمان «WTO» و تجارت آزاد را نیز پیگیری می‌کرد؛ زیرا موقعیت ایران در چهار‌راه جهان، جایی است که باید ثابت شود تجارت و مبادله مالی روان است، رفت‌‌و‌آمد انسان‌ها به سهولت صورت می‌گیرد و امن است. برجام امنیت، «FATF» مبادله مالی و «WTO» تجارت آزاد را تأمین می‌کرد؛ در نتیجه هم‌زمان با برجام، «FATF» هم باید مورد پیگیری قرار می‌گرفت. این مسئله، مشکل فقدان نظریه بوده و هست. نه‌تنها دولت، بلکه اساسا احزاب و گروه‌ها نیز در ایران یک نظریه جامع ندارند؛ در‌حالی‌که برای اداره کشور باید یک نظریه وجود داشته باشد.
آیا با توجه به تبعات تصمیمات مجلس می‌توان گفت که به راستی این اقدامات در راستای مخالفت با آمریکا بوده است؟
در ظاهر امر این اقدامات ضد‌آمریکایی و ضد‌اسرائیلی است؛ اما سیاست ایران را تبدیل به تابعی از سیاست آمریکا می‌کند. سیاست ایران باید مستقل از تحولات داخلی آمریکا باشد؛ یعنی ترامپ یا بایدن نباید برای ما فرقی از منظر استقلال سیاسی داشته باشد. بااین‌حال، وقتی سیاستی اتخاذ می‌شود که نتیجه آن به اقدامات بایدن بستگی دارد، در عمل دست ایران بسته می‌شود؛ زیرا سیاست ایران را تابعی از سیاست آمریکا کرده است. حال آنکه هیچ سیاست‌مدار باتدبیری، سیاست کشور خود را تابعی از کشور دیگر، آن‌هم با این حجم از اختلاف‌ها نمی‌کند. اقدامات مجلس در ظاهر امر ضد‌آمریکایی است، ولی در عمل سیاست ایران را کاملا به تابعی از تغییرات در آمریکا تبدیل کرده است که از آن دست اشتباهات استراتژیک فوق‌العاده بزرگ بود.
اگر ایران قاعده بازی را در صحنه جهانی و تجارت می‌دانست، آیا هرگونه تغییر در ایران باز هم وابسته به تحولات سیاست داخلی آمریکا مانند تغییر ریاست‌جمهوری در آن بود؟ اساسا همه کشورها چنین وضعی دارند یا اینکه تنها ایران تا این اندازه تحت تأثیر تحولات داخلی آمریکاست؟
در این امر که آمریکا قدرت مسلط جهان است و تحولات داخلی آن بر روابط بین‌الملل تأثیر می‌گذارد، تردیدی نیست؛ اما اینکه سیاست کشورها تابعی از تحولات داخلی ایالات متحده باشد، مسئله دیگری است. وقتی از خانه خارج می‌شویم، تحت تأثیر شرایط محیطی، نحوه بازخورد ما تغییر می‌کند؛ اما این مسئله به این مفهوم نیست که ما تابع شرایط جوی هستیم، بلکه برعکس ما تصمیم می‌گیریم بازخوردمان نسبت به محیط چه باشد؛ زیرا برای خودمان یک سبک زندگی، روش و منش داریم و بر اساس آن نسبت به تغییرات محیطی عکس‌العمل نشان می‌دهیم که از درک و فهم خودمان نشئت می‌گیرد. بنابراین بر اساس تحولاتی که در بیرون رخ داده، در رفتار خود تغییر ایجاد می‌کنیم؛ اما عده‌ای می‌گویند اساسا ما تغییری در رفتار خود ایجاد نمی‌کنیم، بلکه منتظر می‌مانیم که ببینیم طرف مقابل چه کار می‌کند! در‌حالی‌که این رفتار کاملا نسنجیده است.
برای مثال، باید این نکته را بفهمیم که به هر روی ما با پدیده‌های فراملی مواجه‌ هستیم. در چنین وضعی باید بتوان منافع مشترک تعریف کرد. در عمل نه‌تنها در 40 سال گذشته، بلکه حتی پس از مشروطه نیز دولت‌ها نتوانسته‌اند یک حوزه جغرافیایی منافع مشترک تعریف کنند. در هیچ‌یک از حوزه‌های امنیتی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، منافع مشترک تعریف نشد. در چنین شرایطی، چگونه می‌توان امنیت پایدار داشت؟ ما حتی در یک محله با همسایه‌ها نیز منافع مشترک داریم. اگر قرار باشد با همسایه‌هایمان زندگی و منافع خود را از هر طرف منفک کنیم، در این صورت چنین جایی دیگر محله نیست، جهنم است.
چه چیز باعث می‌شود شهروندان در ایران نسبت به صندوق‌های رأی احساس ناکارآمدی داشته باشند، ولی در آمریکا با وجود کرونا باز هم مردم با بیشترین میزان مشارکت در انتخابات شرکت کنند؟
بزرگ‌ترین چالش ایران پس از مشروطه، مفهوم ملت است؛ زیرا وقتی می‌گوییم بر اساس فصل ششم قانون اساسی، دولت و حکومت نماینده اراده عمومی است، به تعریف ملت باز‌می‌گردیم. به راستی ملت چیست؟ در ایران ملت متشکل از اقوام مختلف و دارای یک تاریخ است و این ملت‌های مشمول تمدن ایرانی در یک دوره تاریخی قبض‌وبسط پیدا کرده‌اند. تعریف ملت بسیار مهم است. در زمانی در دوره رضاشاهی به دلیل هرج‌ومرج در ایران گرایشی به سمت تمرکز به‌منظور حفظ یکپارچگی ملی و ایجاد امنیت حتی به بهای خودکامگی و استبداد، در میان نخبگان ایرانی به وجود آمد. مبنای توجیه و مشروعیت‌بخشی به این خودکامگی، ملی‌گرایی رمانتیک و نفی تنوع‌های قومی در ایران بود. کم‌وبیش همین سیاست در ترکیه آتاتورک نیز اتخاذ شد. از‌این‌رو، ما به‌عنوان ملت ایران، با نوعی ناسیونالیسم مواجه شدیم که بنیان آن با سابقه تاریخی تمدنی ما کاملا در تعارض بود؛ زیرا در ظاهر امر ملی‌گرایانه به نظر می‌رسید، ولی در باطن جز نفی مفهوم تاریخی ملت ایران و تنوع‌های قومی در کشور نبود. این سیاست، جنبه همه‌شمولی از تمدن ایران را مورد توجه قرار نمی‌داد. پس از انقلاب باز هم با این امر مواجه شدیم؛ این بار در قالب‌های دیگری که در نهایت در پی نفی هویت‌های قومی و ملی بود. در نهایت وقتی از ملت ایران تعریف می‌کنیم، باید بگوییم این ملت تا چه اندازه ظرفیت پذیرش همه اقوام، گروه‌ها، ادیان، مذاهب، تفکرها و گرایش‌ها را دارد. خاصیت ملت این است که بتواند همه اقوام، ادیان، مذاهب و خرده‌فرهنگ‌ها را در بر بگیرد. اگر تعریف ما محدود‌کننده باشد، این همان آغاز عدم شکل‌گیری دولت و ملت در ایران است. مسئله حق شهروندی نیز به این امر بازمی‌گردد. روحانی در شعارهایش گفت من طرفدار حق شهروندی‌ هستم. روحانی باید نشان می‌داد که هیچ شهروندی، وابسته به هر قوم و آیینی، ذره‌ای از حق شهروندی‌اش در ایران سلب نمی‌شود. من تصور می‌کنم چنین موضوعی در تصور ذهنی ایشان از مفهوم حقوق شهروندی نبود و بیشتر حقوق شهروندی را به رعایت برخی نکات رفتاری همچون تکریم ارباب‌رجوع یا برخی فرایندهای آیین دادرسی خلاصه می‌کردند. اکنون که فرصت گفت‌وگوی ملی در انتخابات فراهم شده است، باید به گفت‌وگو پرداخت. چرا حس تعلق به کشور کم است؟ چرا سطح مهاجرت نخبگان در ایران تا این حد بالاست؟ چرا ما تا این اندازه مهاجرت سرمایه در ایران داریم؟ چرا این جامعه کلنگی و کوتاه‌مدت شده است؟ چرا توسعه در ایران تحقق پیدا نمی‌کند؟ چرا رشد سرمایه‌گذاری منفی است؟ چرا هیچ‌کس نمی‌داند هفته بعد چه می‌شود؟ چرا کشور پس از 50 سال همچنان با تورم بالا مواجه است؟ به باور من، ژرف‌ترین پاسخ به همه این پرسش‌ها، ریشه در بازگشت به تعریف ملت دارد.
بنابراین اکنون که بحث درباره انتخابات است و قرار است گفت‌وگوی ملی صورت بگیرد، ما تنها نمی‌خواهیم انتخاب کنیم که فلان فرد رئیس‌جمهور شود؛ بلکه در پی استقرار حاکمیت اراده عمومی و اراده ملی در کشور هستیم. علاوه بر انتخابات ریاست‌جمهوری، انتخابات شورای شهر را هم در پیش داریم. باید ببینیم وقتی انتخابات شورای شهر برگزار می‌شود، آیا نتیجه انتخابات تشکیل حکمروایی محلی خواهد بود؟ آیا مردم شهر حق تعریف منافع عمومی در سطح شهر خود را دارند؟ آیا مسائل عمرانی و اجتماعی یک شهر در اختیار مردم خود آن شهر قرار می‌گیرد؟ آیا خودشان تعارض‌های درون شهرشان را مدیریت می‌کنند؟ یا آنکه قرار است وزیر کشور درباره این مسائل تصمیم‌گیری کند؟ آیا انتخاب شهردار، عوارض، طرح‌های جامع و تفصیلی و... بر عهده دولت مرکزی است؟ بنابراین انتخابات ریاست‌جمهوری و شورای شهر فرصتی برای گفت‌وگو در سطح محلی و ملی است. در انتخابات، ریشه این همه ناکارآمدی و غیرمؤثربودن مشارکت را می‌توان محل بررسی قرار داد. نکته مثبتی که در ایران وجود دارد، تداوم برگزاری انتخابات در آن است. گرچه ممکن است انتقادهای بسیاری به فرایندهای انتخابات وارد باشد؛ انتقادهایی مثل اینکه گفته شد انتخابات چندان هم منصفانه نیست یا آنکه آزادی حق انتخاب در آن محدود است؛ اما در هر صورت ایران کشوری است که در آن انتخابات برگزار می‌شود، حال آنکه در برخی از کشورهای همسایه حتی انتخابات حداقلی هم برگزار نمی‌شود. بااین‌حال، چرا انتخابات در ایران کم‌اثر است و کارایی چندانی ندارد؟ در این رابطه باید گفت مدت‌هاست در ایران یک ایده مرکزی و محوری برای تعریف ملت و شهروند ایران ‌بودن نداریم. به همین خاطر، مانند پاندول در این میان حرکت کرده‌ایم. در دوره‌ای تابع یک ناسیونالیسم افراطی شدیم که حتی تحمل تنوع‌های قومی داخل ایران را هم نداشت. در دوره‌ای نیز دچار یک رویکرد افراطی شدیم که گویی اساسا پدیداری به نام ایران وجود ندارد و ما عضو یک امت واحده هستیم، بدون آنکه جایگاه‌ ما حتی در آن امت تعریف شده‌ باشد. وقتی حرکت اجتماعی پاندولی شد، نتیجه آن عدم قطعیت می‌شود. در این صورت شهروند ایرانی نمی‌داند حس وفاداری و تعلقش کجاست یا تا چه اندازه حس سرزمینی دارد.
اساسا چرا مردم باید در انتخابات مشارکت داشته باشند، وقتی آن‌طور که باید از خروجی صندوق رأی و عملکرد دولتمردان احساس رضایت نداشته‌اند؟
انتخابات به‌عنوان یک گفت‌وگوی ملی، فرصتی فراهم می‌کند تا ملتی بتواند چهار سال عملکرد دولت یا مجلس را مورد بررسی قرار دهد و مسیر جدیدی انتخاب کند. از‌این‌رو، یک بخش انتخابات گفت‌وگوی ملی است و بخش دیگر آن که در جامعه ایران یک سلسه منافع متعارض شکل گرفته، منجر به نوعی نزاع شده است. امروز شکاف اجتماعی در بالاترین سطح خود قرار دارد؛ حتی در خانواده‌ها نیز شکاف شدیدی ایجاد شده است. قاعدتا انتخابات یک راه و رسم حل‌وفصل منصفانه منازعات برای رسیدن به صلح اجتماعی است. انتخابات می‌گوید گروهی که ما را نمایندگی می‌کردند، در نمایندگی خود موفق یا ناموفق بودند. اگر ناموفق بوده باشند، ما خواستار انتخاب گروهی دیگر برای نمایندگی خود هستیم. بنابراین انتخابات فرصت تجدیدنظر، بازاندیشی، فکر، گفت‌وگو و حل‌وفصل
منازعات است.
معتقدم در این وضعیت گوش‌ها حساس می‌شود و همه می‌خواهند بدانند که مخالفان و موافقان چه می‌گویند. اگر بخواهم با کسی مخالفت کنم، باز هم می‌خواهم بدانم مخالفم چه می‌گوید. اگر با کسی موافقت کنم، باز هم می‌خواهم بدانم عمق سخن موافق من چیست؛ بر این اساس هم رفتارش را مورد ارزیابی قرار می‌دهم و هم به سابقه تاریخی رفتارها، سخنان و شعارهایش بازمی‌گردم تا ببینم در مقاطع حساس چگونه رفتار کرده است. اگر در جایی منافع ملی با منافع شخصی‌اش در تعارض بود، آیا او توانست از خیر منافع شخصی به نفع منافع عمومی عبور کند؟ آیا به تعهداتش وفادار بوده است؟ اگر نتوانست به تعهداتش عمل کند، آیا صادقانه به مردم گفت که نمی‌توانم به تعهداتم عمل کنم؟
ایده ایران برای برون‌رفت از چالش‌ها و بحران‌های موجود در کشور چه راه‌حلی دارد؟
ایده ایران دو ویژگی دارد؛ نخست آنکه ملت را تعریف می‌کند؛ یعنی مبنایی برای تعریف ملت در ایران قلمداد می‌‌شود؛ مسئله‌ای که پس از مشروطه تا به امروز هنوز نتوانسته‌ایم به یک تعریف مشخص درباره آن برسیم. تا وقتی این مسئله حل نشود، امکان خروج از جامعه کوتاه‌مدت را نداریم. ما زمانی از این وضعیت خارج می‌شویم که به تعریف مشخصی از ملت دست پیدا کنیم. بنابراین مبنای ایده ایران، تعریف ملت است. ویژگی دوم این است که یک منطقه تمدنی تعریف می‌کند که امکان زیست، منافع و کار مشترک در آن فراهم می‌شود. پس از این، ملت در یک چارچوب محصور نیست و آن منطقه حوزه تمدنی ایران است. این به آن معناست که من در یک محله زندگی می‌کنم که با همسایه‌هایم منافع مشترک دارم. آسایشم در گرو آسایش همسایه‌هایم است. اگر خانه همسایه آتش بگیرد، من نیز آرامش ندارم؛ زیرا امکان سرایت آتش به خانه‌ام نیز وجود دارد.
مفهوم فراملی یعنی اینکه اتفاقاتی که در حال وقوع است، بزرگ‌تر از اندازه دولت و ملت است. آلمان با همه قدرتش، آلمان‌بودنش به تنهایی کفایت نمی‌کند و باید محور اتحادیه اروپا شود. فرانسه با همه قدرتش، در نهایت کمک به شکل‌گیری اتحادیه اروپا می‌کند. آمریکا با وجود اینکه مشتمل بر 52 ایالت است، نفتا را ایجاد می‌کند و در شمال آمریکا برای خود باید قاعده بزرگ‌تری تعریف کند. کشورهای آمریکای لاتین اتحادیه مرکوسور را تعریف می‌کنند؛ زیرا برزیل و نیکاراگوئه و سایر کشورهای این منطقه به تنهایی نمی‌توانند به مسیر خود ادامه دهند. آسیای جنوب شرقی «آ‌سه‌آن» را تعریف می‌کند. هر‌کدام از این مناطق برای خود منطقه‌ای تعریف کرده‌اند؛ اما در ایران هیچ منطقه‌ای تعریف نشده است. اگر از یک ایرانی بپرسیم که برای خود چه منطقه‌ای تعریف می‌کنی؟ اغلب با پاسخ روشنی روبه‌رو نمی‌شویم. برای مثال، وقتی در انگلستان تحصیل می‌کردم، در دانشکده می‌دیدم صدها نفر از اسپانیا، ایتالیا و‌... به دانشکده می‌آمدند. از استادمان پرسیدم این افراد با ملیت‌های مختلف اینجا چه کار می‌کنند؟ او در پاسخ گفت ما بعد از عضویت در اتحادیه اروپا به خاطر اینکه حس کنیم علاوه بر ملیت خود، عضو یک منطقه بزرگ‌تر هستیم، از همان دوره دانشجویی به کشورهای اروپایی سفر می‌کنیم. ایتالیایی به انگلستان، آلمانی به ایتالیا و اسپانیایی به کشورهای اسکاندیناوی و... سفر می‌کند تا تجربه‌های مختلفی داشته باشد و احساس کند به منطقه بزرگ‌تری تعلق دارد؛ اما ما ایرانی‌ها فراتر از ایران به کجا تعلق داریم؟ بنابراین حس تعلق امر مهمی است؛ زیرا برای داشتن امنیت، امنیتمان باید فراتر از چارچوب مرزها باشد. اقتصاد و روابط فرهنگی ما نیز باید فراتر از چارچوب مرزهایمان باشد. در این رابطه، ایده ایران به ما می‌گوید تو تعلق به یک تمدن داری. هم‌اکنون بیش از 400 میلیون نفر در حوزه نوروز زندگی می‌کنند؛ همه نوروز را گرامی می‌دارند و به واسطه این وجه اشتراک می‌توانیم هم‌صحبت، هم‌اعتقاد و هم‌منفعت باشیم؛ با یکدیگر زندگی و امنیت یکدیگر را حفظ کنیم. لازم نیست امروز قرار بگذاریم از یکدیگر دفاع کنیم؛ بیش از 2000 سال است که کنار یکدیگر زندگی کرده‌ایم. بنابراین مسئله اصلی این است که بتوان از فرصت انتخابات برای گفت‌وگوی ملی استفاده کرد.
با وجود موانع و مخالفت‌ها، ایده ایران چگونه قابل تحقق است؟
پرسش شما این است که آیا ایده ایران شدنی است؟ پاسخ من این است که چه امر و چه شرایطی یک هدف را شدنی می‌کند؟ اراده و فهم عمومی مسائل را ممکن می‌‌کند. بشخصه به فهم و اراده عمومی باور دارم. همچنین به این هم باور دارم که عده‌ای صدها مانع جلوی راه اراده عمومی می‌گذارند؛ اما تاکنون ثابت شده که همواره اراده عمومی همه موانع‌ را از سر راه بر‌می‌دارد. اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت پاسخ‌گو باشد، ولی در نهایت اراده عمومی به نتیجه خواهد رسید. بنابراین اگر این گفت‌وگو را شکل دهیم و حداقلی از اجماع را در میان همه اقوام، گروه‌ها، مذاهب و ادیان ایرانی ایجاد کنیم، از نظر من ایده ایران
قابل تحقق است.
تقریبا نزدیک به سه سال از استعفای شما از وزارت راه و مسکن می‌گذرد و از همان زمان شائبه کاندیداتوری‌تان برای ریاست‌جمهوری 1400 مطرح شد، تا چه اندازه در این مسئله جدی هستید؟
نامزدی و عدم نامزدی من در درجه دوم اهمیت قرار دارد. در ایام ثبت‌نام درباره کاندیداتوری خود در انتخابات 1400 تصمیم می‌گیرم. اکنون اظهار‌نظر در این رابطه بسیار زود است؛ اما از نظر من انتخابات فرصتی است تا بتوان درباره مسائل بنیادین و جاری به گفت‌وگو پرداخت. در حوزه مسائل جاری، پدیده فقر را نمی‌توان نادیده گرفت. پدیده فقر محصول ناکارآمدی دولت به مفهوم عام آن، اقتصاد غیر‌رسمی و توسعه فساد است. اگر بخواهیم فهمی از فقر داشته باشیم، کافی است به دوروبر خود توجه کنیم و ببینیم یک کارگر ساده در ایران روزی پنج دلار دریافتی دارد؛ تازه اگر کار داشته باشد. یک مدیر عالی‌رتبه که ماهانه 25 میلیون حقوق می‌گیرد، درآمدش معادل هزار دلار در ماه است؛ درحالی‌که چنین درآمدی حتی کمتر از قدرت خرید کارگر افغان، عراقی و سایر کشورهای همسایه است. چرا ما امروز در چنین وضعیتی قرار گرفته‌ایم؟ ریشه همه این مشکلات و ناکارآمدی‌ها به این مسئله برمی‌گردد که ما نمی‌توانیم تصمیمات بلند‌مدت در حوزه امنیت، سیاست، اقتصاد، اجتماع و... اتخاذ کنیم؛ تنها به این دلیل که در تعریف ملت در ایران گرفتاریم. چون ملت را تعریف نکردیم، دولت را هم نتوانستیم تعریف کنیم. به همین دلیل، امروز با پدیده بی‌دولتی و چند‌دولتی مواجه هستیم. در جایی گفتم ما به‌جای یک دولت، پنج دولت داریم. در کشوری با وجود پنج دولت، توسعه، اتحاد ملی و... ایجاد نمی‌شود. تعریف ملت برای اتحاد ملی ضروری است؛ یعنی حس هم‌سرنوشتی و هم‌پیوندی در یک سرزمین.

انتخابات ریاست‌جمهوری 1400 بیش از هر چیزی تحت‌تأثیر فضای گفت‌وگوی احتمالی ایران با کشورهای اروپایی و آمریکا در قالب برجام قرار خواهد گرفت. در واقع برجام که دستاورد منحصربه‌فردی برای دولت حسن روحانی بوده، با خروج ترامپ از توافق وین به آن خدشه وارد شد، اکنون به نظر چنانچه آمریکای بایدن به برجام بازگردد، آثار آن بر رقابت‌های ریاست‌جمهوری 1400 محسوس خواهد بود. با این همه، مشکلات در ایران تنها به حضور مردم در پای صندوق‌های رأی در انتخابات پیش‌رو و خواسته آنها برای حل مشکلات اقتصادی و مسائل ایران در حوزه بین‌الملل محدود نمی‌شود؛ بلکه جامعه ایران به علت تحریم‌های پیچیده آمریکا با نوعی سردرگمی در تصمیم‌گیری برای حضور در انتخابات ریاست‌جمهوری مواجه شده است. بنابراین باید از هم‌اکنون تا انتخابات شرایطی را فراهم آورد تا در مردم نسبت به صندوق‌های رأی برای تغییر ساختار سیاست خارجی و داخلی ایران امیدی حاصل شود. ازاین‌رو به نظر می‌رسد که در این فاصله زمانی استفاده از هر مکانیسمی برای آغاز گفت‌وگوی ملی میان مردم و سیاست‌مداران و احزاب سیاسی با یکدیگر جهت رسیدن به هرگونه توافق به منظور حل مشکلات جامعه ضروری است. بر این اساس، «شرق» با عباس آخوندی، وزیر مستعفی راه و شهرسازی دولت دوازدهم و نظریه‌پرداز ایده ایران، درباره امکان حل «FATF» هم‌زمان با امضای برجام، اقدامات مجلس، انتخابات و احتمال کاندیداتوری‌اش در 1400و ایده ایران به گفت‌وگو نشسته است که در ادامه می‌خوانید.

بنا بر گفته شما، عدم شفاف‌سازی مالی و نپیوستن به «FATF»، سالانه 20 میلیارد دلار هزینه به ایران تحمیل می‌کند؛ آیا بهتر نبود دولت زمانی که تب‌و‌تاب برجام را داشت، هم‌زمان با برنامه جامع اقدام مشترک، «FATF» را هم به ثمر می‌رساند؟

همین‌طور است. قبل از این بارها اشاره کردم که دولت فاقد نظریه است. برجام به‌عنوان یک پیمان امنیتی، ایران را از فصل هفتم منشور شورای امنیت سازمان ملل خارج کرد؛ اما امضای یک پیمان امنیتی هیچ‌گاه به روانی تجارت و توسعه اقتصادی منجر نمی‌شود. بنابراین دولت هم‌زمان با برجام باید به همه موارد می‌اندیشید. برای مثال، هم‌زمان با مذاکرات هسته‌ای، یعنی یک سال قبل از امضای توافق‌نامه برجام، مذاکرات خرید هواپیما و نوسازی ناوگان ریلی ایران را در وزارت راه ‌و شهرسازی آغاز کردیم. با شرکت‌ها و بنگاه‌های بزرگ خارجی از‌جمله کره، چین و آلمان در رابطه با تأمین واگن‌ها به رایزنی پرداختیم. قبل از آن، بحث نوسازی و سرمایه‌گذاری چینی‌ها برای بندرها و زیرساخت‌های ریلی ایران از‌جمله برقی‌کردن قطار تهران - مشهد و گرمسار - اینچه‌برون را پیگیری کردیم؛ چراکه این اقدامات فرایندهای زمان‌بری را می‌طلبد و به‌عنوان فرایندهای طولانی باید هم‌زمان با مسئله برجام صورت می‌گرفت.
آیا از فرصت به قدرت رسیدن دموکرات‌ها در آمریکا می‌توان برای حل مشکلات بین‌المللی ایران بهره برد یا به حل‌وفصل برخی از آنها سرعت بخشید؟
هم آری و هم نه. آری، چراکه این گروه با استفاده از فرایندها و مقررات بین‌المللی کار می‌کند و چون دست برتر را در روابط بین‌الملل دارد، امکان بهره‌برداری از سازمان‌ها و مقررات بین‌المللی به نفع خود را داراست. از سوی دیگر، مدت‌هاست ما حضور فعالی در این سازمان‌ها و همکاری‌های بین‌المللی نداشته‌ایم؛ در نتیجه، دقیقا نقطه ضعف ما در همین حوزه است. بنابراین، این گروه ظرفیت شکل‌دهی یک همکاری نسبتا گسترده در بین اکثر قدرت‌های جهان علیه ما را دارد؛ همان ‌کاری که در دولت‌های نهم و دهم شد. بنابراین، موضوع از یک سو دو‌جانبه است و از سوی دیگر به ظرفیت و توان دیپلماسی ما بستگی دارد. حرکت‌هایی که در حال حاضر در ایران در حال انجام است، اکثرا در نهایت به نفع آمریکای بایدن است و به زیان ما.
نکته بعد، کار با نهادهای بین‌المللی، فرایندی است؛ در نتیجه، بسیار زمان‌بر است. این‌گونه نیست که با موافقت یک رئیس‌جمهور یا یک مذاکره همه ‌چیز حل‌و‌فصل شود. متأسفانه جامعه سیاسی و کارگزاران حکومتی حداقل آشنایی با این فرایندها و روش مذاکره با آنها را ندارند. ندانستن این پیچیدگی‌ها منجر به تلقی‌های اشتباه و خراب‌کردن کار می‌شود. برای مثال، «FATF» یک سلسله فرایند است؛ این فرایندها برای این وضع شده‌اند که در نقل‌وانتقالات مالی، قانون‌های ضد‌پول‌شویی و تأمین مالی تروریسم مراعات شوند. از‌این‌رو، هزاران نفر در سیستم بانکی ایران نیاز به آموزش دارند و باید آیین‌نامه‌های آن تهیه شود و فرایندهایش صورت بگیرد. فرایند تأمین مالی تروریسم، پول‌شویی داخلی و پول‌شویی خارجی، هر‌یک اقدام بسیار مهمی است که به‌عنوان یک فرایند باید هم‌زمان با مسئله بنیادین امنیتی مورد پیگیری قرار می‌گرفت. تصور عده‌ای این است که خب یک روز می‌گوییم قبول. این یک لفظ نیست؛ این تعبیه یک سلسله‌فرایندهای دقیق است که بسیار زمان‌بر هستند. به همین دلیل هم تصور این گروه این بود که با امضای برجام همه مسائل حل‌وفصل می‌شود. بعد مدعی شدند که چرا مسائل حل نشد.
در هر صورت، پاسخ پرسش شما بله است به ‌شرط آنکه ما رویکردی جامع و درست داشته باشیم. اما ما به دلیل فقدان نظریه از فرصت پیشین بهره نبردیم و فرصت‌ها از دست رفت. هرچند ترامپ هم بعد از به قدرت رسیدن، باقی فرصت‌ها را نیز مسدود کرد. در تجربه پیشین، هم‌زمان با امضای برجام و حتی قبل از آن، باید «FATF» امضا می‌شد. علاوه بر این، دولت روحانی همراه با انعقاد برجام، باید فرایند عضویت در سازمان «WTO» و تجارت آزاد را نیز پیگیری می‌کرد؛ زیرا موقعیت ایران در چهار‌راه جهان، جایی است که باید ثابت شود تجارت و مبادله مالی روان است، رفت‌‌و‌آمد انسان‌ها به سهولت صورت می‌گیرد و امن است. برجام امنیت، «FATF» مبادله مالی و «WTO» تجارت آزاد را تأمین می‌کرد؛ در نتیجه هم‌زمان با برجام، «FATF» هم باید مورد پیگیری قرار می‌گرفت. این مسئله، مشکل فقدان نظریه بوده و هست. نه‌تنها دولت، بلکه اساسا احزاب و گروه‌ها نیز در ایران یک نظریه جامع ندارند؛ در‌حالی‌که برای اداره کشور باید یک نظریه وجود داشته باشد.
آیا با توجه به تبعات تصمیمات مجلس می‌توان گفت که به راستی این اقدامات در راستای مخالفت با آمریکا بوده است؟
در ظاهر امر این اقدامات ضد‌آمریکایی و ضد‌اسرائیلی است؛ اما سیاست ایران را تبدیل به تابعی از سیاست آمریکا می‌کند. سیاست ایران باید مستقل از تحولات داخلی آمریکا باشد؛ یعنی ترامپ یا بایدن نباید برای ما فرقی از منظر استقلال سیاسی داشته باشد. بااین‌حال، وقتی سیاستی اتخاذ می‌شود که نتیجه آن به اقدامات بایدن بستگی دارد، در عمل دست ایران بسته می‌شود؛ زیرا سیاست ایران را تابعی از سیاست آمریکا کرده است. حال آنکه هیچ سیاست‌مدار باتدبیری، سیاست کشور خود را تابعی از کشور دیگر، آن‌هم با این حجم از اختلاف‌ها نمی‌کند. اقدامات مجلس در ظاهر امر ضد‌آمریکایی است، ولی در عمل سیاست ایران را کاملا به تابعی از تغییرات در آمریکا تبدیل کرده است که از آن دست اشتباهات استراتژیک فوق‌العاده بزرگ بود.
اگر ایران قاعده بازی را در صحنه جهانی و تجارت می‌دانست، آیا هرگونه تغییر در ایران باز هم وابسته به تحولات سیاست داخلی آمریکا مانند تغییر ریاست‌جمهوری در آن بود؟ اساسا همه کشورها چنین وضعی دارند یا اینکه تنها ایران تا این اندازه تحت تأثیر تحولات داخلی آمریکاست؟
در این امر که آمریکا قدرت مسلط جهان است و تحولات داخلی آن بر روابط بین‌الملل تأثیر می‌گذارد، تردیدی نیست؛ اما اینکه سیاست کشورها تابعی از تحولات داخلی ایالات متحده باشد، مسئله دیگری است. وقتی از خانه خارج می‌شویم، تحت تأثیر شرایط محیطی، نحوه بازخورد ما تغییر می‌کند؛ اما این مسئله به این مفهوم نیست که ما تابع شرایط جوی هستیم، بلکه برعکس ما تصمیم می‌گیریم بازخوردمان نسبت به محیط چه باشد؛ زیرا برای خودمان یک سبک زندگی، روش و منش داریم و بر اساس آن نسبت به تغییرات محیطی عکس‌العمل نشان می‌دهیم که از درک و فهم خودمان نشئت می‌گیرد. بنابراین بر اساس تحولاتی که در بیرون رخ داده، در رفتار خود تغییر ایجاد می‌کنیم؛ اما عده‌ای می‌گویند اساسا ما تغییری در رفتار خود ایجاد نمی‌کنیم، بلکه منتظر می‌مانیم که ببینیم طرف مقابل چه کار می‌کند! در‌حالی‌که این رفتار کاملا نسنجیده است.
برای مثال، باید این نکته را بفهمیم که به هر روی ما با پدیده‌های فراملی مواجه‌ هستیم. در چنین وضعی باید بتوان منافع مشترک تعریف کرد. در عمل نه‌تنها در 40 سال گذشته، بلکه حتی پس از مشروطه نیز دولت‌ها نتوانسته‌اند یک حوزه جغرافیایی منافع مشترک تعریف کنند. در هیچ‌یک از حوزه‌های امنیتی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، منافع مشترک تعریف نشد. در چنین شرایطی، چگونه می‌توان امنیت پایدار داشت؟ ما حتی در یک محله با همسایه‌ها نیز منافع مشترک داریم. اگر قرار باشد با همسایه‌هایمان زندگی و منافع خود را از هر طرف منفک کنیم، در این صورت چنین جایی دیگر محله نیست، جهنم است.
چه چیز باعث می‌شود شهروندان در ایران نسبت به صندوق‌های رأی احساس ناکارآمدی داشته باشند، ولی در آمریکا با وجود کرونا باز هم مردم با بیشترین میزان مشارکت در انتخابات شرکت کنند؟
بزرگ‌ترین چالش ایران پس از مشروطه، مفهوم ملت است؛ زیرا وقتی می‌گوییم بر اساس فصل ششم قانون اساسی، دولت و حکومت نماینده اراده عمومی است، به تعریف ملت باز‌می‌گردیم. به راستی ملت چیست؟ در ایران ملت متشکل از اقوام مختلف و دارای یک تاریخ است و این ملت‌های مشمول تمدن ایرانی در یک دوره تاریخی قبض‌وبسط پیدا کرده‌اند. تعریف ملت بسیار مهم است. در زمانی در دوره رضاشاهی به دلیل هرج‌ومرج در ایران گرایشی به سمت تمرکز به‌منظور حفظ یکپارچگی ملی و ایجاد امنیت حتی به بهای خودکامگی و استبداد، در میان نخبگان ایرانی به وجود آمد. مبنای توجیه و مشروعیت‌بخشی به این خودکامگی، ملی‌گرایی رمانتیک و نفی تنوع‌های قومی در ایران بود. کم‌وبیش همین سیاست در ترکیه آتاتورک نیز اتخاذ شد. از‌این‌رو، ما به‌عنوان ملت ایران، با نوعی ناسیونالیسم مواجه شدیم که بنیان آن با سابقه تاریخی تمدنی ما کاملا در تعارض بود؛ زیرا در ظاهر امر ملی‌گرایانه به نظر می‌رسید، ولی در باطن جز نفی مفهوم تاریخی ملت ایران و تنوع‌های قومی در کشور نبود. این سیاست، جنبه همه‌شمولی از تمدن ایران را مورد توجه قرار نمی‌داد. پس از انقلاب باز هم با این امر مواجه شدیم؛ این بار در قالب‌های دیگری که در نهایت در پی نفی هویت‌های قومی و ملی بود. در نهایت وقتی از ملت ایران تعریف می‌کنیم، باید بگوییم این ملت تا چه اندازه ظرفیت پذیرش همه اقوام، گروه‌ها، ادیان، مذاهب، تفکرها و گرایش‌ها را دارد. خاصیت ملت این است که بتواند همه اقوام، ادیان، مذاهب و خرده‌فرهنگ‌ها را در بر بگیرد. اگر تعریف ما محدود‌کننده باشد، این همان آغاز عدم شکل‌گیری دولت و ملت در ایران است. مسئله حق شهروندی نیز به این امر بازمی‌گردد. روحانی در شعارهایش گفت من طرفدار حق شهروندی‌ هستم. روحانی باید نشان می‌داد که هیچ شهروندی، وابسته به هر قوم و آیینی، ذره‌ای از حق شهروندی‌اش در ایران سلب نمی‌شود. من تصور می‌کنم چنین موضوعی در تصور ذهنی ایشان از مفهوم حقوق شهروندی نبود و بیشتر حقوق شهروندی را به رعایت برخی نکات رفتاری همچون تکریم ارباب‌رجوع یا برخی فرایندهای آیین دادرسی خلاصه می‌کردند. اکنون که فرصت گفت‌وگوی ملی در انتخابات فراهم شده است، باید به گفت‌وگو پرداخت. چرا حس تعلق به کشور کم است؟ چرا سطح مهاجرت نخبگان در ایران تا این حد بالاست؟ چرا ما تا این اندازه مهاجرت سرمایه در ایران داریم؟ چرا این جامعه کلنگی و کوتاه‌مدت شده است؟ چرا توسعه در ایران تحقق پیدا نمی‌کند؟ چرا رشد سرمایه‌گذاری منفی است؟ چرا هیچ‌کس نمی‌داند هفته بعد چه می‌شود؟ چرا کشور پس از 50 سال همچنان با تورم بالا مواجه است؟ به باور من، ژرف‌ترین پاسخ به همه این پرسش‌ها، ریشه در بازگشت به تعریف ملت دارد.
بنابراین اکنون که بحث درباره انتخابات است و قرار است گفت‌وگوی ملی صورت بگیرد، ما تنها نمی‌خواهیم انتخاب کنیم که فلان فرد رئیس‌جمهور شود؛ بلکه در پی استقرار حاکمیت اراده عمومی و اراده ملی در کشور هستیم. علاوه بر انتخابات ریاست‌جمهوری، انتخابات شورای شهر را هم در پیش داریم. باید ببینیم وقتی انتخابات شورای شهر برگزار می‌شود، آیا نتیجه انتخابات تشکیل حکمروایی محلی خواهد بود؟ آیا مردم شهر حق تعریف منافع عمومی در سطح شهر خود را دارند؟ آیا مسائل عمرانی و اجتماعی یک شهر در اختیار مردم خود آن شهر قرار می‌گیرد؟ آیا خودشان تعارض‌های درون شهرشان را مدیریت می‌کنند؟ یا آنکه قرار است وزیر کشور درباره این مسائل تصمیم‌گیری کند؟ آیا انتخاب شهردار، عوارض، طرح‌های جامع و تفصیلی و... بر عهده دولت مرکزی است؟ بنابراین انتخابات ریاست‌جمهوری و شورای شهر فرصتی برای گفت‌وگو در سطح محلی و ملی است. در انتخابات، ریشه این همه ناکارآمدی و غیرمؤثربودن مشارکت را می‌توان محل بررسی قرار داد. نکته مثبتی که در ایران وجود دارد، تداوم برگزاری انتخابات در آن است. گرچه ممکن است انتقادهای بسیاری به فرایندهای انتخابات وارد باشد؛ انتقادهایی مثل اینکه گفته شد انتخابات چندان هم منصفانه نیست یا آنکه آزادی حق انتخاب در آن محدود است؛ اما در هر صورت ایران کشوری است که در آن انتخابات برگزار می‌شود، حال آنکه در برخی از کشورهای همسایه حتی انتخابات حداقلی هم برگزار نمی‌شود. بااین‌حال، چرا انتخابات در ایران کم‌اثر است و کارایی چندانی ندارد؟ در این رابطه باید گفت مدت‌هاست در ایران یک ایده مرکزی و محوری برای تعریف ملت و شهروند ایران ‌بودن نداریم. به همین خاطر، مانند پاندول در این میان حرکت کرده‌ایم. در دوره‌ای تابع یک ناسیونالیسم افراطی شدیم که حتی تحمل تنوع‌های قومی داخل ایران را هم نداشت. در دوره‌ای نیز دچار یک رویکرد افراطی شدیم که گویی اساسا پدیداری به نام ایران وجود ندارد و ما عضو یک امت واحده هستیم، بدون آنکه جایگاه‌ ما حتی در آن امت تعریف شده‌ باشد. وقتی حرکت اجتماعی پاندولی شد، نتیجه آن عدم قطعیت می‌شود. در این صورت شهروند ایرانی نمی‌داند حس وفاداری و تعلقش کجاست یا تا چه اندازه حس سرزمینی دارد.
اساسا چرا مردم باید در انتخابات مشارکت داشته باشند، وقتی آن‌طور که باید از خروجی صندوق رأی و عملکرد دولتمردان احساس رضایت نداشته‌اند؟
انتخابات به‌عنوان یک گفت‌وگوی ملی، فرصتی فراهم می‌کند تا ملتی بتواند چهار سال عملکرد دولت یا مجلس را مورد بررسی قرار دهد و مسیر جدیدی انتخاب کند. از‌این‌رو، یک بخش انتخابات گفت‌وگوی ملی است و بخش دیگر آن که در جامعه ایران یک سلسه منافع متعارض شکل گرفته، منجر به نوعی نزاع شده است. امروز شکاف اجتماعی در بالاترین سطح خود قرار دارد؛ حتی در خانواده‌ها نیز شکاف شدیدی ایجاد شده است. قاعدتا انتخابات یک راه و رسم حل‌وفصل منصفانه منازعات برای رسیدن به صلح اجتماعی است. انتخابات می‌گوید گروهی که ما را نمایندگی می‌کردند، در نمایندگی خود موفق یا ناموفق بودند. اگر ناموفق بوده باشند، ما خواستار انتخاب گروهی دیگر برای نمایندگی خود هستیم. بنابراین انتخابات فرصت تجدیدنظر، بازاندیشی، فکر، گفت‌وگو و حل‌وفصل
منازعات است.
معتقدم در این وضعیت گوش‌ها حساس می‌شود و همه می‌خواهند بدانند که مخالفان و موافقان چه می‌گویند. اگر بخواهم با کسی مخالفت کنم، باز هم می‌خواهم بدانم مخالفم چه می‌گوید. اگر با کسی موافقت کنم، باز هم می‌خواهم بدانم عمق سخن موافق من چیست؛ بر این اساس هم رفتارش را مورد ارزیابی قرار می‌دهم و هم به سابقه تاریخی رفتارها، سخنان و شعارهایش بازمی‌گردم تا ببینم در مقاطع حساس چگونه رفتار کرده است. اگر در جایی منافع ملی با منافع شخصی‌اش در تعارض بود، آیا او توانست از خیر منافع شخصی به نفع منافع عمومی عبور کند؟ آیا به تعهداتش وفادار بوده است؟ اگر نتوانست به تعهداتش عمل کند، آیا صادقانه به مردم گفت که نمی‌توانم به تعهداتم عمل کنم؟
ایده ایران برای برون‌رفت از چالش‌ها و بحران‌های موجود در کشور چه راه‌حلی دارد؟
ایده ایران دو ویژگی دارد؛ نخست آنکه ملت را تعریف می‌کند؛ یعنی مبنایی برای تعریف ملت در ایران قلمداد می‌‌شود؛ مسئله‌ای که پس از مشروطه تا به امروز هنوز نتوانسته‌ایم به یک تعریف مشخص درباره آن برسیم. تا وقتی این مسئله حل نشود، امکان خروج از جامعه کوتاه‌مدت را نداریم. ما زمانی از این وضعیت خارج می‌شویم که به تعریف مشخصی از ملت دست پیدا کنیم. بنابراین مبنای ایده ایران، تعریف ملت است. ویژگی دوم این است که یک منطقه تمدنی تعریف می‌کند که امکان زیست، منافع و کار مشترک در آن فراهم می‌شود. پس از این، ملت در یک چارچوب محصور نیست و آن منطقه حوزه تمدنی ایران است. این به آن معناست که من در یک محله زندگی می‌کنم که با همسایه‌هایم منافع مشترک دارم. آسایشم در گرو آسایش همسایه‌هایم است. اگر خانه همسایه آتش بگیرد، من نیز آرامش ندارم؛ زیرا امکان سرایت آتش به خانه‌ام نیز وجود دارد.
مفهوم فراملی یعنی اینکه اتفاقاتی که در حال وقوع است، بزرگ‌تر از اندازه دولت و ملت است. آلمان با همه قدرتش، آلمان‌بودنش به تنهایی کفایت نمی‌کند و باید محور اتحادیه اروپا شود. فرانسه با همه قدرتش، در نهایت کمک به شکل‌گیری اتحادیه اروپا می‌کند. آمریکا با وجود اینکه مشتمل بر 52 ایالت است، نفتا را ایجاد می‌کند و در شمال آمریکا برای خود باید قاعده بزرگ‌تری تعریف کند. کشورهای آمریکای لاتین اتحادیه مرکوسور را تعریف می‌کنند؛ زیرا برزیل و نیکاراگوئه و سایر کشورهای این منطقه به تنهایی نمی‌توانند به مسیر خود ادامه دهند. آسیای جنوب شرقی «آ‌سه‌آن» را تعریف می‌کند. هر‌کدام از این مناطق برای خود منطقه‌ای تعریف کرده‌اند؛ اما در ایران هیچ منطقه‌ای تعریف نشده است. اگر از یک ایرانی بپرسیم که برای خود چه منطقه‌ای تعریف می‌کنی؟ اغلب با پاسخ روشنی روبه‌رو نمی‌شویم. برای مثال، وقتی در انگلستان تحصیل می‌کردم، در دانشکده می‌دیدم صدها نفر از اسپانیا، ایتالیا و‌... به دانشکده می‌آمدند. از استادمان پرسیدم این افراد با ملیت‌های مختلف اینجا چه کار می‌کنند؟ او در پاسخ گفت ما بعد از عضویت در اتحادیه اروپا به خاطر اینکه حس کنیم علاوه بر ملیت خود، عضو یک منطقه بزرگ‌تر هستیم، از همان دوره دانشجویی به کشورهای اروپایی سفر می‌کنیم. ایتالیایی به انگلستان، آلمانی به ایتالیا و اسپانیایی به کشورهای اسکاندیناوی و... سفر می‌کند تا تجربه‌های مختلفی داشته باشد و احساس کند به منطقه بزرگ‌تری تعلق دارد؛ اما ما ایرانی‌ها فراتر از ایران به کجا تعلق داریم؟ بنابراین حس تعلق امر مهمی است؛ زیرا برای داشتن امنیت، امنیتمان باید فراتر از چارچوب مرزها باشد. اقتصاد و روابط فرهنگی ما نیز باید فراتر از چارچوب مرزهایمان باشد. در این رابطه، ایده ایران به ما می‌گوید تو تعلق به یک تمدن داری. هم‌اکنون بیش از 400 میلیون نفر در حوزه نوروز زندگی می‌کنند؛ همه نوروز را گرامی می‌دارند و به واسطه این وجه اشتراک می‌توانیم هم‌صحبت، هم‌اعتقاد و هم‌منفعت باشیم؛ با یکدیگر زندگی و امنیت یکدیگر را حفظ کنیم. لازم نیست امروز قرار بگذاریم از یکدیگر دفاع کنیم؛ بیش از 2000 سال است که کنار یکدیگر زندگی کرده‌ایم. بنابراین مسئله اصلی این است که بتوان از فرصت انتخابات برای گفت‌وگوی ملی استفاده کرد.
با وجود موانع و مخالفت‌ها، ایده ایران چگونه قابل تحقق است؟
پرسش شما این است که آیا ایده ایران شدنی است؟ پاسخ من این است که چه امر و چه شرایطی یک هدف را شدنی می‌کند؟ اراده و فهم عمومی مسائل را ممکن می‌‌کند. بشخصه به فهم و اراده عمومی باور دارم. همچنین به این هم باور دارم که عده‌ای صدها مانع جلوی راه اراده عمومی می‌گذارند؛ اما تاکنون ثابت شده که همواره اراده عمومی همه موانع‌ را از سر راه بر‌می‌دارد. اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت پاسخ‌گو باشد، ولی در نهایت اراده عمومی به نتیجه خواهد رسید. بنابراین اگر این گفت‌وگو را شکل دهیم و حداقلی از اجماع را در میان همه اقوام، گروه‌ها، مذاهب و ادیان ایرانی ایجاد کنیم، از نظر من ایده ایران
قابل تحقق است.
تقریبا نزدیک به سه سال از استعفای شما از وزارت راه و مسکن می‌گذرد و از همان زمان شائبه کاندیداتوری‌تان برای ریاست‌جمهوری 1400 مطرح شد، تا چه اندازه در این مسئله جدی هستید؟
نامزدی و عدم نامزدی من در درجه دوم اهمیت قرار دارد. در ایام ثبت‌نام درباره کاندیداتوری خود در انتخابات 1400 تصمیم می‌گیرم. اکنون اظهار‌نظر در این رابطه بسیار زود است؛ اما از نظر من انتخابات فرصتی است تا بتوان درباره مسائل بنیادین و جاری به گفت‌وگو پرداخت. در حوزه مسائل جاری، پدیده فقر را نمی‌توان نادیده گرفت. پدیده فقر محصول ناکارآمدی دولت به مفهوم عام آن، اقتصاد غیر‌رسمی و توسعه فساد است. اگر بخواهیم فهمی از فقر داشته باشیم، کافی است به دوروبر خود توجه کنیم و ببینیم یک کارگر ساده در ایران روزی پنج دلار دریافتی دارد؛ تازه اگر کار داشته باشد. یک مدیر عالی‌رتبه که ماهانه 25 میلیون حقوق می‌گیرد، درآمدش معادل هزار دلار در ماه است؛ درحالی‌که چنین درآمدی حتی کمتر از قدرت خرید کارگر افغان، عراقی و سایر کشورهای همسایه است. چرا ما امروز در چنین وضعیتی قرار گرفته‌ایم؟ ریشه همه این مشکلات و ناکارآمدی‌ها به این مسئله برمی‌گردد که ما نمی‌توانیم تصمیمات بلند‌مدت در حوزه امنیت، سیاست، اقتصاد، اجتماع و... اتخاذ کنیم؛ تنها به این دلیل که در تعریف ملت در ایران گرفتاریم. چون ملت را تعریف نکردیم، دولت را هم نتوانستیم تعریف کنیم. به همین دلیل، امروز با پدیده بی‌دولتی و چند‌دولتی مواجه هستیم. در جایی گفتم ما به‌جای یک دولت، پنج دولت داریم. در کشوری با وجود پنج دولت، توسعه، اتحاد ملی و... ایجاد نمی‌شود. تعریف ملت برای اتحاد ملی ضروری است؛ یعنی حس هم‌سرنوشتی و هم‌پیوندی در یک سرزمین.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.