|

به یاد «عباس صفاری» (1330 – 7 بهمن ۱۳۹۹)

از تبار شاعرانِ کاریزماتیک

فیض شریفی.شاعر و منتقد ادبی

شاعر در جهان دیجیتال تنها با شعر کارش نمی‌شود. باید هنرهای دیگر را بر شعر علاوه کند. مثلا فیلم بازی کند. نمایش‌نامه بنویسد. اگر صدای خوبی دارد آواز بخواند و با رسانه‌ها دوست باشد. شاعر باید سخنران باشد و ناقدان را برای نوشتن درباره کارهای خویش بسیج کند. شاعر امروز باید قیافه خوبی داشته باشد. باید خوش‌تیپ و خوش‌برخورد باشد و در فضای مجازی حضور فعالی داشته باشد. شاملو به تقریب اینها را داشت. اگر مسئله تنها شعر باشد، آدمی به‌راحتی به مقصد نمی‌رسد. عباس صفاری هم کمی از اینها را داشت. از ترجمه شعرهای چینی و ژاپنی و غربی برای راه خود توشه‌ای فراهم کرد و زبان شعری دهه‌های 40 و 50 را کنار گذاشت. چندین ترانه خوب سرود. اگر او این راه را ادامه می‌داد به فروش اشعارش کمک می‌کرد. در این روزگار خناس، من کسانی را می‌شناسم که با چند ترانه و آواز در شهرت و ثروت به عرش اعلا رسیده‌اند. البته عباس صفاری با انتشار دفتر شعر «کبریت خیس» رکورد زد. این دفتر به چاپ هجدهم رسید و این، اتفاق خوبی بود. عباس صفاری در گرافیک هم دستی داشت، ولی گرافیک فقط در تصویرسازی در اشعارش مؤثر افتاد. یعنی او توانست یک پازل زبانی درخشان در شعرش به وجود بیاورد. عباس صفاری از کنایه‌ها و ضرب‌المثل‌های عصر فئودالیته به نفع عصر اصطکاک فلزات هنجارشکنی می‌کرد. زبان صفاری یک زبان (تکنو پاستورال) بود. یعنی در شعرش هم نمایش روستایی بود و هم شهری، زبان او هم آرگو و مدرن بود و هم پیش از دفتر «دوربین قدیمی» آرکائیک و کهن. در مجموع اگر بتوانم این مسئله را برای شما باز کنم، بار و بارُم زبانی صفاری پیشرفته و مدرن بود. مثلا زبان گارسیا لورکا، نیما و منوچهر آتشی پاستورالی است اما شکل و نگاه آنها مدرن. زبان و نگاه شاملو هم تکنو پاستورال است اما زبان نصرت رحمانی و فروغ فرخزاد تکنو و مدرن. حضور غالب عباس صفاری در آمریکا باعث شده بود که او از دستاوردهای شاعران و نویسندگان آن دیار برای غنی‌کردن شعر خود استفاده کند. از نگاه این نگارنده زبان شعری بوکافسکی که آمیخته‌ای از طنز و زبان روزمره و رسمی است روی صفاری بسیار تأثیر گذاشته بود.
و همچنین اشعار ایزومی شی‌کی‌بو و اونوتو کوماچی و ازرا پاوند هم نگاه صفاری را به جهان تغییر داده بود. عباس صفاری در اواخر عمر خود کمی از تنکای اروتیکی (هماهنگی ذهنی و قلبی و وجدان شهوی برافروخته) در شعرش سایه می‌زد و با هایکو به یک نگاه استغنایی در شعرش دست یافته بود. تنکا و هایکوواره‌های او بوی مرگ و تنهایی می‌داد: یاد گرفته‌ام تنهایی‌ام را / ماهرانه پشت روزنامه‌ای / پنهان کنم / اما از مهتاب / که بوی شانه‌های تو را می‌دهد / چیزی را نمی‌توان پنهان کرد.
( کبریت خیس، ص ۱۳۷).
حالا بر‌می‌گردیم به بحثی که از شاعران کاریزماتیک داشتم: در همین چند روز پیش از کوچ صفاری به صفحه اینستاگرام او نگاه کردم. حدود هفتاد، هشتاد نفر صفاری را لایک کرده بودند.
او ده، ‌پانزده پُست هم گذاشته بود و حالا بعد از مرگ او شعرهای صفاری در هر جای این فضای مجازی پخش شده و می‌شود. خدا را شکر که مرگ هست!
باری بخش بزرگی از آن چیزهایی که شاعران کاریزماتیک دارند، به جز اشعارشان به مرور از صفحه و صحنه و صحیفه روزگار محو می‌شوند و آنچه می‌ماند شعر شاعر است و به باور من شعر صفاری در تاریخ ادبیات ما باقی می‌ماند، چون او در شعرهایش یک «من» انسانی و فلسفی داشت و تم تغزلی اشعار او درباره مقوله‌هایی بود که انسان‌های فرهیخته در طول تاریخ با آنها سر و کله می‌زنند. تم‌هایی چون عشق، مرگ، تنهایی و امثالهم: کنار خاک که نشستید / سبکی مرطوب آن را / در دست‌های ولرم خود بیازمایید / و ترسی از آن / به دل راه ندهید / اصلن خاک را / دیوار فروافتاده‌ای فرض کنید / که مردگان ما آن‌سویش / در قاب‌های تمام‌قد / انتظارمان را می‌کشند / فراموشی تدریجی نیز / از خواص بی‌شمار خاک است / حالا با خیال تخت / به خانه بازگردید / و یادتان باشد / خاک‌سپرده شما / هیچ عکسی از آخرت خویش / برایتان پست نخواهد کرد. (کبریت خیس صص ۸۳ و ۸۴).
شاعر در جهان دیجیتال تنها با شعر کارش نمی‌شود. باید هنرهای دیگر را بر شعر علاوه کند. مثلا فیلم بازی کند. نمایش‌نامه بنویسد. اگر صدای خوبی دارد آواز بخواند و با رسانه‌ها دوست باشد. شاعر باید سخنران باشد و ناقدان را برای نوشتن درباره کارهای خویش بسیج کند. شاعر امروز باید قیافه خوبی داشته باشد. باید خوش‌تیپ و خوش‌برخورد باشد و در فضای مجازی حضور فعالی داشته باشد. شاملو به تقریب اینها را داشت. اگر مسئله تنها شعر باشد، آدمی به‌راحتی به مقصد نمی‌رسد. عباس صفاری هم کمی از اینها را داشت. از ترجمه شعرهای چینی و ژاپنی و غربی برای راه خود توشه‌ای فراهم کرد و زبان شعری دهه‌های 40 و 50 را کنار گذاشت. چندین ترانه خوب سرود. اگر او این راه را ادامه می‌داد به فروش اشعارش کمک می‌کرد. در این روزگار خناس، من کسانی را می‌شناسم که با چند ترانه و آواز در شهرت و ثروت به عرش اعلا رسیده‌اند. البته عباس صفاری با انتشار دفتر شعر «کبریت خیس» رکورد زد. این دفتر به چاپ هجدهم رسید و این، اتفاق خوبی بود. عباس صفاری در گرافیک هم دستی داشت، ولی گرافیک فقط در تصویرسازی در اشعارش مؤثر افتاد. یعنی او توانست یک پازل زبانی درخشان در شعرش به وجود بیاورد. عباس صفاری از کنایه‌ها و ضرب‌المثل‌های عصر فئودالیته به نفع عصر اصطکاک فلزات هنجارشکنی می‌کرد. زبان صفاری یک زبان (تکنو پاستورال) بود. یعنی در شعرش هم نمایش روستایی بود و هم شهری، زبان او هم آرگو و مدرن بود و هم پیش از دفتر «دوربین قدیمی» آرکائیک و کهن. در مجموع اگر بتوانم این مسئله را برای شما باز کنم، بار و بارُم زبانی صفاری پیشرفته و مدرن بود. مثلا زبان گارسیا لورکا، نیما و منوچهر آتشی پاستورالی است اما شکل و نگاه آنها مدرن. زبان و نگاه شاملو هم تکنو پاستورال است اما زبان نصرت رحمانی و فروغ فرخزاد تکنو و مدرن. حضور غالب عباس صفاری در آمریکا باعث شده بود که او از دستاوردهای شاعران و نویسندگان آن دیار برای غنی‌کردن شعر خود استفاده کند. از نگاه این نگارنده زبان شعری بوکافسکی که آمیخته‌ای از طنز و زبان روزمره و رسمی است روی صفاری بسیار تأثیر گذاشته بود.
و همچنین اشعار ایزومی شی‌کی‌بو و اونوتو کوماچی و ازرا پاوند هم نگاه صفاری را به جهان تغییر داده بود. عباس صفاری در اواخر عمر خود کمی از تنکای اروتیکی (هماهنگی ذهنی و قلبی و وجدان شهوی برافروخته) در شعرش سایه می‌زد و با هایکو به یک نگاه استغنایی در شعرش دست یافته بود. تنکا و هایکوواره‌های او بوی مرگ و تنهایی می‌داد: یاد گرفته‌ام تنهایی‌ام را / ماهرانه پشت روزنامه‌ای / پنهان کنم / اما از مهتاب / که بوی شانه‌های تو را می‌دهد / چیزی را نمی‌توان پنهان کرد.
( کبریت خیس، ص ۱۳۷).
حالا بر‌می‌گردیم به بحثی که از شاعران کاریزماتیک داشتم: در همین چند روز پیش از کوچ صفاری به صفحه اینستاگرام او نگاه کردم. حدود هفتاد، هشتاد نفر صفاری را لایک کرده بودند.
او ده، ‌پانزده پُست هم گذاشته بود و حالا بعد از مرگ او شعرهای صفاری در هر جای این فضای مجازی پخش شده و می‌شود. خدا را شکر که مرگ هست!
باری بخش بزرگی از آن چیزهایی که شاعران کاریزماتیک دارند، به جز اشعارشان به مرور از صفحه و صحنه و صحیفه روزگار محو می‌شوند و آنچه می‌ماند شعر شاعر است و به باور من شعر صفاری در تاریخ ادبیات ما باقی می‌ماند، چون او در شعرهایش یک «من» انسانی و فلسفی داشت و تم تغزلی اشعار او درباره مقوله‌هایی بود که انسان‌های فرهیخته در طول تاریخ با آنها سر و کله می‌زنند. تم‌هایی چون عشق، مرگ، تنهایی و امثالهم: کنار خاک که نشستید / سبکی مرطوب آن را / در دست‌های ولرم خود بیازمایید / و ترسی از آن / به دل راه ندهید / اصلن خاک را / دیوار فروافتاده‌ای فرض کنید / که مردگان ما آن‌سویش / در قاب‌های تمام‌قد / انتظارمان را می‌کشند / فراموشی تدریجی نیز / از خواص بی‌شمار خاک است / حالا با خیال تخت / به خانه بازگردید / و یادتان باشد / خاک‌سپرده شما / هیچ عکسی از آخرت خویش / برایتان پست نخواهد کرد. (کبریت خیس صص ۸۳ و ۸۴).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.