یادنامهای برای برجستهترین رفتگانِ آخرین سال سده چهاردهم
وقتی که گرداگرد تو را مردگانی زیبا فراگرفتهاند*
حمیدرضا محمدی.روزنامهنگار
«و اوستادم را اجل نزدیک رسیده بود...»
تاریخ بیهقی، حکایت مرگ بونصر مُشکان زوزنی
در اینکه به قول ابوالفضل بیهقی، «آدمی را از مرگ چاره نیست» و از آن گریز و گزیری نیست، تشکیک نباید کرد. وقتی خیام نیشابوری، بر این اعتقاد است «چون عمر به سر رسد، چه بغداد و چه بلخ»، یعنی میان کاخنشین و کوخنشین، تفاوتی در کار نیست و تفارقپذیر هم نیست. مرگ، بهسان داستانِ یونس و ماهی است؛ دهانِ گشادی دارد و همه را میبلعد. راه فرار ندارد، باید قرار داشت در مقابلش و اندیشید به آن.
اما گذاشتن و رفتنِ بعضیها، قصه پرغصهتری است و رنج افزونتری دارد. آدمهایی که در زندگی، تنها برای خود زندگی نکردهاند، فقدانشان، نهفقط خانوادهشان، که یک جامعه را متحمل ضرر که نه، خسران میکند.
کسانی که یک عمر در عرصهای کوشیدهاند و پوییدهاند، وقتی حالا که دیگر نیستند، دوستان و شاگردان و حتی در نگاهی وسیعتر، علاقهمندانش را خالی از خود میکنند. آنان مصداق و معیار این گفته سعدی شیرازی که «مردن به عزت، به كه زندگانی به مذلت» بودهاند؛ خوب زیستند و خوش مُردند و جامعهای را از قِبل خود منتفع ساختند. هریک از آثارشان، چه یک کشف باشد، چه فیلم، چه تألیف و ترجمه، چه شعر و چه تصنیف و ترانه، هریک بهمثابه بنای معظمی است که برساخته آنهاست و تا نسلها از آن بهرهمند و بهرهیاب میشوند.
حالا اما آنها نیستند و ما ماندهایم و میراث برجایماندهشان. اصلا زندهبودنِ آدمی که به زندگانی نیست، به آثاری است که او را زنده نگه میدارد. با ممات، حیات زمینی پایان میپذیرد اما جایگاه و پایگاه، چهبسا وزینتر و رفیعتر از سابق میشود، که آن هم، از سابقه او پیداست.
اکنون ما، در آخرین «سالنامه شرقِ» آخرین سالِ قرنِ حاضر، و در آستانه نخستین نوروز سده نو، یادی کردهایم و نامی بردهایم از رفتگان سال 1399. سالی که کرونا، فرشته مرگ و اجل معلق آن بود، ایران، سوگوار بزرگانی شد که هریک، وزنهای بودند و وزن داشتند در سپهر فرهنگ و هنر ایران و وداع با آنان تا همیشه در خاطر و خاطره جمعی مردم ایران بر جای خواهد ماند و داغشان سرد نخواهد شد.
* فرازی از «شبانه»، سروده احمد شاملو
«و اوستادم را اجل نزدیک رسیده بود...»
تاریخ بیهقی، حکایت مرگ بونصر مُشکان زوزنی
در اینکه به قول ابوالفضل بیهقی، «آدمی را از مرگ چاره نیست» و از آن گریز و گزیری نیست، تشکیک نباید کرد. وقتی خیام نیشابوری، بر این اعتقاد است «چون عمر به سر رسد، چه بغداد و چه بلخ»، یعنی میان کاخنشین و کوخنشین، تفاوتی در کار نیست و تفارقپذیر هم نیست. مرگ، بهسان داستانِ یونس و ماهی است؛ دهانِ گشادی دارد و همه را میبلعد. راه فرار ندارد، باید قرار داشت در مقابلش و اندیشید به آن.
اما گذاشتن و رفتنِ بعضیها، قصه پرغصهتری است و رنج افزونتری دارد. آدمهایی که در زندگی، تنها برای خود زندگی نکردهاند، فقدانشان، نهفقط خانوادهشان، که یک جامعه را متحمل ضرر که نه، خسران میکند.
کسانی که یک عمر در عرصهای کوشیدهاند و پوییدهاند، وقتی حالا که دیگر نیستند، دوستان و شاگردان و حتی در نگاهی وسیعتر، علاقهمندانش را خالی از خود میکنند. آنان مصداق و معیار این گفته سعدی شیرازی که «مردن به عزت، به كه زندگانی به مذلت» بودهاند؛ خوب زیستند و خوش مُردند و جامعهای را از قِبل خود منتفع ساختند. هریک از آثارشان، چه یک کشف باشد، چه فیلم، چه تألیف و ترجمه، چه شعر و چه تصنیف و ترانه، هریک بهمثابه بنای معظمی است که برساخته آنهاست و تا نسلها از آن بهرهمند و بهرهیاب میشوند.
حالا اما آنها نیستند و ما ماندهایم و میراث برجایماندهشان. اصلا زندهبودنِ آدمی که به زندگانی نیست، به آثاری است که او را زنده نگه میدارد. با ممات، حیات زمینی پایان میپذیرد اما جایگاه و پایگاه، چهبسا وزینتر و رفیعتر از سابق میشود، که آن هم، از سابقه او پیداست.
اکنون ما، در آخرین «سالنامه شرقِ» آخرین سالِ قرنِ حاضر، و در آستانه نخستین نوروز سده نو، یادی کردهایم و نامی بردهایم از رفتگان سال 1399. سالی که کرونا، فرشته مرگ و اجل معلق آن بود، ایران، سوگوار بزرگانی شد که هریک، وزنهای بودند و وزن داشتند در سپهر فرهنگ و هنر ایران و وداع با آنان تا همیشه در خاطر و خاطره جمعی مردم ایران بر جای خواهد ماند و داغشان سرد نخواهد شد.
* فرازی از «شبانه»، سروده احمد شاملو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.