|

آیا برجام برای ایران، برجام می‌شود؟

سید‌علی خرم.استاد حقوق بین‌الملل

با برچیده‌شدن طومار جنایتکار آمریکایی، دونالد ترامپ، امیدها برای مردم ایران جهت رفع دوران رنج و محنت، فقر و تنگدستی، کاهش ارزش پول ملی و گرانی سرسام‌آور، افزایش یافت. اکنون انتظارات مردم ایران از مسئولان این است که اگر نتواند با آمدن جو بایدن این دوران سخت را به پایان رساند، نشانه نبود چنین عزمی در آنها یا نداشتن هنرمندی لازم برای رفع تحریم‌هاست که در هر دو صورت فرقی نمی‌کند، در حقیقت نشانه حکمرانی نامطلوب است. مردم ایران اگر پیشرفت‌های هسته‌ای را هم بخواهند و مایل باشند سانتریفیوژها بچرخد، ولی قبل از آن آسایش، آرامش، امنیت، رفاه و توسعه می‌خواهند. دولت هنرمند، دولتی است که بتواند توازن این معادله را برقرار کند. مردم ایران اکنون فکر نمی‌کنند با این وضع اقتصادی، کرونا و نبود واکسن و درهم‌ریختگی در درون مسئولان که حرف‌های متناقض زده می‌شود، از عزت و سربلندی برخوردارند. آنچه مردم ایران شاهد هستند، موج جدیدی از تندروی است و خبری از آرامش و خوشبختی بعد از دونالد ترامپ نیست.
با اطمینان می‌توان گفت در دولت جو بایدن، تقریبا هیچ مسئول ضد‌ایرانی منصوب نشده و خدا کند در معرض سیاست‌ها، آنها همین مواضع را حفظ کنند. مواضعی که تاکنون از سوی دولت بایدن در ارتباط با برجام عرضه شده، مثبت اما ناکافی است. جو بایدن قصد دارد به برجام بازگردد، ولی بر اساس فشار جمهوری‌خواهان، اتحادیه اروپا، اسرائیل، عربستان و بقیه متحدان و شرکای آمریکا در جهان، اولا در شرایط حاضر می‌خواهد ابتدا ایران نشان دهد عزم بازگشت به تعهدات خود در برجام را دارد، ثانیا می‌خواهد اگر بشود شرایط جدیدی در برجام بگنجاند که صنعت موشکی و نقش منطقه‌ای ایران را به خاطر متحدان خود مهار کند. حال این بستگی به هنرمندی جمهوری اسلامی دارد که چگونه با ابزار دیپلماسی، طوری با آمریکا مذاکره کند که شرایط را برای خود در راستای حداکثر منافع فراهم کند. نه نشستن و دادوفریاد و محکوم‌کردن این و آن، کمکی به منافع ایران می‌کند و نه تندروی در سطح منطقه و جهان، بلکه برعکس این دو راهکار، ایران را از هر موفقیتی بازمی‌دارد. دولت جو بایدن به‌خوبی می‌داند اینکه از ایران بخواهد ابتدا به برجام برگردد، موضعی کاملا غیرحقوقی و غیرمنطقی است؛ بااین‌حال، در کنار موضع حقوقی، همیشه یک موضع سیاسی وجود دارد که می‌تواند موضع حقوقی را تحت‌الشعاع قرار دهد. پس ایران برای به‌کارگیری ابزار دیپلماسی و معامله‌کردن باید تمام‌عیار وارد صحنه شود. آنها که فکر می‌کنند با موضوع مذاکره، بازی‌بازی کنند تا دولت بعدی در ایران سر کار بیاید، اشتباه می‌کنند؛ زیرا گذشت زمان در واشنگتن به نفع ایران نیست. هر خلأ و توقفی در روند کار برجام می‌تواند وسواسان خناس را در ایجاد تغییر عقیده در دولت بایدن موفق کند؛ یعنی شش ماه دیگر نظر جو بایدن درباره برجام و ایران به‌راحتی امروز نیست. در طرف مقابل نیز همین‌طور است. اگر ساعت هسته‌ای همان‌طور بچرخد، ممکن است روزی دیگر خیلی دیر شده باشد که ایران بتواند از عملیاتی‌کردن موفقیت‌های کسب‌شده دست بکشد. پس گذشت زمان در ایران و آمریکا به ضرر هر دو است و باید قبل از دیر‌شدن، به این زخم موجود رسیدگی و آن را درمان کرد. جو بایدن در انتظار تأیید تیم خود از سوی مجلس سناست تا بتواند مواضع خود را در ارتباط با برجام و ایران با صراحت بیان کند. او مجبور است نسبت به مواضع مخالف جمهوری‌خواهان درباره ایران محتاط باشد، ولی آن‌طور که غیر‌رسمی گفته شده، بایدن خود را آماده می‌کند تا پس از تأیید اعضای دولتش از سوی سنا، با امضای چند دستور اجرائی، تعدادی از تحریم‌های دونالد ترامپ را به علامت حسن‌نیت در قبال ایران، باطل اعلام کند و آنگاه منتظر اقدام متقابل ایران بماند. در این حالت، طبیعی‌ترین فرمول، تعیین یک جدول بازگشت دوطرفه است که در ازای برداشتن هر دسته از تحریم‌ها از سوی آمریکا، ایران هم به بخشی از تعهداتش در برجام بازگردد. تنظیم این جدول و جزئیات آن بستگی به اراده و مذاکره دو طرف دارد و نتایج آن برای ایران یقینا در دولت آینده به ثمر خواهد نشست. بنابراین نباید وقت را تلف کرد، برعکس باید مصمم وارد گفت‌وگوها شد و آینده بدون تحریم را از هم‌اکنون برای دولت بعدی رقم زد. در زمان ‌تنظیم ‌این یادداشت، آن‌طور که اتحادیه اروپا اعلام کرده، جوزف بوررل، مسئول سیاست خارجی این اتحادیه‌، سخت در تلاش است که بتواند با رایزنی با دولت جو بایدن، این جدول را تنظیم و به اطلاع ایران و آمریکا برساند. محمد‌جواد ظریف نیز از طرف ایران از این تلاش استقبال کرده تا قبل از دیر‌شدن، آمریکا بدون قید‌و‌شرط به گروه 1+5 باز‌گردد. هرگونه مذاکره جدید در درون گروه 1+5 درباره صنعت موشکی یا نقش منطقه‌ای ایران، منوط به پذیرش دستور کار از طرف همه اعضا، به‌ویژه ایران است.
از سوی دیگر، دیوان داوری بین‌المللی پس از یک‌سال‌و‌نیم و با رفتن دونالد ترامپ، نظر خود را درباره تخلف وی و نقض عهدنامه دوستی و مودت ایران و آمریکا در دهه 1950 اعلام کرده است. در ابتدا، همین دادگاه با تلاش وکلای مبرز ایرانی، یک دستور موقت صادر کرد که باید تحریم‌ها تا اطلاع ثانوی متوقف شوند تا به شکایت علیه دونالد ترامپ رسیدگی شو اما دونالد ترامپ با گردن‌کلفتی این دستور را نادیده گرفت و دیوان را تهدید کرد اگر حکمی علیه او صادر شود، همه اعضای دیوان را تحریم خواهد کرد. وکلای دیوان از ترس، از اظهار‌نظر بعدی در آن دوران خودداری کردند. اکنون با کم‌شدن شر ترامپ، دیوان فرصت یافته صلاحیت خود را برای رسیدگی به این شکایت اعلام کند. ممکن است در یک سال آینده، دیوان نظر حقوقی خود را مبنی بر اینکه ترامپ در پرتو عهدنامه دوستی و مودت بین ایران و آمریکا، حق نداشته چنین تحریم‌های کشنده‌ای در حق مردم ایران تصویب و به اجرا بگذارد، اعلام کند. اگر چنین شود، مقدمات برای یک دادخواست و سپس کیفرخواست علیه دونالد ترامپ به خاطر جنایاتش علیه مردم ایران آماده می‌شود و دولت ایران می‌تواند هم در دادگاه‌های آمریکا و هم در دادگاه‌های مناسب در اروپا، اقامه دعوا کرده و درخواست غرامت کند. بااین‌حال، باید توجه داشت چنین امری در صورتی ممکن می‌شود که اولا برخی صداهای غیرمسئول در مخالفت با عهدنامه دوستی نجوشد، ثانیا ایران رابطه خوبی با دولت جو بایدن برقرار کند و حمایت این دولت را هنگام اقامه دعوا در دادگاه‌ها همراه داشته باشد. این می‌تواند یک حوزه همکاری بین دو دولت باشد؛ چراکه از یک سو دموکرات‌ها مایل هستند اسباب و وسایل اقامه دعوا علیه دونالد ترامپ از زوایای مختلف فراهم شود، به این دلیل که خودشان نیز در‌صدد استیضاح وی و سلب مصونیت از او و در نهایت محاکمه ترامپ به خاطر دستور حمله به کنگره نمایندگان آمریکا و مسئولیت قتل پنج نفر هستند و از طرف دیگر، یک موضوع مطرح بین ایران و آمریکا در مذاکرات آتی، به همین چگونگی پرداختن به جنایات دونالد ترامپ در حق مردم ایران و غرامت مربوط است که به این ترتیب، موضوع خود‌به‌خود به دادگاه‌ها منتقل و از دستور کار بین دو کشور خارج می‌شود. این به آن معناست که یک معضل بازگشت آمریکا به برجام حل می‌شود. بنابراین هر نوع همکاری ایران در بازگشت آمریکا به برجام، می‌تواند آثار و تبعاتی در سایر حوزه‌ها برای منافع ایران داشته باشد که نباید این همکاری بین دو دولت را عجولانه رد کرد.

با برچیده‌شدن طومار جنایتکار آمریکایی، دونالد ترامپ، امیدها برای مردم ایران جهت رفع دوران رنج و محنت، فقر و تنگدستی، کاهش ارزش پول ملی و گرانی سرسام‌آور، افزایش یافت. اکنون انتظارات مردم ایران از مسئولان این است که اگر نتواند با آمدن جو بایدن این دوران سخت را به پایان رساند، نشانه نبود چنین عزمی در آنها یا نداشتن هنرمندی لازم برای رفع تحریم‌هاست که در هر دو صورت فرقی نمی‌کند، در حقیقت نشانه حکمرانی نامطلوب است. مردم ایران اگر پیشرفت‌های هسته‌ای را هم بخواهند و مایل باشند سانتریفیوژها بچرخد، ولی قبل از آن آسایش، آرامش، امنیت، رفاه و توسعه می‌خواهند. دولت هنرمند، دولتی است که بتواند توازن این معادله را برقرار کند. مردم ایران اکنون فکر نمی‌کنند با این وضع اقتصادی، کرونا و نبود واکسن و درهم‌ریختگی در درون مسئولان که حرف‌های متناقض زده می‌شود، از عزت و سربلندی برخوردارند. آنچه مردم ایران شاهد هستند، موج جدیدی از تندروی است و خبری از آرامش و خوشبختی بعد از دونالد ترامپ نیست.
با اطمینان می‌توان گفت در دولت جو بایدن، تقریبا هیچ مسئول ضد‌ایرانی منصوب نشده و خدا کند در معرض سیاست‌ها، آنها همین مواضع را حفظ کنند. مواضعی که تاکنون از سوی دولت بایدن در ارتباط با برجام عرضه شده، مثبت اما ناکافی است. جو بایدن قصد دارد به برجام بازگردد، ولی بر اساس فشار جمهوری‌خواهان، اتحادیه اروپا، اسرائیل، عربستان و بقیه متحدان و شرکای آمریکا در جهان، اولا در شرایط حاضر می‌خواهد ابتدا ایران نشان دهد عزم بازگشت به تعهدات خود در برجام را دارد، ثانیا می‌خواهد اگر بشود شرایط جدیدی در برجام بگنجاند که صنعت موشکی و نقش منطقه‌ای ایران را به خاطر متحدان خود مهار کند. حال این بستگی به هنرمندی جمهوری اسلامی دارد که چگونه با ابزار دیپلماسی، طوری با آمریکا مذاکره کند که شرایط را برای خود در راستای حداکثر منافع فراهم کند. نه نشستن و دادوفریاد و محکوم‌کردن این و آن، کمکی به منافع ایران می‌کند و نه تندروی در سطح منطقه و جهان، بلکه برعکس این دو راهکار، ایران را از هر موفقیتی بازمی‌دارد. دولت جو بایدن به‌خوبی می‌داند اینکه از ایران بخواهد ابتدا به برجام برگردد، موضعی کاملا غیرحقوقی و غیرمنطقی است؛ بااین‌حال، در کنار موضع حقوقی، همیشه یک موضع سیاسی وجود دارد که می‌تواند موضع حقوقی را تحت‌الشعاع قرار دهد. پس ایران برای به‌کارگیری ابزار دیپلماسی و معامله‌کردن باید تمام‌عیار وارد صحنه شود. آنها که فکر می‌کنند با موضوع مذاکره، بازی‌بازی کنند تا دولت بعدی در ایران سر کار بیاید، اشتباه می‌کنند؛ زیرا گذشت زمان در واشنگتن به نفع ایران نیست. هر خلأ و توقفی در روند کار برجام می‌تواند وسواسان خناس را در ایجاد تغییر عقیده در دولت بایدن موفق کند؛ یعنی شش ماه دیگر نظر جو بایدن درباره برجام و ایران به‌راحتی امروز نیست. در طرف مقابل نیز همین‌طور است. اگر ساعت هسته‌ای همان‌طور بچرخد، ممکن است روزی دیگر خیلی دیر شده باشد که ایران بتواند از عملیاتی‌کردن موفقیت‌های کسب‌شده دست بکشد. پس گذشت زمان در ایران و آمریکا به ضرر هر دو است و باید قبل از دیر‌شدن، به این زخم موجود رسیدگی و آن را درمان کرد. جو بایدن در انتظار تأیید تیم خود از سوی مجلس سناست تا بتواند مواضع خود را در ارتباط با برجام و ایران با صراحت بیان کند. او مجبور است نسبت به مواضع مخالف جمهوری‌خواهان درباره ایران محتاط باشد، ولی آن‌طور که غیر‌رسمی گفته شده، بایدن خود را آماده می‌کند تا پس از تأیید اعضای دولتش از سوی سنا، با امضای چند دستور اجرائی، تعدادی از تحریم‌های دونالد ترامپ را به علامت حسن‌نیت در قبال ایران، باطل اعلام کند و آنگاه منتظر اقدام متقابل ایران بماند. در این حالت، طبیعی‌ترین فرمول، تعیین یک جدول بازگشت دوطرفه است که در ازای برداشتن هر دسته از تحریم‌ها از سوی آمریکا، ایران هم به بخشی از تعهداتش در برجام بازگردد. تنظیم این جدول و جزئیات آن بستگی به اراده و مذاکره دو طرف دارد و نتایج آن برای ایران یقینا در دولت آینده به ثمر خواهد نشست. بنابراین نباید وقت را تلف کرد، برعکس باید مصمم وارد گفت‌وگوها شد و آینده بدون تحریم را از هم‌اکنون برای دولت بعدی رقم زد. در زمان ‌تنظیم ‌این یادداشت، آن‌طور که اتحادیه اروپا اعلام کرده، جوزف بوررل، مسئول سیاست خارجی این اتحادیه‌، سخت در تلاش است که بتواند با رایزنی با دولت جو بایدن، این جدول را تنظیم و به اطلاع ایران و آمریکا برساند. محمد‌جواد ظریف نیز از طرف ایران از این تلاش استقبال کرده تا قبل از دیر‌شدن، آمریکا بدون قید‌و‌شرط به گروه 1+5 باز‌گردد. هرگونه مذاکره جدید در درون گروه 1+5 درباره صنعت موشکی یا نقش منطقه‌ای ایران، منوط به پذیرش دستور کار از طرف همه اعضا، به‌ویژه ایران است.
از سوی دیگر، دیوان داوری بین‌المللی پس از یک‌سال‌و‌نیم و با رفتن دونالد ترامپ، نظر خود را درباره تخلف وی و نقض عهدنامه دوستی و مودت ایران و آمریکا در دهه 1950 اعلام کرده است. در ابتدا، همین دادگاه با تلاش وکلای مبرز ایرانی، یک دستور موقت صادر کرد که باید تحریم‌ها تا اطلاع ثانوی متوقف شوند تا به شکایت علیه دونالد ترامپ رسیدگی شو اما دونالد ترامپ با گردن‌کلفتی این دستور را نادیده گرفت و دیوان را تهدید کرد اگر حکمی علیه او صادر شود، همه اعضای دیوان را تحریم خواهد کرد. وکلای دیوان از ترس، از اظهار‌نظر بعدی در آن دوران خودداری کردند. اکنون با کم‌شدن شر ترامپ، دیوان فرصت یافته صلاحیت خود را برای رسیدگی به این شکایت اعلام کند. ممکن است در یک سال آینده، دیوان نظر حقوقی خود را مبنی بر اینکه ترامپ در پرتو عهدنامه دوستی و مودت بین ایران و آمریکا، حق نداشته چنین تحریم‌های کشنده‌ای در حق مردم ایران تصویب و به اجرا بگذارد، اعلام کند. اگر چنین شود، مقدمات برای یک دادخواست و سپس کیفرخواست علیه دونالد ترامپ به خاطر جنایاتش علیه مردم ایران آماده می‌شود و دولت ایران می‌تواند هم در دادگاه‌های آمریکا و هم در دادگاه‌های مناسب در اروپا، اقامه دعوا کرده و درخواست غرامت کند. بااین‌حال، باید توجه داشت چنین امری در صورتی ممکن می‌شود که اولا برخی صداهای غیرمسئول در مخالفت با عهدنامه دوستی نجوشد، ثانیا ایران رابطه خوبی با دولت جو بایدن برقرار کند و حمایت این دولت را هنگام اقامه دعوا در دادگاه‌ها همراه داشته باشد. این می‌تواند یک حوزه همکاری بین دو دولت باشد؛ چراکه از یک سو دموکرات‌ها مایل هستند اسباب و وسایل اقامه دعوا علیه دونالد ترامپ از زوایای مختلف فراهم شود، به این دلیل که خودشان نیز در‌صدد استیضاح وی و سلب مصونیت از او و در نهایت محاکمه ترامپ به خاطر دستور حمله به کنگره نمایندگان آمریکا و مسئولیت قتل پنج نفر هستند و از طرف دیگر، یک موضوع مطرح بین ایران و آمریکا در مذاکرات آتی، به همین چگونگی پرداختن به جنایات دونالد ترامپ در حق مردم ایران و غرامت مربوط است که به این ترتیب، موضوع خود‌به‌خود به دادگاه‌ها منتقل و از دستور کار بین دو کشور خارج می‌شود. این به آن معناست که یک معضل بازگشت آمریکا به برجام حل می‌شود. بنابراین هر نوع همکاری ایران در بازگشت آمریکا به برجام، می‌تواند آثار و تبعاتی در سایر حوزه‌ها برای منافع ایران داشته باشد که نباید این همکاری بین دو دولت را عجولانه رد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.