|

مستندهای ایرانی؛ توانایی، دانش و افسوس

شاهین امین

فردا آخرین روز هفتمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران، سینما حقیقت است؛ جشنواره‌ای که حضور در آن یک حس دوگانه به‌همراه داشت؛ حسی که تقریبا همیشه نسبت به سینمای مستند ایران داشته‌ام؛ شوق و افسوس. شوق، بابت ظرفیت فوق‌العاده این سینما که صاحب جریان پویا، به‌روز و تاثیر‌گذار فیلمسازی است؛ سینمایی که تعداد قابل‌توجهی فیلمساز جوان و باتجربه، بدون ادعا با نگاهی پرسشگر و دقیق، با مشقت و کمبود‌های فراوان، تحقیق می‌کنند، فیلم می‌سازند تا مساله‎ای را بشکافند و ذهن‌هایی را فعال کنند. اغلب خواستی‌ هم ندارند جز دیده‌‌شدن دغدغه‌، مساله و هویتی که به تصویر کشیده‌اند، همین؛ سینماگرانی که برای خود، مخاطب و سینما احترام قایل هستند. در همین جشنواره سینما حقیقت، حداقل60، 70 اثر ‌قابل‌تامل و تماشا و گاهی به‌شدت جذاب و پرانرژی وجود داشت؛ اتفاقی که در هیچ‌یک از جشنواره‌های داستانی کشور و مهم‎ترینشان جشنواره فیلم فجر، رخ نمی‌دهد. سینمای مستند ایران در یک نگاه کلی به‌لحاظ دانش، توان تکنیکی و محصولات فیلمسازانش، همچنین با مقایسه هزینه و فایده، در مرتبه‌ای بالاتر از سینمای پرسروصدا و مدعی داستانی قرار می‌گیرد. اما همین سینمای پرمایه، جذاب و با خاصیت، مکانی برای ارایه آثار خود ندارد، جز همین جشنواره‌های داخلی و احیانا خارجی. درواقع مخاطبان اصلی این فیلم‌ها یعنی تماشاگران، کارشناسان مسایل اجتماعی و فرهنگی و مسوولانی که فیلم‌ها برای آنها ساخته شده نه‌تنها آثار مستند را نمی‌توانند ببینند، حتی از وجود چنین فیلم‌هایی با خبر هم نمی‌شوند. تلویزیون که به هر دلیل علاقه‌ چندانی به فیلم‌های مستند مستقل به‌خصوص آثاری حاوی نقد اجتماعی ندارد. در حالی که بسیاری از این آثار، به‌راحتی و بدون مشکل قابلیت نمایش در آن رسانه را دارند. در بخش اکران هم سالنی به فیلم‌های مستند تعلق نمی‌گیرد. می‌دانم سالیان گذشته چندبار تلاش شد تا یک سینما به فیلم مستند و کوتاه اختصاص یابد، ولی سروصدای داستانی‌سازهای محترم بلند شد که نباید یک سینما را از چرخه اکران خارج کنیم، با محدودیت سالن نمایش مواجهیم و باقی ماجراها. این دوستان و استادان همچنین اشاره داشتند که فیلم مستند تماشاگر ندارد و سالن خالی می‌ماند. پس همان یک سالن هم بعد از مدتی به چرخه سینمای اکران بازگشت.
اما همواره این سوال باقی ماند که واقعا اگر یک سالن کوچک و مناسب مانند سالن‌های دو یا سه سینما فلسطین، فیلم مستند نمایش دهد، چه میزان ضرر به فروش فیلم‌های بلند سینمایی خواهد خورد؟ مگر اکنون هم سالن‌های سینما مملو از تماشاگر است؟ چه اتفاقی می‌افتد اگر یکی از این سالن‌های اغلب خالی، به مستندسازان و آثارشان اختصاص یابد؟ احتمالا این سالن چند و شاید هم چندین‌ماه، پر نشود، اما چه اشکالی دارد؟ به‌هرحال راه‌‌اندازی یک پاتوق برای مستندسازان و مستندبین‌ها، نیاز به وقت و حوصله و برنامه دارد.
دوستان، استادان داستانی‌ساز و تصمیم‌گیرنده؛ استعداد، تعهد و دانش موجود در فیلم و فیلمساز مستند استحقاقی به‌مراتب بیش از فیلم‌های بی‌مخاطب اکران دارد. باور نمی‌کنید؟ بروید، ببینید.
فردا آخرین روز هفتمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران، سینما حقیقت است؛ جشنواره‌ای که حضور در آن یک حس دوگانه به‌همراه داشت؛ حسی که تقریبا همیشه نسبت به سینمای مستند ایران داشته‌ام؛ شوق و افسوس. شوق، بابت ظرفیت فوق‌العاده این سینما که صاحب جریان پویا، به‌روز و تاثیر‌گذار فیلمسازی است؛ سینمایی که تعداد قابل‌توجهی فیلمساز جوان و باتجربه، بدون ادعا با نگاهی پرسشگر و دقیق، با مشقت و کمبود‌های فراوان، تحقیق می‌کنند، فیلم می‌سازند تا مساله‎ای را بشکافند و ذهن‌هایی را فعال کنند. اغلب خواستی‌ هم ندارند جز دیده‌‌شدن دغدغه‌، مساله و هویتی که به تصویر کشیده‌اند، همین؛ سینماگرانی که برای خود، مخاطب و سینما احترام قایل هستند. در همین جشنواره سینما حقیقت، حداقل60، 70 اثر ‌قابل‌تامل و تماشا و گاهی به‌شدت جذاب و پرانرژی وجود داشت؛ اتفاقی که در هیچ‌یک از جشنواره‌های داستانی کشور و مهم‎ترینشان جشنواره فیلم فجر، رخ نمی‌دهد. سینمای مستند ایران در یک نگاه کلی به‌لحاظ دانش، توان تکنیکی و محصولات فیلمسازانش، همچنین با مقایسه هزینه و فایده، در مرتبه‌ای بالاتر از سینمای پرسروصدا و مدعی داستانی قرار می‌گیرد. اما همین سینمای پرمایه، جذاب و با خاصیت، مکانی برای ارایه آثار خود ندارد، جز همین جشنواره‌های داخلی و احیانا خارجی. درواقع مخاطبان اصلی این فیلم‌ها یعنی تماشاگران، کارشناسان مسایل اجتماعی و فرهنگی و مسوولانی که فیلم‌ها برای آنها ساخته شده نه‌تنها آثار مستند را نمی‌توانند ببینند، حتی از وجود چنین فیلم‌هایی با خبر هم نمی‌شوند. تلویزیون که به هر دلیل علاقه‌ چندانی به فیلم‌های مستند مستقل به‌خصوص آثاری حاوی نقد اجتماعی ندارد. در حالی که بسیاری از این آثار، به‌راحتی و بدون مشکل قابلیت نمایش در آن رسانه را دارند. در بخش اکران هم سالنی به فیلم‌های مستند تعلق نمی‌گیرد. می‌دانم سالیان گذشته چندبار تلاش شد تا یک سینما به فیلم مستند و کوتاه اختصاص یابد، ولی سروصدای داستانی‌سازهای محترم بلند شد که نباید یک سینما را از چرخه اکران خارج کنیم، با محدودیت سالن نمایش مواجهیم و باقی ماجراها. این دوستان و استادان همچنین اشاره داشتند که فیلم مستند تماشاگر ندارد و سالن خالی می‌ماند. پس همان یک سالن هم بعد از مدتی به چرخه سینمای اکران بازگشت.
اما همواره این سوال باقی ماند که واقعا اگر یک سالن کوچک و مناسب مانند سالن‌های دو یا سه سینما فلسطین، فیلم مستند نمایش دهد، چه میزان ضرر به فروش فیلم‌های بلند سینمایی خواهد خورد؟ مگر اکنون هم سالن‌های سینما مملو از تماشاگر است؟ چه اتفاقی می‌افتد اگر یکی از این سالن‌های اغلب خالی، به مستندسازان و آثارشان اختصاص یابد؟ احتمالا این سالن چند و شاید هم چندین‌ماه، پر نشود، اما چه اشکالی دارد؟ به‌هرحال راه‌‌اندازی یک پاتوق برای مستندسازان و مستندبین‌ها، نیاز به وقت و حوصله و برنامه دارد.
دوستان، استادان داستانی‌ساز و تصمیم‌گیرنده؛ استعداد، تعهد و دانش موجود در فیلم و فیلمساز مستند استحقاقی به‌مراتب بیش از فیلم‌های بی‌مخاطب اکران دارد. باور نمی‌کنید؟ بروید، ببینید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.