به مناسبت اولین سالگرد خاموشی پرتو اشراق، سینماگر و مترجم
خانه بیپرتو
بهزاد خورشیدی . طراح گرافیک
نگاهی از بیرون
خانه و کوچه و شهر، تنها با آجر و سنگ و سیمان نیست که شکل میگیرد، به واقع همه هویت آن به آدمهایش است که معنایی یگانه مییابد و نفسی که به اراده اوست و هیچش بهانه نیست.
فرجام انسان خود ضرورت تاریخ است. چطور میشود درباره یک زندگی - یک زندگی سراسر عشق به قلم و مرکب نوشت. نوشتن از انسان نازنینی که همه عمر در پی کنکاش با جوهره ذات هنر بود.
درباره پرتو اشراق به صراحت میتوانم بگویم که در حد نهایت بزرگمنش و پرحاصل زندگی کرد. اهل تفاخر و فضلفروشی نبود. به غایت به آنچه میگفت اعتقاد راسخ داشت. هرگز کلامی به زبان نمیآورد تا بدان اشراف کافی نداشته باشد.
حوزه آگاهیاش بر ادبیات، موسیقی، سینما و اصولا آنچه حول هنر و اندیشه بود، حیرتانگیز بود و درخور توجه.
پرتو اشراق یک تهرانی اصیل بود. در محله قدیمی کاخ (فلسطین)، تهران در سال 1324 چشم به جهان گشود.
تحصیلات متوسطه را در رشته ریاضی به پایان رساند و به دانشکده هنرهای دراماتیک سینما راه یافت و در سال 1350 فارغالتحصیل شد. گرچه درس سینما خوانده بود، ولی بعدها در کنار سینما به ترجمه متون ادبی و هنری گرایش بیشتری پیدا کرد. کار در وزارت فرهنگ وقت فرصتی شد تا همکاری با مجله سینما را با ترجمه از چهرهها و فیلم کلاسیک اروپایی آغاز کند. تلاش او در این زمینه ترجمه صرف نبود بلکه تلاش داشت اندیشه خود را بهعنوان یک مولف علاقهمند به سینمای اندیشهورز بیازماید. اولین کتاب پرتو اشراق، نمایشنامهای بود به نام معجزه که در سال 1347 منتشر شد.
شیفتگیاش به سفر و جهانگردی مسیر تازهای بر سر راه وی نهاد. دوربین عکاسیاش یار همیشگی سفرهایش بود. از سال 1345 سفرهای ماجراجویانهاش را از دوبی آغاز میکند. اروپا و آفریقا مقصد اصلیاش بود. قصد آن داشت تا همه اروپا را ببیند که دید. از اتریش و آلمان تا دانمارک و فرانسه و ایتالیا. در همین سفرها بود که شیفتگی ازلی و ابدیش به میکل آنژ و بتهوون و پیسارو شکل گرفت. در ایتالیا هم با سینمای نئورئالیست ویسکونتی و فلینی مانوس شد. اقامت و تحصیل تکمیلی سینما را در فرانسه پی گرفت. از آنرو با سینمای مستند، فیلمبرداری، تدوین و صدا به شکل تخصصی و تکنیکال آشنا شد.
در سفر به کشورهای آفریقایی هم به فرهنگ و شعر و زبان آن سامان علاقهمند شده بود. بر روی زبان سواحیلی (زولو-گودو) تحقیق و مکاشفه بیشمار داشت. برخی از اشعار شعرای بزرگ آفریقا را در مجموعهای گرد آورد. هرچند هرگز آن را برای چاپ ارایه نکرد. در سال 1354 به ایران بازگشت و در همان سال ازدواج کرد. عکاسی و تحقیق در سینمای مستند را با سینمای رابرت فلاهرتی پی گرفت و به گفته خودش چندین فیلم مستند را برای وزارت فرهنگ ساخت. از جمله کاوش در چغازنبیل، که از عاقبت هیچیک از این فیلمها اطلاعات جامعی در دسترس نیست. در میان همین دلمشغولیها همچنان به نوشتن و ترجمه متون تخصصی موسیقی و سینما میپرداخت. ازجمله کتاب شکل فیلم سرگئی آیزنشتاین فیلمساز برجسته شوروی و استاد تئوری تدوین موازی فیلم، متاسفانه در زمان انتشار، این کتاب خوب دیده نشد و قدر ندید. پرتو اشراق طی 25 سال، به واقع تا پایان عمر پرثمر خود، ترجمه و تالیف کتابهای ارزشمند بسیاری را هم به انجام رساند.
مجموعه کتاب موسیقی جهان و دو کتاب مهم ایهام در طبیعت و هنر و عصر آوانگارد هم از آخرین آثار وی محسوب میشود. نکته جالب توجه این است که ناشر اختصاصی همه این سالها، نشر نیلوفر و ناهید است که توسط برادران کریمی اداره میشود.
نگاهی از درون
مکان میدان تجریش، ابتدای دزاشیب، کوچه رحیمی-بهار1369
بعد از چند ماه همکاریام در هفتهنامهای که پرتو اشراق مدیر و سردبیرش بود به دعوت وی به سمت خانهشان روانه بودم. دریک غروب پرازدحام میدان تجریش که گذر از آن اجتنابناپذیر بود. در ابتدای دزاشیب به کوچه باریکی رسیدم به نشانی خانه قدیمی دوطبقه با نمای آجر خشتی و در کوچک آبیرنگی که کوبهای بدان آویخته بود. دکمه زنگ را میفشارم توامان صدای پارس سگی از داخل خانه به گوش میرسد. پرتو اشراق با آن قواره و هیبت «پیسارو» وارش، در چارچوب در ظاهر میشود. با گشادهرویی به سمت پلکان طبقه دوم راهنماییام میکند. خانه پرتو به عمارتی باشکوه در دوره قاجار میمانست، با گذر از دالان باریک و اتاق طبقه همکف، مسیر به حیاط و باغچهای دلانگیز منتهی میشود که در گوشهای از این باغچه، گلخانهای با گلدانهای ریز و درشت به چشم میخورد. به گفته خودش، بارها از سر دلتنگی و گاه از سر شوق، اغلب در فصل بهار و تابستان، در ساعت پنجعصر هر روز به گلها و باغچه سرکشی میکرد. بخش خاطرهانگیز این خانه برای من همواره در طبقه دوم ساختمان بود؛ همان جایی که با پرتو اشراق، گاهی در آخرهفتهای و در همه سالهای آشناییام با او و در طی چندین ساعت روز که برایم به سان صاعقهای میگذشت، سپری شد.
این طبقه شامل سه اتاق بزرگ و کوچک بود که در قسمت ورودی آن، اتاق پذیرایی با مبلمان و تابلوهای عکس آویخته به دیوار پرتو اشراق، دختر و همسرش بود که همگی حاصل دوره شباب وی محسوب میشد. اتاق کوچکی که در منتهای این قسمت بود در واقع کتابخانه، محل کار و نوشتن پرتو بود. نوشتنی که روزانه از چهار صبح آغاز میشد و با دو وقفه برای صبحانه و نهار به شب میرسید. میانگین روزی بیش از 10ساعت کار.
پرتو اشراق متعلق به نسلی بود که کار و تلاش برای رسیدن به هدف را نه برای خوشایند دیگران و یا نه برای به آسودگی زیستن میخواستند، این نسل از جوهره وجودی خود تنها برای اعتلای فرهنگ و اندیشه همت مضاعف داشتند. بارها برایم گفته بود که چگونه برای ادامه تحصیل در فرانسه، همه آسودگی و تفریح را خرج تحقیق در کار و درس میکرد. از عکاسی برای یافتن زاویه نگاه تازه تا گشتزنی در موزهها. از مواجههاش با نقاشی مونالیزا-لبخند ژوکوند -داوینچی گفت، گفت که اول بار بعد از دیدن این تابلو از خود بیخود شده بود، با چشم بازکردنی خود را نقش بر زمین دیده است. این همه شیدایی برای هنر تنها از یک عاشق برمیآید.
اشراق به جهت گستردگی شناخت در ادبیات، موسیقی، تاریخ، سینما و زبان (فارسی، انگلیسی، فرانسه و حتی زبانهای مختلف آفریقایی) به معنای واقعی روشنفکری جهانشمول و بااصالت بود. بیاغراق، بسیار خوشسخن بود و با طنین آوایی رسایی که از آن بهرهمند بود، قادر بود مخاطب را مسحور کلام خویش سازد. در ابراز عقیده خود مصمم و بیتکلف سخن میگفت. این مهم را در دوره کوتاه همکاریام، بارها در جلسات نشریه با آن مواجه شدم. خط قرمزش فرهنگ بود و مفاخر نامآشنا، برایش هنر را حدومرزی نبود چه حافظ و قوللرآغاسی وطنی باشد یا میکل آنژ و بتهوون و باخ. اگر کلام و یا نوشتهای به غلط از سوی هر فردی به هر یک روا میشد، به تمامی بر آن میآشوبید و از شدت خشم، تاب ماندن و دیدن چنان گستاخی را برنمیتابید. بر سر اصول خود ماند و سالها با گوشهنشینی مانوس شد. یار و همدمش قلم شد و کاغذ. بتهوون و ساتیا جیت رای و ویسکونتی.
به جد میگویم هرگز از هم صحبتی با پرتو اشراق سیراب نشدم تا به آخر. عقربهها قاتل بیچون و چرای بلافصل ما بودند. برای شروع هر بحث و گفت و شنودی نیازمند فکر از پیشتعیینشدهای نبودم. کافی بود اشاره به فلان کتاب یا فیلم کلاسیک تازهای که دیدهام میکردم. رشته سخن آغاز میشد. به وقتش اگر سر ذوق بود اشارتی به حافظ داشت. «در اندرون من خسته دل ندانم کیست، که من خموشم و او در فغان و در غوغاست»، این مصراع فتح باب کلام اشراق بود. در مقدمه درخشان و ماندگاری که برای کتاب «سرگذشت آهنگسازان بزرگ»، هرولد شونبرگ نوشت، به سادگی آگاه به فکر و اندیشه وی خواهیم شد «دیگر روزگار مونته وردی تجدید نخواهد شد. هرگز استعداد موزار و نبوغ ویرانگر و غولآسای بتهوون و لطف و ظرافت شوپن تجدید نخواهد گردید. و هرگز لایت موتیف میتولوژیک واگنر، ناسیونالیسم بالاکیروف و موسورسگی، شور و ولوله و عشق و سرمستی اشتراوس دوم، عاشقیهای روسینی و مردم دوستی آیوز و گرشوین تکرار نمیشود. مردانی از این دست- چه بزرگ! رفتند و آثار نفیس خویش نهادند که بگویند اگر انسان اراده کند میتواند تا این درجه خالص و پاک باشد. به سروده آسمانی شیللر در کوران بتهوون بنگرید! غزل برای شادی، به نغمه دلانگیز و رهزن دل که بتهوون بر این غزل نهاده توجه کنید، اگر تسلیم نشدید و سپر نینداختید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. اگر از عروس فیگارو نشاط و سرور به دست نیاوردید، اگر از اورتور 1812 عشق به وطن تا زمینههای عظمت در سینه ننشاندید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. این مردان نامی با حیات خویش بشریت را به دروازههای والای انسانی نزدیک کردند... ماموریت هنر همین است. وقتی در موزه دلپرادو -موزه مردم-گردش میکنید و باسمههای عظیم روبنس را مینگرید بیاختیار خود را حقیر میبینید، آن وقت که در نمازخانه سیستین میایستید و پیکره مرمرین موسی قانونگذار بزرگ را میبینید به احترام سازندهاش بیاختیار کلاه از سر برمیدارید، و آن وقت که در برابر همای سنگی کاخ صدستون ایستادهاید دهان از حیرت باز میکنید و خود را زبون و بیاراده مییابید، و اگر به اندازه سر سوزنی از کمالات انسانی برخوردار باشید نزد خود میگویید این سنگتراش ایرانی و آن میکل آنژ ایتالیایی هم عصر بودهاند، همدست، هممیخ و همچکش بودهاند، همنان، همنفس، همجان و همراه،گر چه قرنها میانشان فاصله بوده.»
به دفعات برایم میگفت، که برای کسی شدن، ابتدا انسانبودن را بیاموزیم و برای رسیدن به هدف، باید کار کرد و ریاضت کشید. پرتو اشراقی که من شناختم به تمامی انسان شریف و وارستهای بود. اصولا بیآزار بود و گریزان از های و جنجال. آنقدر که در بطن زندگی بود از حواشی دوری میجست. با همگان و در هر کسوتی که بود دمخور میشد البته به شرطی که آن کس، آدم صادقی باشد.
و نگاه آخر
اشراق اواخر عمر خود را با قلبی بیمار و رنجور سپری کرد. با لجاجت و سرسختی حاضر به ترک سیگار نشد تا آنکه برای مرتبه دوم قلبش به زیر تیغ کشیده شد. گاهی هم در عین بذلهگویی مدعی میشد که پیرمردان روستایی تا 90سالگی هم چپق خود را میگیرانند و غمشان نیست. مرتبه آخری که با پرتو، تلفنی صحبتی داشتم از خانه جدیدشان گفت که مدتی پیش به آنجا نقل مکان کردهاند. روزی هم که جسم بیجانش بر تخت بیمارستان مهر بود به همسرش سپرد که من را خبر نکنند تا مبادا سراسیمه به سمت او روانه شوم. عاقبت سحرگاه پانزدهم آذر 91، پرتو اشراق با زندگی پررنجش وداع گفت و رفت. خانه بیپرتو شد و آن خانه هم در خاطره ما و این دیار جاودان.
خانه و کوچه و شهر، تنها با آجر و سنگ و سیمان نیست که شکل میگیرد، به واقع همه هویت آن به آدمهایش است که معنایی یگانه مییابد و نفسی که به اراده اوست و هیچش بهانه نیست.
فرجام انسان خود ضرورت تاریخ است. چطور میشود درباره یک زندگی - یک زندگی سراسر عشق به قلم و مرکب نوشت. نوشتن از انسان نازنینی که همه عمر در پی کنکاش با جوهره ذات هنر بود.
درباره پرتو اشراق به صراحت میتوانم بگویم که در حد نهایت بزرگمنش و پرحاصل زندگی کرد. اهل تفاخر و فضلفروشی نبود. به غایت به آنچه میگفت اعتقاد راسخ داشت. هرگز کلامی به زبان نمیآورد تا بدان اشراف کافی نداشته باشد.
حوزه آگاهیاش بر ادبیات، موسیقی، سینما و اصولا آنچه حول هنر و اندیشه بود، حیرتانگیز بود و درخور توجه.
پرتو اشراق یک تهرانی اصیل بود. در محله قدیمی کاخ (فلسطین)، تهران در سال 1324 چشم به جهان گشود.
تحصیلات متوسطه را در رشته ریاضی به پایان رساند و به دانشکده هنرهای دراماتیک سینما راه یافت و در سال 1350 فارغالتحصیل شد. گرچه درس سینما خوانده بود، ولی بعدها در کنار سینما به ترجمه متون ادبی و هنری گرایش بیشتری پیدا کرد. کار در وزارت فرهنگ وقت فرصتی شد تا همکاری با مجله سینما را با ترجمه از چهرهها و فیلم کلاسیک اروپایی آغاز کند. تلاش او در این زمینه ترجمه صرف نبود بلکه تلاش داشت اندیشه خود را بهعنوان یک مولف علاقهمند به سینمای اندیشهورز بیازماید. اولین کتاب پرتو اشراق، نمایشنامهای بود به نام معجزه که در سال 1347 منتشر شد.
شیفتگیاش به سفر و جهانگردی مسیر تازهای بر سر راه وی نهاد. دوربین عکاسیاش یار همیشگی سفرهایش بود. از سال 1345 سفرهای ماجراجویانهاش را از دوبی آغاز میکند. اروپا و آفریقا مقصد اصلیاش بود. قصد آن داشت تا همه اروپا را ببیند که دید. از اتریش و آلمان تا دانمارک و فرانسه و ایتالیا. در همین سفرها بود که شیفتگی ازلی و ابدیش به میکل آنژ و بتهوون و پیسارو شکل گرفت. در ایتالیا هم با سینمای نئورئالیست ویسکونتی و فلینی مانوس شد. اقامت و تحصیل تکمیلی سینما را در فرانسه پی گرفت. از آنرو با سینمای مستند، فیلمبرداری، تدوین و صدا به شکل تخصصی و تکنیکال آشنا شد.
در سفر به کشورهای آفریقایی هم به فرهنگ و شعر و زبان آن سامان علاقهمند شده بود. بر روی زبان سواحیلی (زولو-گودو) تحقیق و مکاشفه بیشمار داشت. برخی از اشعار شعرای بزرگ آفریقا را در مجموعهای گرد آورد. هرچند هرگز آن را برای چاپ ارایه نکرد. در سال 1354 به ایران بازگشت و در همان سال ازدواج کرد. عکاسی و تحقیق در سینمای مستند را با سینمای رابرت فلاهرتی پی گرفت و به گفته خودش چندین فیلم مستند را برای وزارت فرهنگ ساخت. از جمله کاوش در چغازنبیل، که از عاقبت هیچیک از این فیلمها اطلاعات جامعی در دسترس نیست. در میان همین دلمشغولیها همچنان به نوشتن و ترجمه متون تخصصی موسیقی و سینما میپرداخت. ازجمله کتاب شکل فیلم سرگئی آیزنشتاین فیلمساز برجسته شوروی و استاد تئوری تدوین موازی فیلم، متاسفانه در زمان انتشار، این کتاب خوب دیده نشد و قدر ندید. پرتو اشراق طی 25 سال، به واقع تا پایان عمر پرثمر خود، ترجمه و تالیف کتابهای ارزشمند بسیاری را هم به انجام رساند.
مجموعه کتاب موسیقی جهان و دو کتاب مهم ایهام در طبیعت و هنر و عصر آوانگارد هم از آخرین آثار وی محسوب میشود. نکته جالب توجه این است که ناشر اختصاصی همه این سالها، نشر نیلوفر و ناهید است که توسط برادران کریمی اداره میشود.
نگاهی از درون
مکان میدان تجریش، ابتدای دزاشیب، کوچه رحیمی-بهار1369
بعد از چند ماه همکاریام در هفتهنامهای که پرتو اشراق مدیر و سردبیرش بود به دعوت وی به سمت خانهشان روانه بودم. دریک غروب پرازدحام میدان تجریش که گذر از آن اجتنابناپذیر بود. در ابتدای دزاشیب به کوچه باریکی رسیدم به نشانی خانه قدیمی دوطبقه با نمای آجر خشتی و در کوچک آبیرنگی که کوبهای بدان آویخته بود. دکمه زنگ را میفشارم توامان صدای پارس سگی از داخل خانه به گوش میرسد. پرتو اشراق با آن قواره و هیبت «پیسارو» وارش، در چارچوب در ظاهر میشود. با گشادهرویی به سمت پلکان طبقه دوم راهنماییام میکند. خانه پرتو به عمارتی باشکوه در دوره قاجار میمانست، با گذر از دالان باریک و اتاق طبقه همکف، مسیر به حیاط و باغچهای دلانگیز منتهی میشود که در گوشهای از این باغچه، گلخانهای با گلدانهای ریز و درشت به چشم میخورد. به گفته خودش، بارها از سر دلتنگی و گاه از سر شوق، اغلب در فصل بهار و تابستان، در ساعت پنجعصر هر روز به گلها و باغچه سرکشی میکرد. بخش خاطرهانگیز این خانه برای من همواره در طبقه دوم ساختمان بود؛ همان جایی که با پرتو اشراق، گاهی در آخرهفتهای و در همه سالهای آشناییام با او و در طی چندین ساعت روز که برایم به سان صاعقهای میگذشت، سپری شد.
این طبقه شامل سه اتاق بزرگ و کوچک بود که در قسمت ورودی آن، اتاق پذیرایی با مبلمان و تابلوهای عکس آویخته به دیوار پرتو اشراق، دختر و همسرش بود که همگی حاصل دوره شباب وی محسوب میشد. اتاق کوچکی که در منتهای این قسمت بود در واقع کتابخانه، محل کار و نوشتن پرتو بود. نوشتنی که روزانه از چهار صبح آغاز میشد و با دو وقفه برای صبحانه و نهار به شب میرسید. میانگین روزی بیش از 10ساعت کار.
پرتو اشراق متعلق به نسلی بود که کار و تلاش برای رسیدن به هدف را نه برای خوشایند دیگران و یا نه برای به آسودگی زیستن میخواستند، این نسل از جوهره وجودی خود تنها برای اعتلای فرهنگ و اندیشه همت مضاعف داشتند. بارها برایم گفته بود که چگونه برای ادامه تحصیل در فرانسه، همه آسودگی و تفریح را خرج تحقیق در کار و درس میکرد. از عکاسی برای یافتن زاویه نگاه تازه تا گشتزنی در موزهها. از مواجههاش با نقاشی مونالیزا-لبخند ژوکوند -داوینچی گفت، گفت که اول بار بعد از دیدن این تابلو از خود بیخود شده بود، با چشم بازکردنی خود را نقش بر زمین دیده است. این همه شیدایی برای هنر تنها از یک عاشق برمیآید.
اشراق به جهت گستردگی شناخت در ادبیات، موسیقی، تاریخ، سینما و زبان (فارسی، انگلیسی، فرانسه و حتی زبانهای مختلف آفریقایی) به معنای واقعی روشنفکری جهانشمول و بااصالت بود. بیاغراق، بسیار خوشسخن بود و با طنین آوایی رسایی که از آن بهرهمند بود، قادر بود مخاطب را مسحور کلام خویش سازد. در ابراز عقیده خود مصمم و بیتکلف سخن میگفت. این مهم را در دوره کوتاه همکاریام، بارها در جلسات نشریه با آن مواجه شدم. خط قرمزش فرهنگ بود و مفاخر نامآشنا، برایش هنر را حدومرزی نبود چه حافظ و قوللرآغاسی وطنی باشد یا میکل آنژ و بتهوون و باخ. اگر کلام و یا نوشتهای به غلط از سوی هر فردی به هر یک روا میشد، به تمامی بر آن میآشوبید و از شدت خشم، تاب ماندن و دیدن چنان گستاخی را برنمیتابید. بر سر اصول خود ماند و سالها با گوشهنشینی مانوس شد. یار و همدمش قلم شد و کاغذ. بتهوون و ساتیا جیت رای و ویسکونتی.
به جد میگویم هرگز از هم صحبتی با پرتو اشراق سیراب نشدم تا به آخر. عقربهها قاتل بیچون و چرای بلافصل ما بودند. برای شروع هر بحث و گفت و شنودی نیازمند فکر از پیشتعیینشدهای نبودم. کافی بود اشاره به فلان کتاب یا فیلم کلاسیک تازهای که دیدهام میکردم. رشته سخن آغاز میشد. به وقتش اگر سر ذوق بود اشارتی به حافظ داشت. «در اندرون من خسته دل ندانم کیست، که من خموشم و او در فغان و در غوغاست»، این مصراع فتح باب کلام اشراق بود. در مقدمه درخشان و ماندگاری که برای کتاب «سرگذشت آهنگسازان بزرگ»، هرولد شونبرگ نوشت، به سادگی آگاه به فکر و اندیشه وی خواهیم شد «دیگر روزگار مونته وردی تجدید نخواهد شد. هرگز استعداد موزار و نبوغ ویرانگر و غولآسای بتهوون و لطف و ظرافت شوپن تجدید نخواهد گردید. و هرگز لایت موتیف میتولوژیک واگنر، ناسیونالیسم بالاکیروف و موسورسگی، شور و ولوله و عشق و سرمستی اشتراوس دوم، عاشقیهای روسینی و مردم دوستی آیوز و گرشوین تکرار نمیشود. مردانی از این دست- چه بزرگ! رفتند و آثار نفیس خویش نهادند که بگویند اگر انسان اراده کند میتواند تا این درجه خالص و پاک باشد. به سروده آسمانی شیللر در کوران بتهوون بنگرید! غزل برای شادی، به نغمه دلانگیز و رهزن دل که بتهوون بر این غزل نهاده توجه کنید، اگر تسلیم نشدید و سپر نینداختید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. اگر از عروس فیگارو نشاط و سرور به دست نیاوردید، اگر از اورتور 1812 عشق به وطن تا زمینههای عظمت در سینه ننشاندید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. این مردان نامی با حیات خویش بشریت را به دروازههای والای انسانی نزدیک کردند... ماموریت هنر همین است. وقتی در موزه دلپرادو -موزه مردم-گردش میکنید و باسمههای عظیم روبنس را مینگرید بیاختیار خود را حقیر میبینید، آن وقت که در نمازخانه سیستین میایستید و پیکره مرمرین موسی قانونگذار بزرگ را میبینید به احترام سازندهاش بیاختیار کلاه از سر برمیدارید، و آن وقت که در برابر همای سنگی کاخ صدستون ایستادهاید دهان از حیرت باز میکنید و خود را زبون و بیاراده مییابید، و اگر به اندازه سر سوزنی از کمالات انسانی برخوردار باشید نزد خود میگویید این سنگتراش ایرانی و آن میکل آنژ ایتالیایی هم عصر بودهاند، همدست، هممیخ و همچکش بودهاند، همنان، همنفس، همجان و همراه،گر چه قرنها میانشان فاصله بوده.»
به دفعات برایم میگفت، که برای کسی شدن، ابتدا انسانبودن را بیاموزیم و برای رسیدن به هدف، باید کار کرد و ریاضت کشید. پرتو اشراقی که من شناختم به تمامی انسان شریف و وارستهای بود. اصولا بیآزار بود و گریزان از های و جنجال. آنقدر که در بطن زندگی بود از حواشی دوری میجست. با همگان و در هر کسوتی که بود دمخور میشد البته به شرطی که آن کس، آدم صادقی باشد.
و نگاه آخر
اشراق اواخر عمر خود را با قلبی بیمار و رنجور سپری کرد. با لجاجت و سرسختی حاضر به ترک سیگار نشد تا آنکه برای مرتبه دوم قلبش به زیر تیغ کشیده شد. گاهی هم در عین بذلهگویی مدعی میشد که پیرمردان روستایی تا 90سالگی هم چپق خود را میگیرانند و غمشان نیست. مرتبه آخری که با پرتو، تلفنی صحبتی داشتم از خانه جدیدشان گفت که مدتی پیش به آنجا نقل مکان کردهاند. روزی هم که جسم بیجانش بر تخت بیمارستان مهر بود به همسرش سپرد که من را خبر نکنند تا مبادا سراسیمه به سمت او روانه شوم. عاقبت سحرگاه پانزدهم آذر 91، پرتو اشراق با زندگی پررنجش وداع گفت و رفت. خانه بیپرتو شد و آن خانه هم در خاطره ما و این دیار جاودان.
نگاهی از بیرون
خانه و کوچه و شهر، تنها با آجر و سنگ و سیمان نیست که شکل میگیرد، به واقع همه هویت آن به آدمهایش است که معنایی یگانه مییابد و نفسی که به اراده اوست و هیچش بهانه نیست.
فرجام انسان خود ضرورت تاریخ است. چطور میشود درباره یک زندگی - یک زندگی سراسر عشق به قلم و مرکب نوشت. نوشتن از انسان نازنینی که همه عمر در پی کنکاش با جوهره ذات هنر بود.
درباره پرتو اشراق به صراحت میتوانم بگویم که در حد نهایت بزرگمنش و پرحاصل زندگی کرد. اهل تفاخر و فضلفروشی نبود. به غایت به آنچه میگفت اعتقاد راسخ داشت. هرگز کلامی به زبان نمیآورد تا بدان اشراف کافی نداشته باشد.
حوزه آگاهیاش بر ادبیات، موسیقی، سینما و اصولا آنچه حول هنر و اندیشه بود، حیرتانگیز بود و درخور توجه.
پرتو اشراق یک تهرانی اصیل بود. در محله قدیمی کاخ (فلسطین)، تهران در سال 1324 چشم به جهان گشود.
تحصیلات متوسطه را در رشته ریاضی به پایان رساند و به دانشکده هنرهای دراماتیک سینما راه یافت و در سال 1350 فارغالتحصیل شد. گرچه درس سینما خوانده بود، ولی بعدها در کنار سینما به ترجمه متون ادبی و هنری گرایش بیشتری پیدا کرد. کار در وزارت فرهنگ وقت فرصتی شد تا همکاری با مجله سینما را با ترجمه از چهرهها و فیلم کلاسیک اروپایی آغاز کند. تلاش او در این زمینه ترجمه صرف نبود بلکه تلاش داشت اندیشه خود را بهعنوان یک مولف علاقهمند به سینمای اندیشهورز بیازماید. اولین کتاب پرتو اشراق، نمایشنامهای بود به نام معجزه که در سال 1347 منتشر شد.
شیفتگیاش به سفر و جهانگردی مسیر تازهای بر سر راه وی نهاد. دوربین عکاسیاش یار همیشگی سفرهایش بود. از سال 1345 سفرهای ماجراجویانهاش را از دوبی آغاز میکند. اروپا و آفریقا مقصد اصلیاش بود. قصد آن داشت تا همه اروپا را ببیند که دید. از اتریش و آلمان تا دانمارک و فرانسه و ایتالیا. در همین سفرها بود که شیفتگی ازلی و ابدیش به میکل آنژ و بتهوون و پیسارو شکل گرفت. در ایتالیا هم با سینمای نئورئالیست ویسکونتی و فلینی مانوس شد. اقامت و تحصیل تکمیلی سینما را در فرانسه پی گرفت. از آنرو با سینمای مستند، فیلمبرداری، تدوین و صدا به شکل تخصصی و تکنیکال آشنا شد.
در سفر به کشورهای آفریقایی هم به فرهنگ و شعر و زبان آن سامان علاقهمند شده بود. بر روی زبان سواحیلی (زولو-گودو) تحقیق و مکاشفه بیشمار داشت. برخی از اشعار شعرای بزرگ آفریقا را در مجموعهای گرد آورد. هرچند هرگز آن را برای چاپ ارایه نکرد. در سال 1354 به ایران بازگشت و در همان سال ازدواج کرد. عکاسی و تحقیق در سینمای مستند را با سینمای رابرت فلاهرتی پی گرفت و به گفته خودش چندین فیلم مستند را برای وزارت فرهنگ ساخت. از جمله کاوش در چغازنبیل، که از عاقبت هیچیک از این فیلمها اطلاعات جامعی در دسترس نیست. در میان همین دلمشغولیها همچنان به نوشتن و ترجمه متون تخصصی موسیقی و سینما میپرداخت. ازجمله کتاب شکل فیلم سرگئی آیزنشتاین فیلمساز برجسته شوروی و استاد تئوری تدوین موازی فیلم، متاسفانه در زمان انتشار، این کتاب خوب دیده نشد و قدر ندید. پرتو اشراق طی 25 سال، به واقع تا پایان عمر پرثمر خود، ترجمه و تالیف کتابهای ارزشمند بسیاری را هم به انجام رساند.
مجموعه کتاب موسیقی جهان و دو کتاب مهم ایهام در طبیعت و هنر و عصر آوانگارد هم از آخرین آثار وی محسوب میشود. نکته جالب توجه این است که ناشر اختصاصی همه این سالها، نشر نیلوفر و ناهید است که توسط برادران کریمی اداره میشود.
نگاهی از درون
مکان میدان تجریش، ابتدای دزاشیب، کوچه رحیمی-بهار1369
بعد از چند ماه همکاریام در هفتهنامهای که پرتو اشراق مدیر و سردبیرش بود به دعوت وی به سمت خانهشان روانه بودم. دریک غروب پرازدحام میدان تجریش که گذر از آن اجتنابناپذیر بود. در ابتدای دزاشیب به کوچه باریکی رسیدم به نشانی خانه قدیمی دوطبقه با نمای آجر خشتی و در کوچک آبیرنگی که کوبهای بدان آویخته بود. دکمه زنگ را میفشارم توامان صدای پارس سگی از داخل خانه به گوش میرسد. پرتو اشراق با آن قواره و هیبت «پیسارو» وارش، در چارچوب در ظاهر میشود. با گشادهرویی به سمت پلکان طبقه دوم راهنماییام میکند. خانه پرتو به عمارتی باشکوه در دوره قاجار میمانست، با گذر از دالان باریک و اتاق طبقه همکف، مسیر به حیاط و باغچهای دلانگیز منتهی میشود که در گوشهای از این باغچه، گلخانهای با گلدانهای ریز و درشت به چشم میخورد. به گفته خودش، بارها از سر دلتنگی و گاه از سر شوق، اغلب در فصل بهار و تابستان، در ساعت پنجعصر هر روز به گلها و باغچه سرکشی میکرد. بخش خاطرهانگیز این خانه برای من همواره در طبقه دوم ساختمان بود؛ همان جایی که با پرتو اشراق، گاهی در آخرهفتهای و در همه سالهای آشناییام با او و در طی چندین ساعت روز که برایم به سان صاعقهای میگذشت، سپری شد.
این طبقه شامل سه اتاق بزرگ و کوچک بود که در قسمت ورودی آن، اتاق پذیرایی با مبلمان و تابلوهای عکس آویخته به دیوار پرتو اشراق، دختر و همسرش بود که همگی حاصل دوره شباب وی محسوب میشد. اتاق کوچکی که در منتهای این قسمت بود در واقع کتابخانه، محل کار و نوشتن پرتو بود. نوشتنی که روزانه از چهار صبح آغاز میشد و با دو وقفه برای صبحانه و نهار به شب میرسید. میانگین روزی بیش از 10ساعت کار.
پرتو اشراق متعلق به نسلی بود که کار و تلاش برای رسیدن به هدف را نه برای خوشایند دیگران و یا نه برای به آسودگی زیستن میخواستند، این نسل از جوهره وجودی خود تنها برای اعتلای فرهنگ و اندیشه همت مضاعف داشتند. بارها برایم گفته بود که چگونه برای ادامه تحصیل در فرانسه، همه آسودگی و تفریح را خرج تحقیق در کار و درس میکرد. از عکاسی برای یافتن زاویه نگاه تازه تا گشتزنی در موزهها. از مواجههاش با نقاشی مونالیزا-لبخند ژوکوند -داوینچی گفت، گفت که اول بار بعد از دیدن این تابلو از خود بیخود شده بود، با چشم بازکردنی خود را نقش بر زمین دیده است. این همه شیدایی برای هنر تنها از یک عاشق برمیآید.
اشراق به جهت گستردگی شناخت در ادبیات، موسیقی، تاریخ، سینما و زبان (فارسی، انگلیسی، فرانسه و حتی زبانهای مختلف آفریقایی) به معنای واقعی روشنفکری جهانشمول و بااصالت بود. بیاغراق، بسیار خوشسخن بود و با طنین آوایی رسایی که از آن بهرهمند بود، قادر بود مخاطب را مسحور کلام خویش سازد. در ابراز عقیده خود مصمم و بیتکلف سخن میگفت. این مهم را در دوره کوتاه همکاریام، بارها در جلسات نشریه با آن مواجه شدم. خط قرمزش فرهنگ بود و مفاخر نامآشنا، برایش هنر را حدومرزی نبود چه حافظ و قوللرآغاسی وطنی باشد یا میکل آنژ و بتهوون و باخ. اگر کلام و یا نوشتهای به غلط از سوی هر فردی به هر یک روا میشد، به تمامی بر آن میآشوبید و از شدت خشم، تاب ماندن و دیدن چنان گستاخی را برنمیتابید. بر سر اصول خود ماند و سالها با گوشهنشینی مانوس شد. یار و همدمش قلم شد و کاغذ. بتهوون و ساتیا جیت رای و ویسکونتی.
به جد میگویم هرگز از هم صحبتی با پرتو اشراق سیراب نشدم تا به آخر. عقربهها قاتل بیچون و چرای بلافصل ما بودند. برای شروع هر بحث و گفت و شنودی نیازمند فکر از پیشتعیینشدهای نبودم. کافی بود اشاره به فلان کتاب یا فیلم کلاسیک تازهای که دیدهام میکردم. رشته سخن آغاز میشد. به وقتش اگر سر ذوق بود اشارتی به حافظ داشت. «در اندرون من خسته دل ندانم کیست، که من خموشم و او در فغان و در غوغاست»، این مصراع فتح باب کلام اشراق بود. در مقدمه درخشان و ماندگاری که برای کتاب «سرگذشت آهنگسازان بزرگ»، هرولد شونبرگ نوشت، به سادگی آگاه به فکر و اندیشه وی خواهیم شد «دیگر روزگار مونته وردی تجدید نخواهد شد. هرگز استعداد موزار و نبوغ ویرانگر و غولآسای بتهوون و لطف و ظرافت شوپن تجدید نخواهد گردید. و هرگز لایت موتیف میتولوژیک واگنر، ناسیونالیسم بالاکیروف و موسورسگی، شور و ولوله و عشق و سرمستی اشتراوس دوم، عاشقیهای روسینی و مردم دوستی آیوز و گرشوین تکرار نمیشود. مردانی از این دست- چه بزرگ! رفتند و آثار نفیس خویش نهادند که بگویند اگر انسان اراده کند میتواند تا این درجه خالص و پاک باشد. به سروده آسمانی شیللر در کوران بتهوون بنگرید! غزل برای شادی، به نغمه دلانگیز و رهزن دل که بتهوون بر این غزل نهاده توجه کنید، اگر تسلیم نشدید و سپر نینداختید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. اگر از عروس فیگارو نشاط و سرور به دست نیاوردید، اگر از اورتور 1812 عشق به وطن تا زمینههای عظمت در سینه ننشاندید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. این مردان نامی با حیات خویش بشریت را به دروازههای والای انسانی نزدیک کردند... ماموریت هنر همین است. وقتی در موزه دلپرادو -موزه مردم-گردش میکنید و باسمههای عظیم روبنس را مینگرید بیاختیار خود را حقیر میبینید، آن وقت که در نمازخانه سیستین میایستید و پیکره مرمرین موسی قانونگذار بزرگ را میبینید به احترام سازندهاش بیاختیار کلاه از سر برمیدارید، و آن وقت که در برابر همای سنگی کاخ صدستون ایستادهاید دهان از حیرت باز میکنید و خود را زبون و بیاراده مییابید، و اگر به اندازه سر سوزنی از کمالات انسانی برخوردار باشید نزد خود میگویید این سنگتراش ایرانی و آن میکل آنژ ایتالیایی هم عصر بودهاند، همدست، هممیخ و همچکش بودهاند، همنان، همنفس، همجان و همراه،گر چه قرنها میانشان فاصله بوده.»
به دفعات برایم میگفت، که برای کسی شدن، ابتدا انسانبودن را بیاموزیم و برای رسیدن به هدف، باید کار کرد و ریاضت کشید. پرتو اشراقی که من شناختم به تمامی انسان شریف و وارستهای بود. اصولا بیآزار بود و گریزان از های و جنجال. آنقدر که در بطن زندگی بود از حواشی دوری میجست. با همگان و در هر کسوتی که بود دمخور میشد البته به شرطی که آن کس، آدم صادقی باشد.
و نگاه آخر
اشراق اواخر عمر خود را با قلبی بیمار و رنجور سپری کرد. با لجاجت و سرسختی حاضر به ترک سیگار نشد تا آنکه برای مرتبه دوم قلبش به زیر تیغ کشیده شد. گاهی هم در عین بذلهگویی مدعی میشد که پیرمردان روستایی تا 90سالگی هم چپق خود را میگیرانند و غمشان نیست. مرتبه آخری که با پرتو، تلفنی صحبتی داشتم از خانه جدیدشان گفت که مدتی پیش به آنجا نقل مکان کردهاند. روزی هم که جسم بیجانش بر تخت بیمارستان مهر بود به همسرش سپرد که من را خبر نکنند تا مبادا سراسیمه به سمت او روانه شوم. عاقبت سحرگاه پانزدهم آذر 91، پرتو اشراق با زندگی پررنجش وداع گفت و رفت. خانه بیپرتو شد و آن خانه هم در خاطره ما و این دیار جاودان.
خانه و کوچه و شهر، تنها با آجر و سنگ و سیمان نیست که شکل میگیرد، به واقع همه هویت آن به آدمهایش است که معنایی یگانه مییابد و نفسی که به اراده اوست و هیچش بهانه نیست.
فرجام انسان خود ضرورت تاریخ است. چطور میشود درباره یک زندگی - یک زندگی سراسر عشق به قلم و مرکب نوشت. نوشتن از انسان نازنینی که همه عمر در پی کنکاش با جوهره ذات هنر بود.
درباره پرتو اشراق به صراحت میتوانم بگویم که در حد نهایت بزرگمنش و پرحاصل زندگی کرد. اهل تفاخر و فضلفروشی نبود. به غایت به آنچه میگفت اعتقاد راسخ داشت. هرگز کلامی به زبان نمیآورد تا بدان اشراف کافی نداشته باشد.
حوزه آگاهیاش بر ادبیات، موسیقی، سینما و اصولا آنچه حول هنر و اندیشه بود، حیرتانگیز بود و درخور توجه.
پرتو اشراق یک تهرانی اصیل بود. در محله قدیمی کاخ (فلسطین)، تهران در سال 1324 چشم به جهان گشود.
تحصیلات متوسطه را در رشته ریاضی به پایان رساند و به دانشکده هنرهای دراماتیک سینما راه یافت و در سال 1350 فارغالتحصیل شد. گرچه درس سینما خوانده بود، ولی بعدها در کنار سینما به ترجمه متون ادبی و هنری گرایش بیشتری پیدا کرد. کار در وزارت فرهنگ وقت فرصتی شد تا همکاری با مجله سینما را با ترجمه از چهرهها و فیلم کلاسیک اروپایی آغاز کند. تلاش او در این زمینه ترجمه صرف نبود بلکه تلاش داشت اندیشه خود را بهعنوان یک مولف علاقهمند به سینمای اندیشهورز بیازماید. اولین کتاب پرتو اشراق، نمایشنامهای بود به نام معجزه که در سال 1347 منتشر شد.
شیفتگیاش به سفر و جهانگردی مسیر تازهای بر سر راه وی نهاد. دوربین عکاسیاش یار همیشگی سفرهایش بود. از سال 1345 سفرهای ماجراجویانهاش را از دوبی آغاز میکند. اروپا و آفریقا مقصد اصلیاش بود. قصد آن داشت تا همه اروپا را ببیند که دید. از اتریش و آلمان تا دانمارک و فرانسه و ایتالیا. در همین سفرها بود که شیفتگی ازلی و ابدیش به میکل آنژ و بتهوون و پیسارو شکل گرفت. در ایتالیا هم با سینمای نئورئالیست ویسکونتی و فلینی مانوس شد. اقامت و تحصیل تکمیلی سینما را در فرانسه پی گرفت. از آنرو با سینمای مستند، فیلمبرداری، تدوین و صدا به شکل تخصصی و تکنیکال آشنا شد.
در سفر به کشورهای آفریقایی هم به فرهنگ و شعر و زبان آن سامان علاقهمند شده بود. بر روی زبان سواحیلی (زولو-گودو) تحقیق و مکاشفه بیشمار داشت. برخی از اشعار شعرای بزرگ آفریقا را در مجموعهای گرد آورد. هرچند هرگز آن را برای چاپ ارایه نکرد. در سال 1354 به ایران بازگشت و در همان سال ازدواج کرد. عکاسی و تحقیق در سینمای مستند را با سینمای رابرت فلاهرتی پی گرفت و به گفته خودش چندین فیلم مستند را برای وزارت فرهنگ ساخت. از جمله کاوش در چغازنبیل، که از عاقبت هیچیک از این فیلمها اطلاعات جامعی در دسترس نیست. در میان همین دلمشغولیها همچنان به نوشتن و ترجمه متون تخصصی موسیقی و سینما میپرداخت. ازجمله کتاب شکل فیلم سرگئی آیزنشتاین فیلمساز برجسته شوروی و استاد تئوری تدوین موازی فیلم، متاسفانه در زمان انتشار، این کتاب خوب دیده نشد و قدر ندید. پرتو اشراق طی 25 سال، به واقع تا پایان عمر پرثمر خود، ترجمه و تالیف کتابهای ارزشمند بسیاری را هم به انجام رساند.
مجموعه کتاب موسیقی جهان و دو کتاب مهم ایهام در طبیعت و هنر و عصر آوانگارد هم از آخرین آثار وی محسوب میشود. نکته جالب توجه این است که ناشر اختصاصی همه این سالها، نشر نیلوفر و ناهید است که توسط برادران کریمی اداره میشود.
نگاهی از درون
مکان میدان تجریش، ابتدای دزاشیب، کوچه رحیمی-بهار1369
بعد از چند ماه همکاریام در هفتهنامهای که پرتو اشراق مدیر و سردبیرش بود به دعوت وی به سمت خانهشان روانه بودم. دریک غروب پرازدحام میدان تجریش که گذر از آن اجتنابناپذیر بود. در ابتدای دزاشیب به کوچه باریکی رسیدم به نشانی خانه قدیمی دوطبقه با نمای آجر خشتی و در کوچک آبیرنگی که کوبهای بدان آویخته بود. دکمه زنگ را میفشارم توامان صدای پارس سگی از داخل خانه به گوش میرسد. پرتو اشراق با آن قواره و هیبت «پیسارو» وارش، در چارچوب در ظاهر میشود. با گشادهرویی به سمت پلکان طبقه دوم راهنماییام میکند. خانه پرتو به عمارتی باشکوه در دوره قاجار میمانست، با گذر از دالان باریک و اتاق طبقه همکف، مسیر به حیاط و باغچهای دلانگیز منتهی میشود که در گوشهای از این باغچه، گلخانهای با گلدانهای ریز و درشت به چشم میخورد. به گفته خودش، بارها از سر دلتنگی و گاه از سر شوق، اغلب در فصل بهار و تابستان، در ساعت پنجعصر هر روز به گلها و باغچه سرکشی میکرد. بخش خاطرهانگیز این خانه برای من همواره در طبقه دوم ساختمان بود؛ همان جایی که با پرتو اشراق، گاهی در آخرهفتهای و در همه سالهای آشناییام با او و در طی چندین ساعت روز که برایم به سان صاعقهای میگذشت، سپری شد.
این طبقه شامل سه اتاق بزرگ و کوچک بود که در قسمت ورودی آن، اتاق پذیرایی با مبلمان و تابلوهای عکس آویخته به دیوار پرتو اشراق، دختر و همسرش بود که همگی حاصل دوره شباب وی محسوب میشد. اتاق کوچکی که در منتهای این قسمت بود در واقع کتابخانه، محل کار و نوشتن پرتو بود. نوشتنی که روزانه از چهار صبح آغاز میشد و با دو وقفه برای صبحانه و نهار به شب میرسید. میانگین روزی بیش از 10ساعت کار.
پرتو اشراق متعلق به نسلی بود که کار و تلاش برای رسیدن به هدف را نه برای خوشایند دیگران و یا نه برای به آسودگی زیستن میخواستند، این نسل از جوهره وجودی خود تنها برای اعتلای فرهنگ و اندیشه همت مضاعف داشتند. بارها برایم گفته بود که چگونه برای ادامه تحصیل در فرانسه، همه آسودگی و تفریح را خرج تحقیق در کار و درس میکرد. از عکاسی برای یافتن زاویه نگاه تازه تا گشتزنی در موزهها. از مواجههاش با نقاشی مونالیزا-لبخند ژوکوند -داوینچی گفت، گفت که اول بار بعد از دیدن این تابلو از خود بیخود شده بود، با چشم بازکردنی خود را نقش بر زمین دیده است. این همه شیدایی برای هنر تنها از یک عاشق برمیآید.
اشراق به جهت گستردگی شناخت در ادبیات، موسیقی، تاریخ، سینما و زبان (فارسی، انگلیسی، فرانسه و حتی زبانهای مختلف آفریقایی) به معنای واقعی روشنفکری جهانشمول و بااصالت بود. بیاغراق، بسیار خوشسخن بود و با طنین آوایی رسایی که از آن بهرهمند بود، قادر بود مخاطب را مسحور کلام خویش سازد. در ابراز عقیده خود مصمم و بیتکلف سخن میگفت. این مهم را در دوره کوتاه همکاریام، بارها در جلسات نشریه با آن مواجه شدم. خط قرمزش فرهنگ بود و مفاخر نامآشنا، برایش هنر را حدومرزی نبود چه حافظ و قوللرآغاسی وطنی باشد یا میکل آنژ و بتهوون و باخ. اگر کلام و یا نوشتهای به غلط از سوی هر فردی به هر یک روا میشد، به تمامی بر آن میآشوبید و از شدت خشم، تاب ماندن و دیدن چنان گستاخی را برنمیتابید. بر سر اصول خود ماند و سالها با گوشهنشینی مانوس شد. یار و همدمش قلم شد و کاغذ. بتهوون و ساتیا جیت رای و ویسکونتی.
به جد میگویم هرگز از هم صحبتی با پرتو اشراق سیراب نشدم تا به آخر. عقربهها قاتل بیچون و چرای بلافصل ما بودند. برای شروع هر بحث و گفت و شنودی نیازمند فکر از پیشتعیینشدهای نبودم. کافی بود اشاره به فلان کتاب یا فیلم کلاسیک تازهای که دیدهام میکردم. رشته سخن آغاز میشد. به وقتش اگر سر ذوق بود اشارتی به حافظ داشت. «در اندرون من خسته دل ندانم کیست، که من خموشم و او در فغان و در غوغاست»، این مصراع فتح باب کلام اشراق بود. در مقدمه درخشان و ماندگاری که برای کتاب «سرگذشت آهنگسازان بزرگ»، هرولد شونبرگ نوشت، به سادگی آگاه به فکر و اندیشه وی خواهیم شد «دیگر روزگار مونته وردی تجدید نخواهد شد. هرگز استعداد موزار و نبوغ ویرانگر و غولآسای بتهوون و لطف و ظرافت شوپن تجدید نخواهد گردید. و هرگز لایت موتیف میتولوژیک واگنر، ناسیونالیسم بالاکیروف و موسورسگی، شور و ولوله و عشق و سرمستی اشتراوس دوم، عاشقیهای روسینی و مردم دوستی آیوز و گرشوین تکرار نمیشود. مردانی از این دست- چه بزرگ! رفتند و آثار نفیس خویش نهادند که بگویند اگر انسان اراده کند میتواند تا این درجه خالص و پاک باشد. به سروده آسمانی شیللر در کوران بتهوون بنگرید! غزل برای شادی، به نغمه دلانگیز و رهزن دل که بتهوون بر این غزل نهاده توجه کنید، اگر تسلیم نشدید و سپر نینداختید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. اگر از عروس فیگارو نشاط و سرور به دست نیاوردید، اگر از اورتور 1812 عشق به وطن تا زمینههای عظمت در سینه ننشاندید، بدانید که در ادراک موسیقی واماندهاید. این مردان نامی با حیات خویش بشریت را به دروازههای والای انسانی نزدیک کردند... ماموریت هنر همین است. وقتی در موزه دلپرادو -موزه مردم-گردش میکنید و باسمههای عظیم روبنس را مینگرید بیاختیار خود را حقیر میبینید، آن وقت که در نمازخانه سیستین میایستید و پیکره مرمرین موسی قانونگذار بزرگ را میبینید به احترام سازندهاش بیاختیار کلاه از سر برمیدارید، و آن وقت که در برابر همای سنگی کاخ صدستون ایستادهاید دهان از حیرت باز میکنید و خود را زبون و بیاراده مییابید، و اگر به اندازه سر سوزنی از کمالات انسانی برخوردار باشید نزد خود میگویید این سنگتراش ایرانی و آن میکل آنژ ایتالیایی هم عصر بودهاند، همدست، هممیخ و همچکش بودهاند، همنان، همنفس، همجان و همراه،گر چه قرنها میانشان فاصله بوده.»
به دفعات برایم میگفت، که برای کسی شدن، ابتدا انسانبودن را بیاموزیم و برای رسیدن به هدف، باید کار کرد و ریاضت کشید. پرتو اشراقی که من شناختم به تمامی انسان شریف و وارستهای بود. اصولا بیآزار بود و گریزان از های و جنجال. آنقدر که در بطن زندگی بود از حواشی دوری میجست. با همگان و در هر کسوتی که بود دمخور میشد البته به شرطی که آن کس، آدم صادقی باشد.
و نگاه آخر
اشراق اواخر عمر خود را با قلبی بیمار و رنجور سپری کرد. با لجاجت و سرسختی حاضر به ترک سیگار نشد تا آنکه برای مرتبه دوم قلبش به زیر تیغ کشیده شد. گاهی هم در عین بذلهگویی مدعی میشد که پیرمردان روستایی تا 90سالگی هم چپق خود را میگیرانند و غمشان نیست. مرتبه آخری که با پرتو، تلفنی صحبتی داشتم از خانه جدیدشان گفت که مدتی پیش به آنجا نقل مکان کردهاند. روزی هم که جسم بیجانش بر تخت بیمارستان مهر بود به همسرش سپرد که من را خبر نکنند تا مبادا سراسیمه به سمت او روانه شوم. عاقبت سحرگاه پانزدهم آذر 91، پرتو اشراق با زندگی پررنجش وداع گفت و رفت. خانه بیپرتو شد و آن خانه هم در خاطره ما و این دیار جاودان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.