نگاهی به موسیقی 23
حمید فرید: لرستان؛ با قدمتی چندینهزارساله، از آغاز سرزمین هنرها بوده است. موسیقی از همان آغاز با زندگی مردمان این قوم عجین بوده و خوشبختانه موسیقی لری که ریشه در تاریخ و فرهنگی چنین دور، دیر و عمیقی دارد، به دلیل شرایط ویژه تاریخی و جغرافیایی، کمابیش از آسیب اصالتکشی و هویتزدایی به دور مانده است. براساس کاوشهای باستانی این منطقه، قطعات سفالی حاوی تصاویری از رقص و پایکوبی یافت شده است که قدمت موسیقی لرستان را به هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح رقم میزند. همچنین تصاویری از آلات موسیقی مانند شیپور و تنبور بر روی ظروف نقره حکشده از دوره ساسانی، حاکی از رواج موسیقی نزد این قوم در آن دوره از تاریخ نیز داشته است. موسیقی در این قوم به شش گونه اصلی؛ «موسیقی عرفانی»، «موسیقی پیغامگیر»، «موسیقی کار»، «موسیقی شادیانه»، «موسیقی عزا» و «موسیقی تغزلی» تفکیک میشود و تمام این گونهها به دو بخش کلی آوازی (کلامی) و سازی طبقهبندی میشود. موسیقی و ترانههای مردم لر معمولا در میزانهای مرسوم (دوچهارم و ششهشتم) اجرا میشود که در تعدادی از ترانهها شروع ملودی با نت سکوت همراه است (وجه مشترک با موسیقی قوم کرد). به اعتقاد برخی از کارشناسان؛ موسیقی لری بهویژه در منطقه لرستان نسبت به سایر اقوام، بیشترین بهره را از دستگاه ماهور برده است و آمیختگی فرهنگی با این دستگاه سبب ایجاد گوشه «شیرین خسرو» شده است. این گوشه در موسیقی دستگاهی در دستگاه شور اجرا میشود و اجرای ماهور آن مختص به موسیقی لرستان است. دکتر «محسن حجاریان» (پژوهشگر موسیقی اقوام) در مقالهای آورده است که «برخی از موسیقیشناسان لر اشتباها درجه سوم «خسرو شیرین» را درجه طبیعی تلقی میکنند و آن را ماهور معرفی میکنند و گام آن را ماژور میدانند؛ درحالیکه خصوصیات ماهور را ندارد و با آن متفاوت است. موسیقیدانان باید از نامگذاری مدهای موسیقی قومی زیر عنوان نام گوشهها و دستگاههای کلاسیک اجتناب کنند؛ زیرا هریک از این دو (موسیقی قومی و دستگاهی) هویت و شخصیت جداگانه مدال خود را دارند». باید گفت در مناطق بختیاری تمشالها (افرادی که به اجرای موسیقی میپردازند) نغمهها را در دستگاه شور مینوازند که قالب اشعارشان غزلگونه و عاشقانه است و گاهی در قالب لالایی مادرانه و گاه شرحی از زندگی قوم به اجرا درمیآورند. از نمونه سازهای موسیقی لری میتوان به «کمانچه»، «سرنا»، «تمیره» (تنبور)، «بلور» (نوعی نیلبک چوپانی)، «تال» (شبیه سهتار)، «کرنا» و «تنبک» اشاره کرد. لرها این ادوات را به شیوهای خاص که گویای هویت و روحیات و تاریخ و جغرافیای خودشان است، مینوازند. و اما ساز کمانچه بهعنوان ساز رسمی این موسیقی ایفای نقش میکند که نحوه اجرای آن و ایجاد ویبراسیونها (لغزش رو سیم ساز با انگشت) توسط نوازندگان محلی باعث میشود نوعی لهجه خاص مربوط به این قوم در ملودیها طنینانداز شود. این لهجه ملودیک ناشی از اجرای زینتهای خاص توسط نوازندگان و تأکید بر فواصلی است که با آنچه در موسیقی غربی است، تفاوت دارد. همچنین در بسیاری از قسمتها شروع از درجه دوم (نت ر) است و در مواردی ایست قطعات نیز بر این درجه استوار است و تفاوتهایی در نحوه بیان با دستگاه ماهور ردیف دارد. از طرفی شاخص اصلی موسیقی مقامی لر زبانان و بهویژه در خرمآباد آواز معروف علیدوستی است که درخصوص مایهشناسی و ساختار موسیقایی، همه موسیقیدانان و ردیفشناسان قدیمی این آواز را برگرفته از گوشه داد ماهور میدانند. برخی از ترانههای معاصر این قوم در منطقه لرستان نیز در دستگاه ماهور ساخته شدهاند. این ساختهها با حس سلحشوری و روحیه مردمان منطقه منطبق است. بهعنوان نمونه معروفترین ترانههای لری که توسط آهنگسازان محلی و ایرانی بازسازی و بارها اجرا شده است، ترانه معروف «دایهدایه» است که در مقام «سه پا» بوده که دارای ریشهای حماسی است. در موسیقی لری ملودیها، در سه بخش باستانی (شامل کلامها)، روستایی (همراه دهل و دوزله) و شهری (همراه کمانچه) قرار دارند. فواصل موسیقی باستانی با تفاوتهای اندکی منطبق بر فواصل تنبوری در قوم کرد است که میتوان به مقامهای «سحری»، «هوره» و «چمری» اشاره کرد. حزن و وقار دو عنصر عمده جذاب موسیقی لری هستند که حتی در موسیقی «شادیانه» این قوم، حزنی شیرین و عمیق و وقار و صلابتی جذاب را داراست یا در نغمات عزا، استواری مثالزدنی نهفته است. اشعار در موسیقی لری درونمایه و حسی در عین حماسیبودن، نوستالژیک و محزون دارد که همین امر آن را به صورت ترکیبی بهنجار و دلنواز از حماسه و تغزل درآورده و به حالت عرفانی نزدیک میکند. مضامین شعرها بدیع، مفاهیمشان روشن و ساده و عمیقاند. این اشعار به طور کلی که سرایندگانشان غالبا بومی و بینام و نشان هستند، تفکیکناپذیر با نغمات موسیقی لری و هماهنگ با آن هستند. این ویژگی در اشعار فیالبداههای که در آیینها و مراسم خاص مانند عزا و عروسی سروده میشوند و به اوج خود میرسد. بخشی از موسیقی این قوم نیز مستقیما برای درمان مردم به کار گرفته میشود که نمونههای آن تنبورنوازی بر بالین بیماران صعبالعلاج و بلورنوازی بر بالین بیمارانی است که تب شدید از مختصات بیماری آنان است و سرنانوازی برای زن آبستن در ایام حاملگی است.
حمید فرید: لرستان؛ با قدمتی چندینهزارساله، از آغاز سرزمین هنرها بوده است. موسیقی از همان آغاز با زندگی مردمان این قوم عجین بوده و خوشبختانه موسیقی لری که ریشه در تاریخ و فرهنگی چنین دور، دیر و عمیقی دارد، به دلیل شرایط ویژه تاریخی و جغرافیایی، کمابیش از آسیب اصالتکشی و هویتزدایی به دور مانده است. براساس کاوشهای باستانی این منطقه، قطعات سفالی حاوی تصاویری از رقص و پایکوبی یافت شده است که قدمت موسیقی لرستان را به هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح رقم میزند. همچنین تصاویری از آلات موسیقی مانند شیپور و تنبور بر روی ظروف نقره حکشده از دوره ساسانی، حاکی از رواج موسیقی نزد این قوم در آن دوره از تاریخ نیز داشته است. موسیقی در این قوم به شش گونه اصلی؛ «موسیقی عرفانی»، «موسیقی پیغامگیر»، «موسیقی کار»، «موسیقی شادیانه»، «موسیقی عزا» و «موسیقی تغزلی» تفکیک میشود و تمام این گونهها به دو بخش کلی آوازی (کلامی) و سازی طبقهبندی میشود. موسیقی و ترانههای مردم لر معمولا در میزانهای مرسوم (دوچهارم و ششهشتم) اجرا میشود که در تعدادی از ترانهها شروع ملودی با نت سکوت همراه است (وجه مشترک با موسیقی قوم کرد). به اعتقاد برخی از کارشناسان؛ موسیقی لری بهویژه در منطقه لرستان نسبت به سایر اقوام، بیشترین بهره را از دستگاه ماهور برده است و آمیختگی فرهنگی با این دستگاه سبب ایجاد گوشه «شیرین خسرو» شده است. این گوشه در موسیقی دستگاهی در دستگاه شور اجرا میشود و اجرای ماهور آن مختص به موسیقی لرستان است. دکتر «محسن حجاریان» (پژوهشگر موسیقی اقوام) در مقالهای آورده است که «برخی از موسیقیشناسان لر اشتباها درجه سوم «خسرو شیرین» را درجه طبیعی تلقی میکنند و آن را ماهور معرفی میکنند و گام آن را ماژور میدانند؛ درحالیکه خصوصیات ماهور را ندارد و با آن متفاوت است. موسیقیدانان باید از نامگذاری مدهای موسیقی قومی زیر عنوان نام گوشهها و دستگاههای کلاسیک اجتناب کنند؛ زیرا هریک از این دو (موسیقی قومی و دستگاهی) هویت و شخصیت جداگانه مدال خود را دارند». باید گفت در مناطق بختیاری تمشالها (افرادی که به اجرای موسیقی میپردازند) نغمهها را در دستگاه شور مینوازند که قالب اشعارشان غزلگونه و عاشقانه است و گاهی در قالب لالایی مادرانه و گاه شرحی از زندگی قوم به اجرا درمیآورند. از نمونه سازهای موسیقی لری میتوان به «کمانچه»، «سرنا»، «تمیره» (تنبور)، «بلور» (نوعی نیلبک چوپانی)، «تال» (شبیه سهتار)، «کرنا» و «تنبک» اشاره کرد. لرها این ادوات را به شیوهای خاص که گویای هویت و روحیات و تاریخ و جغرافیای خودشان است، مینوازند. و اما ساز کمانچه بهعنوان ساز رسمی این موسیقی ایفای نقش میکند که نحوه اجرای آن و ایجاد ویبراسیونها (لغزش رو سیم ساز با انگشت) توسط نوازندگان محلی باعث میشود نوعی لهجه خاص مربوط به این قوم در ملودیها طنینانداز شود. این لهجه ملودیک ناشی از اجرای زینتهای خاص توسط نوازندگان و تأکید بر فواصلی است که با آنچه در موسیقی غربی است، تفاوت دارد. همچنین در بسیاری از قسمتها شروع از درجه دوم (نت ر) است و در مواردی ایست قطعات نیز بر این درجه استوار است و تفاوتهایی در نحوه بیان با دستگاه ماهور ردیف دارد. از طرفی شاخص اصلی موسیقی مقامی لر زبانان و بهویژه در خرمآباد آواز معروف علیدوستی است که درخصوص مایهشناسی و ساختار موسیقایی، همه موسیقیدانان و ردیفشناسان قدیمی این آواز را برگرفته از گوشه داد ماهور میدانند. برخی از ترانههای معاصر این قوم در منطقه لرستان نیز در دستگاه ماهور ساخته شدهاند. این ساختهها با حس سلحشوری و روحیه مردمان منطقه منطبق است. بهعنوان نمونه معروفترین ترانههای لری که توسط آهنگسازان محلی و ایرانی بازسازی و بارها اجرا شده است، ترانه معروف «دایهدایه» است که در مقام «سه پا» بوده که دارای ریشهای حماسی است. در موسیقی لری ملودیها، در سه بخش باستانی (شامل کلامها)، روستایی (همراه دهل و دوزله) و شهری (همراه کمانچه) قرار دارند. فواصل موسیقی باستانی با تفاوتهای اندکی منطبق بر فواصل تنبوری در قوم کرد است که میتوان به مقامهای «سحری»، «هوره» و «چمری» اشاره کرد. حزن و وقار دو عنصر عمده جذاب موسیقی لری هستند که حتی در موسیقی «شادیانه» این قوم، حزنی شیرین و عمیق و وقار و صلابتی جذاب را داراست یا در نغمات عزا، استواری مثالزدنی نهفته است. اشعار در موسیقی لری درونمایه و حسی در عین حماسیبودن، نوستالژیک و محزون دارد که همین امر آن را به صورت ترکیبی بهنجار و دلنواز از حماسه و تغزل درآورده و به حالت عرفانی نزدیک میکند. مضامین شعرها بدیع، مفاهیمشان روشن و ساده و عمیقاند. این اشعار به طور کلی که سرایندگانشان غالبا بومی و بینام و نشان هستند، تفکیکناپذیر با نغمات موسیقی لری و هماهنگ با آن هستند. این ویژگی در اشعار فیالبداههای که در آیینها و مراسم خاص مانند عزا و عروسی سروده میشوند و به اوج خود میرسد. بخشی از موسیقی این قوم نیز مستقیما برای درمان مردم به کار گرفته میشود که نمونههای آن تنبورنوازی بر بالین بیماران صعبالعلاج و بلورنوازی بر بالین بیمارانی است که تب شدید از مختصات بیماری آنان است و سرنانوازی برای زن آبستن در ایام حاملگی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.