|

«سازمان ملی دانشگاهیان ایران» و اهمیت آن برای نهاد فعلی دانشگاه

منوچهر ذاکر، فارغ‌التحصیل دکترای دانشگاه صنعتی شریف: در مردادماه 1357 عده‌ای از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌های ایران، منشوری موسوم به «منشور سازمان ملی دانشگاهیان ایران» تدوین کردند و با عضویت کثیری از دانشگاهیان، «سازمان ملی دانشگاهیان ایران» تأسیس شد. این سازمان فراتر از یک سازمان صنفی بود، روی ارزش‌های آموزش عالی تأکید می‌کرد و در مبارزات سیاسی منتهی به انقلاب بهمن 1357 نقش مؤثری داشت. فعالیت این سازمان به دو مرحله تقسیم می‌شود: از مرداد تا بهمن 1357 و سپس از پیروزی انقلاب تا اواخر 1358. در اقداماتی که از فروردین 1359 موسوم به «انقلاب فرهنگی» روی دانشگاه‌ها اعمال شد، دانشگاه‌ها تعطیل و سازمان دانشگاهیان نیز برچیده شد. منشور 1357 و قطع‌نامه 1358 اسناد بسیار مهمی در تاریخچه تحولات دانشگاه در ایران هستند که برای اعضای فعلی دانشگاه‌های ایران مغفول مانده است. در این نوشته به معرفی منشور و تحلیل مختصر اقدامات سازمان ‌پرداخته و اهمیت آن را برای احیای نهاد رو به افول‌رفته دانشگاه در قالب «پروژه هویت نهادی» و استمرار اهداف آموزش عالی گوشزد می‌کنیم. مقاله با بحثی تکمیلی در باب ارزش‌های آموزش عالی به پایان می‌رسد.
اقدامات سازمان تا بهمن 1357
متأسفانه اسناد سهل‌الوصولی از فعالیت‌های سازمان ملی دانشگاهیان برجای نمانده و منابع بسیار اندکی به آن سازمان اشاره کرده‌اند. خوشبختانه نوشته‌‌ای سندگونه از آقای ناصر پاکدامن - از اعضای مؤسس سازمان - در معدود منابع اینترنتی موجود است. دانشگاه‌های ایران در 1357 مشتمل بر تعداد فراوانی دانشجو و اعضای هیئت علمی شده بود. گرایش سیاسی دانشگاهیان اعم از استاد و دانشجو طیف متنوعی را شامل می‌شد. «سازمان ملی دانشگاهیان ایران» چندین هدف را دنبال می‌کرد. نخست باید آن را اعتراضی دانست نسبت به مداخلات دولت‌های وقت و وضع استبدادآمیز و پرخفقان حاکم بر دانشگاه‌ها. در‌عین‌حال فعالیت سازمان حاکی از همگاهی و همراهی دانشگاهیان ایران بود با موج اعتراضات روزافزونی که از اواخر سال ۱۳۵6 در میان نویسندگان و روشنفکران آغاز شد. حداقل دو موضوع صنفی نیز اعتصاب و اعتراض شدید دانشگاهیان را برانگیخت: اول، موضوع انتصاب یک ارتشی عالی‌منصب به سمت ریاست دانشگاه تهران و دوم انحلال دانشگاه صنعتی تهران (صنعتی شریف فعلی) در اصل به علت فعالیت‌های سیاسی آن دانشگاه. بنا بر قول پاکدامن، در ایام بهار 13۵۷ است که آهسته‌آهسته گروه اندکی، گرد هم می‌آیند تا تأسیس یک سازمان صنفی را اندیشه کنند. «چه باید کرد؟ باید منشوری نوشت و آنچه را برای دانشگاه و دانشگاهیان می‌خواهیم، تدوین کنیم و از همکاران موافق بخواهیم که با امضای منشور در راه ایجاد سازمانی برای دانشگاهیان گام نخست را بردارند». این اراده در 12 مهر 1357 محقق شده و سازمان ملی دانشگاهیان با عضویت کثیری از اعضای دانشگاه‌های کشور تشکیل می‌شود. سازمان دانشگاهیان، یک سازمان صنفی بود با هدف مبارزه در راه دفاع و حراست از حقوق و مصالح این صنف و بهبودبخشیدن به شرایط انجام فعالیت آنها. به عبارت دیگر سازمان، اتحادیه صنفی بود اما نه استوار بر برداشتی محدود و تنگ‌نظرانه از منافع و مصالح صنفی که تنها مصالح رفاهی، اضافه‌‌حقوق، تأسیس شرکت تعاونی، دستیابی به خانه‌های سازمانی و از این قبیل را شامل شود. بلکه برداشتی که به رابطه تعیین‌کننده نظام دانشگاهی و نظام اجتماعی وقوف کامل دارد و اعتقاد دارد که دانشگاه و کار دانشگاهی در آزادی شکوفا می‌شود و کار دانشگاهیان هم باید به دانشگاهیان سپرده شود. بنابراین ملاحظه می‌کنیم صیانت از دو ارزش اساسی آموزش عالی، استقلال دانشگاهی و آزادی آکادمیک در کانون توجه اعضای سازمان قرار داشته است، با وجود این، سازمان دانشگاهیان حزب نبود که در پی کسب و اعمال قدرت سیاسی باشد؛ اما از پرداختن به مسائل سیاسی هم هراسی نداشت بلکه این را جزء وظایف خود می‌دانست زیرا در آن ایام که سرنوشت ملتی رقم می‌خورد کناره‌نشستن و پنهان‌شدن در پس منافع صنفی را در شأن نهاد دانشگاه نمی‌دانست. سازمان دانشگاهیان مانند یک اتحادیه واقف به تعهدات اجتماعی و سیاسی خود، از حضور در صحنه سیاسی سر باز نکرد و با نظرگاه خاص خود در این صحنه فعال و حاضر بود.
سازمان بعد از بهمن‌ماه و تدوین قطع‌نامه 1358
بعد از پیروزی انقلاب، فعالیت سازمان ملی دانشگاهیان حول دو محور اصلی قرار گرفت: (الف) بازسازی دانشگاه‌ها بر مبنای معیارها و آرمان‌های منشور و (ب) دفاع و حراست از آزادی‌های فردی و اجتماعی در دانشگاه و جامعه. حقیقت آن است که دشواری‌های سازمان بعد از بهمن 57 به‌مراتب بیشتر از ایام قبل از انقلاب بوده است. تدوین متنی که با شرایط نظام دانشگاهی در ایران پس از انقلاب مطابقت داشته باشد، یکی دیگر از فعالیت‌های سازمان بود. این منظور با برگزاری سمینار دو‌روزه «جامعه و استقلال نظام دانشگاهی» در روزهای ۲۳ و ۲۴ خرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه صنعتی دنبال شد. موضوع اصلی سمینار تعیین و تعریف وظایف و خواست‌های دانشگاهیان در ایران پس از بهمن ۵۷ بود که منجر به تدوین یک قطع‌نامه شد. این قطع‌نامه را باید در‌ واقع به مثابه منشور جدید سازمان تلقی کرد. در بخش نخست قطع‌نامه سخن از دانشگاه و وظایف آن به‌عنوان «سنگر آزادی» است. در بخش بعدی، قطع‌نامه به مسائل آموزشی و دانشگاهی می‌پردازد و «توسعه نظام آموزشی کشور در کلیه سطوح خود» به‌عنوان «یکی از نیازهای انقلاب ایران» معرفی می‌شود. بخش پایانی قطع‌نامه به «استقلال نظام دانشگاهی» و «مدیریت شورایی» پرداخته است. قطع‌نامه با تأکید بر نکته مهمی پایان می‌پذیرد: استقلال نظام دانشگاهی کمتر از استقلال قوه قضائیه یا قوه مقننه از دولت نیست. اصل تفکیک قوا در اینجا نیز باید اعمال شود. بدون اغراق مفاد قطع‌نامه، بسیار پیشرفته و تیزبینانه بوده است.
اهمیت و میراث سازمان برای زمان حاضر
هویت مفهومی است که برای اشخاص و ملت‌ها تعریف و مطالعه می‌شود. معذالک برای دانشگاه و اصولا هر نهاد مدنی نیز می‌توان مفهومی از هویت تعریف کرد که آن را «هویت نهادی» می‌نامیم. چنانچه نهادهای مدنی و حتی جنبش‌های فرهنگی و اجتماعی بخواهند هویت نهادی داشته و از مزایای چنین هویتی بهره‌مند شوند باید فعالیت‌ها و کنش‌های برسازنده خود را در ظرف و فرهنگ زمانی «وفاداری به آرمان‌های پیشین و نحوه عمل تعهدآمیز و رسالتمند» تعریف و اجرا کنند. برخورداری از منشور، اهداف و آرمان‌های درازمدت و وفاداری کنشگران به آنها راه را برای ایجاد و انسجام هویت نهادی میسور می‌کند. نهادهایی که وابسته به شرایط زمانه، رنگ، هدف و سیاست بنیادی خود را عوض می‌کنند، فاقد هویت نهادی و رسالت کلان هستند. سناریوی مطرح در کشور، حاکی از این است که چهار نسل از دانشگاه تاکنون در ایران وجود داشته؛ دانشگاه نسل اول، دانشگاه آموزش‌محور و نسل‌های بعدی به ترتیب پژوهش‌محور، دانش‌بنیان/کارآفرین و بالاخره صنعت‌محور بوده است. در کمتر از 40 سال چهار سناریو با اهداف کاملا متفاوت برای دانشگاه تصویر و تجویز شده است. این موضوع نشان می‌دهد مسئولان آموزش عالی، تعریف منسجمی برای ماهیت و رسالت دانشگاه نداشته‌اند. هر موقع کسر مشروعیت و بحرانی گریبان‌گیر دانشگاه شده، در واکنش به آن، نسخه‌ای برای دانشگاه پیچیده شده و نسل جدیدی از دانشگاه ظهور کرده است. در مجموع، نسل‌های متعدد دانشگاه منجر به سردرگمی دانشگاهیان شده است. از این منظر، پژوهش ضروری و مفید بررسی این سؤال است که «آیا نهاد دانشگاه در ایران، اصلا دارای هویت نهادی است؟». تو خود حدیث مفصل بخوان از این پرسش. در کل، دانشگاه و نهادهای مرتبط با آن مانند جنبش دانشجویی در ایران دارای تاریخ پرمایه و درخشانی هستند و نباید بگذارند رسالت و اهداف اصلی آنان به‌واسطه برخی سیاست‌های بازدارنده که در دانشگاه‌ها حاکم است، نابود و فراموش شود. سازمان دانشگاهیان از جمله جنبش‌های درخشان است. به این دلیل، علاوه بر اهمیت تاریخی، مطالعه خط مشی سازمان و به طور عمده منشور 57 و قطع‌نامه 58 در جهت بازیابی و بازتعریف هویت نهادی دانشگاه اهمیت و استفاده فراوان دارد.

منوچهر ذاکر، فارغ‌التحصیل دکترای دانشگاه صنعتی شریف: در مردادماه 1357 عده‌ای از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌های ایران، منشوری موسوم به «منشور سازمان ملی دانشگاهیان ایران» تدوین کردند و با عضویت کثیری از دانشگاهیان، «سازمان ملی دانشگاهیان ایران» تأسیس شد. این سازمان فراتر از یک سازمان صنفی بود، روی ارزش‌های آموزش عالی تأکید می‌کرد و در مبارزات سیاسی منتهی به انقلاب بهمن 1357 نقش مؤثری داشت. فعالیت این سازمان به دو مرحله تقسیم می‌شود: از مرداد تا بهمن 1357 و سپس از پیروزی انقلاب تا اواخر 1358. در اقداماتی که از فروردین 1359 موسوم به «انقلاب فرهنگی» روی دانشگاه‌ها اعمال شد، دانشگاه‌ها تعطیل و سازمان دانشگاهیان نیز برچیده شد. منشور 1357 و قطع‌نامه 1358 اسناد بسیار مهمی در تاریخچه تحولات دانشگاه در ایران هستند که برای اعضای فعلی دانشگاه‌های ایران مغفول مانده است. در این نوشته به معرفی منشور و تحلیل مختصر اقدامات سازمان ‌پرداخته و اهمیت آن را برای احیای نهاد رو به افول‌رفته دانشگاه در قالب «پروژه هویت نهادی» و استمرار اهداف آموزش عالی گوشزد می‌کنیم. مقاله با بحثی تکمیلی در باب ارزش‌های آموزش عالی به پایان می‌رسد.
اقدامات سازمان تا بهمن 1357
متأسفانه اسناد سهل‌الوصولی از فعالیت‌های سازمان ملی دانشگاهیان برجای نمانده و منابع بسیار اندکی به آن سازمان اشاره کرده‌اند. خوشبختانه نوشته‌‌ای سندگونه از آقای ناصر پاکدامن - از اعضای مؤسس سازمان - در معدود منابع اینترنتی موجود است. دانشگاه‌های ایران در 1357 مشتمل بر تعداد فراوانی دانشجو و اعضای هیئت علمی شده بود. گرایش سیاسی دانشگاهیان اعم از استاد و دانشجو طیف متنوعی را شامل می‌شد. «سازمان ملی دانشگاهیان ایران» چندین هدف را دنبال می‌کرد. نخست باید آن را اعتراضی دانست نسبت به مداخلات دولت‌های وقت و وضع استبدادآمیز و پرخفقان حاکم بر دانشگاه‌ها. در‌عین‌حال فعالیت سازمان حاکی از همگاهی و همراهی دانشگاهیان ایران بود با موج اعتراضات روزافزونی که از اواخر سال ۱۳۵6 در میان نویسندگان و روشنفکران آغاز شد. حداقل دو موضوع صنفی نیز اعتصاب و اعتراض شدید دانشگاهیان را برانگیخت: اول، موضوع انتصاب یک ارتشی عالی‌منصب به سمت ریاست دانشگاه تهران و دوم انحلال دانشگاه صنعتی تهران (صنعتی شریف فعلی) در اصل به علت فعالیت‌های سیاسی آن دانشگاه. بنا بر قول پاکدامن، در ایام بهار 13۵۷ است که آهسته‌آهسته گروه اندکی، گرد هم می‌آیند تا تأسیس یک سازمان صنفی را اندیشه کنند. «چه باید کرد؟ باید منشوری نوشت و آنچه را برای دانشگاه و دانشگاهیان می‌خواهیم، تدوین کنیم و از همکاران موافق بخواهیم که با امضای منشور در راه ایجاد سازمانی برای دانشگاهیان گام نخست را بردارند». این اراده در 12 مهر 1357 محقق شده و سازمان ملی دانشگاهیان با عضویت کثیری از اعضای دانشگاه‌های کشور تشکیل می‌شود. سازمان دانشگاهیان، یک سازمان صنفی بود با هدف مبارزه در راه دفاع و حراست از حقوق و مصالح این صنف و بهبودبخشیدن به شرایط انجام فعالیت آنها. به عبارت دیگر سازمان، اتحادیه صنفی بود اما نه استوار بر برداشتی محدود و تنگ‌نظرانه از منافع و مصالح صنفی که تنها مصالح رفاهی، اضافه‌‌حقوق، تأسیس شرکت تعاونی، دستیابی به خانه‌های سازمانی و از این قبیل را شامل شود. بلکه برداشتی که به رابطه تعیین‌کننده نظام دانشگاهی و نظام اجتماعی وقوف کامل دارد و اعتقاد دارد که دانشگاه و کار دانشگاهی در آزادی شکوفا می‌شود و کار دانشگاهیان هم باید به دانشگاهیان سپرده شود. بنابراین ملاحظه می‌کنیم صیانت از دو ارزش اساسی آموزش عالی، استقلال دانشگاهی و آزادی آکادمیک در کانون توجه اعضای سازمان قرار داشته است، با وجود این، سازمان دانشگاهیان حزب نبود که در پی کسب و اعمال قدرت سیاسی باشد؛ اما از پرداختن به مسائل سیاسی هم هراسی نداشت بلکه این را جزء وظایف خود می‌دانست زیرا در آن ایام که سرنوشت ملتی رقم می‌خورد کناره‌نشستن و پنهان‌شدن در پس منافع صنفی را در شأن نهاد دانشگاه نمی‌دانست. سازمان دانشگاهیان مانند یک اتحادیه واقف به تعهدات اجتماعی و سیاسی خود، از حضور در صحنه سیاسی سر باز نکرد و با نظرگاه خاص خود در این صحنه فعال و حاضر بود.
سازمان بعد از بهمن‌ماه و تدوین قطع‌نامه 1358
بعد از پیروزی انقلاب، فعالیت سازمان ملی دانشگاهیان حول دو محور اصلی قرار گرفت: (الف) بازسازی دانشگاه‌ها بر مبنای معیارها و آرمان‌های منشور و (ب) دفاع و حراست از آزادی‌های فردی و اجتماعی در دانشگاه و جامعه. حقیقت آن است که دشواری‌های سازمان بعد از بهمن 57 به‌مراتب بیشتر از ایام قبل از انقلاب بوده است. تدوین متنی که با شرایط نظام دانشگاهی در ایران پس از انقلاب مطابقت داشته باشد، یکی دیگر از فعالیت‌های سازمان بود. این منظور با برگزاری سمینار دو‌روزه «جامعه و استقلال نظام دانشگاهی» در روزهای ۲۳ و ۲۴ خرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه صنعتی دنبال شد. موضوع اصلی سمینار تعیین و تعریف وظایف و خواست‌های دانشگاهیان در ایران پس از بهمن ۵۷ بود که منجر به تدوین یک قطع‌نامه شد. این قطع‌نامه را باید در‌ واقع به مثابه منشور جدید سازمان تلقی کرد. در بخش نخست قطع‌نامه سخن از دانشگاه و وظایف آن به‌عنوان «سنگر آزادی» است. در بخش بعدی، قطع‌نامه به مسائل آموزشی و دانشگاهی می‌پردازد و «توسعه نظام آموزشی کشور در کلیه سطوح خود» به‌عنوان «یکی از نیازهای انقلاب ایران» معرفی می‌شود. بخش پایانی قطع‌نامه به «استقلال نظام دانشگاهی» و «مدیریت شورایی» پرداخته است. قطع‌نامه با تأکید بر نکته مهمی پایان می‌پذیرد: استقلال نظام دانشگاهی کمتر از استقلال قوه قضائیه یا قوه مقننه از دولت نیست. اصل تفکیک قوا در اینجا نیز باید اعمال شود. بدون اغراق مفاد قطع‌نامه، بسیار پیشرفته و تیزبینانه بوده است.
اهمیت و میراث سازمان برای زمان حاضر
هویت مفهومی است که برای اشخاص و ملت‌ها تعریف و مطالعه می‌شود. معذالک برای دانشگاه و اصولا هر نهاد مدنی نیز می‌توان مفهومی از هویت تعریف کرد که آن را «هویت نهادی» می‌نامیم. چنانچه نهادهای مدنی و حتی جنبش‌های فرهنگی و اجتماعی بخواهند هویت نهادی داشته و از مزایای چنین هویتی بهره‌مند شوند باید فعالیت‌ها و کنش‌های برسازنده خود را در ظرف و فرهنگ زمانی «وفاداری به آرمان‌های پیشین و نحوه عمل تعهدآمیز و رسالتمند» تعریف و اجرا کنند. برخورداری از منشور، اهداف و آرمان‌های درازمدت و وفاداری کنشگران به آنها راه را برای ایجاد و انسجام هویت نهادی میسور می‌کند. نهادهایی که وابسته به شرایط زمانه، رنگ، هدف و سیاست بنیادی خود را عوض می‌کنند، فاقد هویت نهادی و رسالت کلان هستند. سناریوی مطرح در کشور، حاکی از این است که چهار نسل از دانشگاه تاکنون در ایران وجود داشته؛ دانشگاه نسل اول، دانشگاه آموزش‌محور و نسل‌های بعدی به ترتیب پژوهش‌محور، دانش‌بنیان/کارآفرین و بالاخره صنعت‌محور بوده است. در کمتر از 40 سال چهار سناریو با اهداف کاملا متفاوت برای دانشگاه تصویر و تجویز شده است. این موضوع نشان می‌دهد مسئولان آموزش عالی، تعریف منسجمی برای ماهیت و رسالت دانشگاه نداشته‌اند. هر موقع کسر مشروعیت و بحرانی گریبان‌گیر دانشگاه شده، در واکنش به آن، نسخه‌ای برای دانشگاه پیچیده شده و نسل جدیدی از دانشگاه ظهور کرده است. در مجموع، نسل‌های متعدد دانشگاه منجر به سردرگمی دانشگاهیان شده است. از این منظر، پژوهش ضروری و مفید بررسی این سؤال است که «آیا نهاد دانشگاه در ایران، اصلا دارای هویت نهادی است؟». تو خود حدیث مفصل بخوان از این پرسش. در کل، دانشگاه و نهادهای مرتبط با آن مانند جنبش دانشجویی در ایران دارای تاریخ پرمایه و درخشانی هستند و نباید بگذارند رسالت و اهداف اصلی آنان به‌واسطه برخی سیاست‌های بازدارنده که در دانشگاه‌ها حاکم است، نابود و فراموش شود. سازمان دانشگاهیان از جمله جنبش‌های درخشان است. به این دلیل، علاوه بر اهمیت تاریخی، مطالعه خط مشی سازمان و به طور عمده منشور 57 و قطع‌نامه 58 در جهت بازیابی و بازتعریف هویت نهادی دانشگاه اهمیت و استفاده فراوان دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.