|

هیئت دیپلماتیکی که در روز فروپاشی به مسکو آمد!

احمد وخشیته . دانشیار دانشگاه ملی اوراسیا

در دو شماره قبل در حوالی میدان سرخ،‌ نگاهی به شکل‌گیری روابط دیپلماتیک میان روسیه و چین داشتم؛ موضوعی که با اماواگر در دوران ایوان مخوف شروع و نهایتا سنگ‌بنای آن در دوران پتر کبیر گذشته شد. پس از عبور فراز‌و‌فرودهای روابط میان دو کشور به سفر گورباچوف به چین در سال ۱۹۸۹رسیدم.

در جریان این سفر، گورباچوف در دیدار خود با دنگ شیائوپینگ، صراحتا اعلام کرد که خواهان عادی‌سازی روابط با چین است و به‌طورمشخص بر «پایان‌دادن به گذشته و آغاز راهی جدید برای آینده» تأکید کرد. شیائوپینگ نیز به تغییراتی که در شوروی ممکن است اتفاق بیفتد اشاره می‌کند اما می‌گوید که ما باید بدون درگیرشدن به اختلافات ایدئولوژیک، با آرامش به توسعه این روابط به‌خصوص در حوزه سیاسی ادامه دهیم. درواقع به‌نظر می‌رسد که طرفین درس بزرگی از دورانی که ناملایماتی و آشفتگی بر روابط آنها چیره شده بود، آموختند و ازهمین‌رو اتحادی براساس همزیستی مسالمت‌آمیز را جست‌وجو می‌کردند.
در پاسخ به این سفر، هیئتی به سرپرستی وزیر تجارت خارجی و همکاری اقتصادی چین در ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱ وارد مسکو می‌شود. تیان زنگ پی، معاون وقت وزیر خارجه چین در خاطرات خود می‌گوید که عصر آن روز ما در هتل اقامت داشتیم که در تلویزیون مشاهده کردیم، میخائیل گورباچوف، متن استعفای خود را خواند و سرانجام اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید.
به گفته او، هیئت چینی در ۲۷ دسامبر با الکساندر شوخین،‌ معاون نخست‌وزیر و مسئول تجارت خارجی، دیدار و به‌طورشفاهی پیام شیائوپینگ را اعلام می‌کند که آماده به‌رسمیت‌شناختن دولت روسیه است و از انتقال عضویت شوروی به روسیه در شورای امنیت سازمان ملل حمایت می‌کند. به دنبال این پیشنهاد، ‌روسیه ضیافتی را عصر همان روز ترتیب می‌دهد و معاون جدید وزیر خارجه این کشور در آن حضور پیدا می‌کند و استقبال کشورش از این پیشنهاد را اعلام می‌دارد. پروتکلی مبتنی‌بر شش بند که بر تنظیم روابط مسکو و پکن تأکید داشت، در دو نسخه روسی و چینی ازسوی چین پیشنهاد می‌شود که مورد تصویب طرف روس قرار می‌گیرد. نهایتا در ۲۹ دسامبر طرفین سندی را امضا می‌کنند که به راهنمای توسعه روابط چین و روسیه در شرایط جدید شهرت دارد.
در هفدهم دسامبر سال بعد (۱۹۹۲) بوریس یلتسین، نخستین رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه به چین سفر می‌کند و ماه مارس همان سال وزیر خارجه وقت روسیه به پکن می‌رود. موضوع مهم در این دیدارها که هم‌زمان با نخستین سالگرد فروپاشی شوروی و تولد فدراسیون روسیه است، بنابراین طرفین تأکید دارند که روابط دو کشور از صفر آغاز نمی‌شود و روند عادی‌سازی را ادامه خواهند داد. پس از آن روابط روسیه و چین از عادی‌سازی به مرحله مشارکت و همسایگی خوب در دوران یلتسین رسید.
اندکی پس از روی‌کارآمدن پوتین، طرفین به ابتکار عمل جیانگ زمین،‌ در ۱۶ جولای ۲۰۰۱ توافق‌نامه حسن‌نیت، دوستی و همکاری و حسن همجواری را امضا و در همین سال سازمان همکاری‌ شانگهای را با هدف ایجاد موازنه در مقابل ناتو پایه‌گذاری می‌کنند.
در این سال‌ها جلسات بسیاری برای حل اختلافات مرزی میان آنها شکل گرفت که نهایتا منجر به امضای توافق‌نامه‌ای در سال ۲۰۰۵ شد که به حل‌وفصل این اختلافات انجامید که به موجب آن، چین بخشی از مناطق مورد مناقشه به مساحت ۳۳۷ کیلومتر مربع را دریافت کرد. به نظر می‌رسد که پس از این زمان، روابط میان مسکو و پکن وارد فاز جدی‌تری می‌شود و ابعاد گوناگونی از همگرایی را دنبال می‌کند. در سال ۲۰۰۵، اولین مانور نظامی مشترک میان آنها برگزار و پس از این تاریخ، هر‌سال این برنامه ازسوی آنها دنبال می‌شود.
به نظر می‌رسد که نام‌گذاری سال‌ها در گسترش ابعاد مختلف همگرایی میان مسکو و پکن، نقش کلیدی دارد؛ سنگ‌بنای این سنت به سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ بازمی‌گردد که با عنوان سال روسیه در چین و چین در روسیه نام‌گذاری شد. پس از آن سال ۲۰۰۹ و ۱۰۱۰ را سال زبان روسی در چین و زبان چینی در روسیه نامیدند. سپس سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ را به موضوع گردشگری اختصاص دادند که رشد ۴۷درصدی گردشگرانی چینی در این مقطع زمانی صورت پذیرفت. ازاین‌رو به نظر می‌رسد که امسال همکاری‌های علمی، فنی و ابتکاری دو کشور پیشرفت چشمگیری داشته باشد؛ چراکه برای سال ۲۰۲۱ این نام برگزیده شده است.
پس از به‌قدرت‌رسیدن شی جینپینگ، رئیس‌جمهور کنونی چین، روسیه نخستین کشوری بود که او به‌عنوان رئیس دولت در سال ۲۰۱۵ به آنجا سفر کرد که این نشان‌دهنده اهمیت توسعه روابط با مسکو برای او است. سفری که مقارن بود با ایام پسابحران در اوکراین که به‌دنبال آن مسکو نیز سیاست «چرخش به شرق» را اولویت سیاست خارجی خود قرار داد تا این همکاری‌ها تعمیق بیشتری پیدا کند. اگرچه مسکو و پکن میان سال‌های اخیر در موضوعاتی نظیر قطب شمال با یکدیگر اختلاف راهبردی دارند اما به نظر می‌رسد که تجربه تاریخی درس بزرگی به آنها داده است: تنها در ائتلاف، قدرتمند هستند.

در دو شماره قبل در حوالی میدان سرخ،‌ نگاهی به شکل‌گیری روابط دیپلماتیک میان روسیه و چین داشتم؛ موضوعی که با اماواگر در دوران ایوان مخوف شروع و نهایتا سنگ‌بنای آن در دوران پتر کبیر گذشته شد. پس از عبور فراز‌و‌فرودهای روابط میان دو کشور به سفر گورباچوف به چین در سال ۱۹۸۹رسیدم.

در جریان این سفر، گورباچوف در دیدار خود با دنگ شیائوپینگ، صراحتا اعلام کرد که خواهان عادی‌سازی روابط با چین است و به‌طورمشخص بر «پایان‌دادن به گذشته و آغاز راهی جدید برای آینده» تأکید کرد. شیائوپینگ نیز به تغییراتی که در شوروی ممکن است اتفاق بیفتد اشاره می‌کند اما می‌گوید که ما باید بدون درگیرشدن به اختلافات ایدئولوژیک، با آرامش به توسعه این روابط به‌خصوص در حوزه سیاسی ادامه دهیم. درواقع به‌نظر می‌رسد که طرفین درس بزرگی از دورانی که ناملایماتی و آشفتگی بر روابط آنها چیره شده بود، آموختند و ازهمین‌رو اتحادی براساس همزیستی مسالمت‌آمیز را جست‌وجو می‌کردند.
در پاسخ به این سفر، هیئتی به سرپرستی وزیر تجارت خارجی و همکاری اقتصادی چین در ۲۵ دسامبر ۱۹۹۱ وارد مسکو می‌شود. تیان زنگ پی، معاون وقت وزیر خارجه چین در خاطرات خود می‌گوید که عصر آن روز ما در هتل اقامت داشتیم که در تلویزیون مشاهده کردیم، میخائیل گورباچوف، متن استعفای خود را خواند و سرانجام اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید.
به گفته او، هیئت چینی در ۲۷ دسامبر با الکساندر شوخین،‌ معاون نخست‌وزیر و مسئول تجارت خارجی، دیدار و به‌طورشفاهی پیام شیائوپینگ را اعلام می‌کند که آماده به‌رسمیت‌شناختن دولت روسیه است و از انتقال عضویت شوروی به روسیه در شورای امنیت سازمان ملل حمایت می‌کند. به دنبال این پیشنهاد، ‌روسیه ضیافتی را عصر همان روز ترتیب می‌دهد و معاون جدید وزیر خارجه این کشور در آن حضور پیدا می‌کند و استقبال کشورش از این پیشنهاد را اعلام می‌دارد. پروتکلی مبتنی‌بر شش بند که بر تنظیم روابط مسکو و پکن تأکید داشت، در دو نسخه روسی و چینی ازسوی چین پیشنهاد می‌شود که مورد تصویب طرف روس قرار می‌گیرد. نهایتا در ۲۹ دسامبر طرفین سندی را امضا می‌کنند که به راهنمای توسعه روابط چین و روسیه در شرایط جدید شهرت دارد.
در هفدهم دسامبر سال بعد (۱۹۹۲) بوریس یلتسین، نخستین رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه به چین سفر می‌کند و ماه مارس همان سال وزیر خارجه وقت روسیه به پکن می‌رود. موضوع مهم در این دیدارها که هم‌زمان با نخستین سالگرد فروپاشی شوروی و تولد فدراسیون روسیه است، بنابراین طرفین تأکید دارند که روابط دو کشور از صفر آغاز نمی‌شود و روند عادی‌سازی را ادامه خواهند داد. پس از آن روابط روسیه و چین از عادی‌سازی به مرحله مشارکت و همسایگی خوب در دوران یلتسین رسید.
اندکی پس از روی‌کارآمدن پوتین، طرفین به ابتکار عمل جیانگ زمین،‌ در ۱۶ جولای ۲۰۰۱ توافق‌نامه حسن‌نیت، دوستی و همکاری و حسن همجواری را امضا و در همین سال سازمان همکاری‌ شانگهای را با هدف ایجاد موازنه در مقابل ناتو پایه‌گذاری می‌کنند.
در این سال‌ها جلسات بسیاری برای حل اختلافات مرزی میان آنها شکل گرفت که نهایتا منجر به امضای توافق‌نامه‌ای در سال ۲۰۰۵ شد که به حل‌وفصل این اختلافات انجامید که به موجب آن، چین بخشی از مناطق مورد مناقشه به مساحت ۳۳۷ کیلومتر مربع را دریافت کرد. به نظر می‌رسد که پس از این زمان، روابط میان مسکو و پکن وارد فاز جدی‌تری می‌شود و ابعاد گوناگونی از همگرایی را دنبال می‌کند. در سال ۲۰۰۵، اولین مانور نظامی مشترک میان آنها برگزار و پس از این تاریخ، هر‌سال این برنامه ازسوی آنها دنبال می‌شود.
به نظر می‌رسد که نام‌گذاری سال‌ها در گسترش ابعاد مختلف همگرایی میان مسکو و پکن، نقش کلیدی دارد؛ سنگ‌بنای این سنت به سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ بازمی‌گردد که با عنوان سال روسیه در چین و چین در روسیه نام‌گذاری شد. پس از آن سال ۲۰۰۹ و ۱۰۱۰ را سال زبان روسی در چین و زبان چینی در روسیه نامیدند. سپس سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ را به موضوع گردشگری اختصاص دادند که رشد ۴۷درصدی گردشگرانی چینی در این مقطع زمانی صورت پذیرفت. ازاین‌رو به نظر می‌رسد که امسال همکاری‌های علمی، فنی و ابتکاری دو کشور پیشرفت چشمگیری داشته باشد؛ چراکه برای سال ۲۰۲۱ این نام برگزیده شده است.
پس از به‌قدرت‌رسیدن شی جینپینگ، رئیس‌جمهور کنونی چین، روسیه نخستین کشوری بود که او به‌عنوان رئیس دولت در سال ۲۰۱۵ به آنجا سفر کرد که این نشان‌دهنده اهمیت توسعه روابط با مسکو برای او است. سفری که مقارن بود با ایام پسابحران در اوکراین که به‌دنبال آن مسکو نیز سیاست «چرخش به شرق» را اولویت سیاست خارجی خود قرار داد تا این همکاری‌ها تعمیق بیشتری پیدا کند. اگرچه مسکو و پکن میان سال‌های اخیر در موضوعاتی نظیر قطب شمال با یکدیگر اختلاف راهبردی دارند اما به نظر می‌رسد که تجربه تاریخی درس بزرگی به آنها داده است: تنها در ائتلاف، قدرتمند هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.