|

مروری بر سیر تکوین و اثرگذاری چریک‌های فدایی خلق

عدم تحمیل ارزش‌هاي فرهنگي امروز بر مطالعه گذشته

یرواند آبراهامیان

در 30 سال گذشته من مطالعه جدیدی درباره جنبش فدایی انجام نداده‌ام؛ بنابراین در این سخنرانی اطلاعات تازه‌ای به آن معنا درباره تاریخچه جنبش فدایی ارائه نمی‌كنم اما می‌خواهم بیشتر به معنا و اهمیت جنبش فدایی از دیدگاه یك مورخ بپردازم. تلاش در ایران بر این بود كه جنبش فدایی و فداییان را از صحنه تاریخی حذف كند و این موضوع با اقداماتی كه در روسیه پس از انقلاب 1917 صورت گرفت، شباهت دارد. چند نكته اصلی در این بررسی وجود دارد. اول اینكه 50 سال گذر زمان به ما فرصت نگاه به گذشته می‌دهد. مردم و فعالان سیاسی و دست‌اندركاران سیاسی تا انقلاب سال 57 نمی‌توانستند آینده را پیش‌بینی كنند و شناختی از آنچه بعد از 57 پیش خواهد آمد، نداشتند. نكته دوم این است كه گذر زمان به ما فرصت می‌دهد كه با قضاوتی علمی‌تر و با فاصله‌ای از حادثه به مسائل تاریخی بپردازیم. باید مراقب باشیم كه با احتیاط جلو برویم و ارزش‌های فرهنگی امروز را بر مطالعه گذشته تحمیل نكنیم. این نوع نگاه در بررسی‌های تاریخی بسیار رایج است.

به خود حمله به ساختمان پاسبانی در سیاهكل می‌پردازم و پیش‌زمینه این حمله را شرح می‌دهم. فضایی كه در نیمه دوم دهه 1960 میلادی بر ایران حاكم شد از این قرار بود: غیرقانونی‌شدن احزاب سیاسی اپوزیسیون سنتی، استفاده از دادگاه‌های نظامی برای محاكمه فعالان سیاسی، استفاده از حکم اعدام‌های مكرر فعالان سیاسی و تظاهرات مسلح در خیابان‌ها به خصوص از آغاز دهه 1340 كه جبهه ملی این امكان را یافت كه تظاهرات بزرگی در خیابان‌ها برگزار كند. این شرایط سبب شد كه كار به واقعه 15 خرداد 1342 و خشونت گسترده در خیابان‌های ایران برسد و ادامه پیدا کند.
سركوب گسترده سیاسی این پرسش را در نسل جوان به وجود آورد كه چه باید كرد؟ استراتژی‌های قبلی اپوزیسیون‌های سیاسی دیگر اعتباری نداشتند و عملی نبودند. برای بسیاری تنها پاسخ به این پرسش آن بود كه از مبارزه سیاسی به‌سوی مبارزه مسلحانه بروند. تصادفی نیست كه تقریبا همه بنیان‌گذاران جنبش فدایی اعضای جوان حزب توده و جبهه ملی یا نهضت آزادی بودند. این افراد شیفته و جذب پدیده مبارزه مسلحانه شدند. این فرایند توسط وضیعت و شرایط بین‌المللی تقویت شد. مثلا در سال 1959 انقلاب كوبا رخ داد،‌ در دهه 1960 میلادی تحولات گسترده را در آمریكای لاتین داشتیم. شرایطی به وجود آمد كه در كشورهای گوناگون همه دریچه‌ها به جز مبارزه مسلحانه توسط رژیم‌ها به سختی بسته شده بود. در این شرایط تفكر چه‌گوارا مبنی بر اینكه وقتی مسیر به‌سوی اصلاحات سیاسی دیگر عملی نیست‌ مبارزه مسلحانه راهگشاست، اقبال پیدا كرد. وقتی كه حكومتی مثل حكومت شاه از طریق روش‌هایی چون كودتای 28 مرداد 1332 روی كار می‌آید و دریچه را برای اصلاحات سیاسی می‌بندد، لاجرم مسیر را به‌سوی مبارزه مسلحانه باز می‌كند. از فردای كودتای 1332 (1953) امكان تدوام روش سنتی فعالیت سیاسی و اپوزیسیون علیه رژیم شاه دیگر ممكن نبود و این پیش‌بینی نظریه چه‌گوارا درباره اینكه مبارزه سیاسی صرفا غیرمسلح دیگر ممكن نیست به وقوع پیوست و روند به‌سوی مبارزه مسلحانه رفت.
كودتای 28 مرداد 1332 ضربه كوبنده‌ای نه‌تنها علیه حقوق سیاسی بلكه علیه اساس مشروطیت ایران بود. نخست‌وزیر ایران دكتر محمد مصدق یكی از مدافعان سرسخت مشروطیت قبل از 28 مرداد بود. در‌واقع حقوق فردی اساس گفتمان سیاسی دكتر مصدق بود. اگر به برنامه اولیه حزب توده ایران هم بپردازیم، در اصل دوم این برنامه، اعتقاد به آرمان‌های انقلاب مشروطه را می‌بینیم: مبارزه در راه استقرار رژیم دموكراسی و تأمین كلیه حقوق فردی و اجتماعی از قبیل آزادی زبان، قلم، عقیده و اجتماعات. ایده‌هایی كه در برنامه اولیه حزب توده می‌بینیم، ایده‌هایی است كه از عصر روشنگری اروپا استخراج شده شبیه ایده‌های برابری و آزادی. اینها جزء گفتمان فضای سیاسی ایران قبل از كودتای 28 مرداد بودند. اما پس از كودتا چنین ایده‌هایی از بین می‌رود و گفتمان‌های بلندتری مطرح می‌شود؛ از یك طرف حقوق بورژوایی قرار داشت و در طرف دیگر این پدیده‌ كه فقط اسلام و انقلاب می‌تواند راه‌حل باشد. در آن زمان ما نویسندگانی داریم مانند علی شریعتی كه كلا ایده حقوق انفرادی را رد می‌كنند و آن را به‌عنوان نشانه‌ای از غرب‌زدگی تلقی می‌كنند. گفتمان سیاسی در ایران پس از دهه 1340 استوار بر مبارزه مسلحانه بود و ایده مبارزه سیاسی در چنین فضایی غرق شده بود. البته با گذر زمان گروه‌های چریكی اصلی به مبارزه سیاسی نیز پرداختند.
بخش پایانی سخنرانی من درباره خود انقلاب است و این پرسش را مطرح می‌كنم كه آیا دلیل پیروزی انقلاب مبارزه سیاسی بوده یا مبارزه مسلحانه؟ با تعجب آدم می‌تواند به این نظر برسد كه جواب درست هیچ‌كدام از اینها نیست، نه مبارزه مسلحانه و نه مبارزه سیاسی. انقلاب ایران در سال 57 یك ماهیت خودبنياد داشت. البته در ایران در آن زمان به آن معنا چنين حركتی وجود نداشت اما میلیون‌ها نفر بودند كه به‌طور خودجوش حاضر بودند علیه رژیم اعتراض و مبارزه كنند و چنین اتفاقی در ایران در سال 57 افتاد. هیچ سازمانی از جمله روحانیون و تمام احزاب سیاسی قادر به راه‌اندازی اعتصابات وسیع و چنین اعتراضاتی در سطح ملی نبودند. در واقع این جمعیت‌های انبوه بودند كه توانستند بر حول پدیده بسیار ساده «شاه باید برود» حركت منسجمی به وجود بیاورند. این حركتی وسیع در سطح ملی بود كه در سطح كشور هم پخش شده بود. در پایان به سندی اشاره می‌كنم كه به‌تازگی آزاد شده است و بر‌می‌گردد به زمانی كه آمریكایی‌ها در فكر این بودند كه كودتایی را در ایران برای نجات رژیم سلطنتی راه‌اندازی كنند. پاسخ سفارت آمریكا در تهران این بود كه ارتش ایران می‌تواند یك كودتا انجام دهد و وزارتخانه‌ها را تسخیر كند اما مشكل این است كه نمی‌توانستند كل مملكت را در دست بگیرند و مثلا گره اعتصاب عمومی را حل كنند، در موقعیتی كه این همه آدم حاضر نبودند قبل از اینكه شاه رفته باشد، سر كار برگردند. در پایان می‌توان این ادعا را مطرح كرد كه عدم مشروعیت رژیم سلطنتی كه از فردای 28 مرداد رقم خورد، دلیل اصلی سقوط رژیم شاهنشاهی در سال 1357 بود.

در 30 سال گذشته من مطالعه جدیدی درباره جنبش فدایی انجام نداده‌ام؛ بنابراین در این سخنرانی اطلاعات تازه‌ای به آن معنا درباره تاریخچه جنبش فدایی ارائه نمی‌كنم اما می‌خواهم بیشتر به معنا و اهمیت جنبش فدایی از دیدگاه یك مورخ بپردازم. تلاش در ایران بر این بود كه جنبش فدایی و فداییان را از صحنه تاریخی حذف كند و این موضوع با اقداماتی كه در روسیه پس از انقلاب 1917 صورت گرفت، شباهت دارد. چند نكته اصلی در این بررسی وجود دارد. اول اینكه 50 سال گذر زمان به ما فرصت نگاه به گذشته می‌دهد. مردم و فعالان سیاسی و دست‌اندركاران سیاسی تا انقلاب سال 57 نمی‌توانستند آینده را پیش‌بینی كنند و شناختی از آنچه بعد از 57 پیش خواهد آمد، نداشتند. نكته دوم این است كه گذر زمان به ما فرصت می‌دهد كه با قضاوتی علمی‌تر و با فاصله‌ای از حادثه به مسائل تاریخی بپردازیم. باید مراقب باشیم كه با احتیاط جلو برویم و ارزش‌های فرهنگی امروز را بر مطالعه گذشته تحمیل نكنیم. این نوع نگاه در بررسی‌های تاریخی بسیار رایج است.

به خود حمله به ساختمان پاسبانی در سیاهكل می‌پردازم و پیش‌زمینه این حمله را شرح می‌دهم. فضایی كه در نیمه دوم دهه 1960 میلادی بر ایران حاكم شد از این قرار بود: غیرقانونی‌شدن احزاب سیاسی اپوزیسیون سنتی، استفاده از دادگاه‌های نظامی برای محاكمه فعالان سیاسی، استفاده از حکم اعدام‌های مكرر فعالان سیاسی و تظاهرات مسلح در خیابان‌ها به خصوص از آغاز دهه 1340 كه جبهه ملی این امكان را یافت كه تظاهرات بزرگی در خیابان‌ها برگزار كند. این شرایط سبب شد كه كار به واقعه 15 خرداد 1342 و خشونت گسترده در خیابان‌های ایران برسد و ادامه پیدا کند.
سركوب گسترده سیاسی این پرسش را در نسل جوان به وجود آورد كه چه باید كرد؟ استراتژی‌های قبلی اپوزیسیون‌های سیاسی دیگر اعتباری نداشتند و عملی نبودند. برای بسیاری تنها پاسخ به این پرسش آن بود كه از مبارزه سیاسی به‌سوی مبارزه مسلحانه بروند. تصادفی نیست كه تقریبا همه بنیان‌گذاران جنبش فدایی اعضای جوان حزب توده و جبهه ملی یا نهضت آزادی بودند. این افراد شیفته و جذب پدیده مبارزه مسلحانه شدند. این فرایند توسط وضیعت و شرایط بین‌المللی تقویت شد. مثلا در سال 1959 انقلاب كوبا رخ داد،‌ در دهه 1960 میلادی تحولات گسترده را در آمریكای لاتین داشتیم. شرایطی به وجود آمد كه در كشورهای گوناگون همه دریچه‌ها به جز مبارزه مسلحانه توسط رژیم‌ها به سختی بسته شده بود. در این شرایط تفكر چه‌گوارا مبنی بر اینكه وقتی مسیر به‌سوی اصلاحات سیاسی دیگر عملی نیست‌ مبارزه مسلحانه راهگشاست، اقبال پیدا كرد. وقتی كه حكومتی مثل حكومت شاه از طریق روش‌هایی چون كودتای 28 مرداد 1332 روی كار می‌آید و دریچه را برای اصلاحات سیاسی می‌بندد، لاجرم مسیر را به‌سوی مبارزه مسلحانه باز می‌كند. از فردای كودتای 1332 (1953) امكان تدوام روش سنتی فعالیت سیاسی و اپوزیسیون علیه رژیم شاه دیگر ممكن نبود و این پیش‌بینی نظریه چه‌گوارا درباره اینكه مبارزه سیاسی صرفا غیرمسلح دیگر ممكن نیست به وقوع پیوست و روند به‌سوی مبارزه مسلحانه رفت.
كودتای 28 مرداد 1332 ضربه كوبنده‌ای نه‌تنها علیه حقوق سیاسی بلكه علیه اساس مشروطیت ایران بود. نخست‌وزیر ایران دكتر محمد مصدق یكی از مدافعان سرسخت مشروطیت قبل از 28 مرداد بود. در‌واقع حقوق فردی اساس گفتمان سیاسی دكتر مصدق بود. اگر به برنامه اولیه حزب توده ایران هم بپردازیم، در اصل دوم این برنامه، اعتقاد به آرمان‌های انقلاب مشروطه را می‌بینیم: مبارزه در راه استقرار رژیم دموكراسی و تأمین كلیه حقوق فردی و اجتماعی از قبیل آزادی زبان، قلم، عقیده و اجتماعات. ایده‌هایی كه در برنامه اولیه حزب توده می‌بینیم، ایده‌هایی است كه از عصر روشنگری اروپا استخراج شده شبیه ایده‌های برابری و آزادی. اینها جزء گفتمان فضای سیاسی ایران قبل از كودتای 28 مرداد بودند. اما پس از كودتا چنین ایده‌هایی از بین می‌رود و گفتمان‌های بلندتری مطرح می‌شود؛ از یك طرف حقوق بورژوایی قرار داشت و در طرف دیگر این پدیده‌ كه فقط اسلام و انقلاب می‌تواند راه‌حل باشد. در آن زمان ما نویسندگانی داریم مانند علی شریعتی كه كلا ایده حقوق انفرادی را رد می‌كنند و آن را به‌عنوان نشانه‌ای از غرب‌زدگی تلقی می‌كنند. گفتمان سیاسی در ایران پس از دهه 1340 استوار بر مبارزه مسلحانه بود و ایده مبارزه سیاسی در چنین فضایی غرق شده بود. البته با گذر زمان گروه‌های چریكی اصلی به مبارزه سیاسی نیز پرداختند.
بخش پایانی سخنرانی من درباره خود انقلاب است و این پرسش را مطرح می‌كنم كه آیا دلیل پیروزی انقلاب مبارزه سیاسی بوده یا مبارزه مسلحانه؟ با تعجب آدم می‌تواند به این نظر برسد كه جواب درست هیچ‌كدام از اینها نیست، نه مبارزه مسلحانه و نه مبارزه سیاسی. انقلاب ایران در سال 57 یك ماهیت خودبنياد داشت. البته در ایران در آن زمان به آن معنا چنين حركتی وجود نداشت اما میلیون‌ها نفر بودند كه به‌طور خودجوش حاضر بودند علیه رژیم اعتراض و مبارزه كنند و چنین اتفاقی در ایران در سال 57 افتاد. هیچ سازمانی از جمله روحانیون و تمام احزاب سیاسی قادر به راه‌اندازی اعتصابات وسیع و چنین اعتراضاتی در سطح ملی نبودند. در واقع این جمعیت‌های انبوه بودند كه توانستند بر حول پدیده بسیار ساده «شاه باید برود» حركت منسجمی به وجود بیاورند. این حركتی وسیع در سطح ملی بود كه در سطح كشور هم پخش شده بود. در پایان به سندی اشاره می‌كنم كه به‌تازگی آزاد شده است و بر‌می‌گردد به زمانی كه آمریكایی‌ها در فكر این بودند كه كودتایی را در ایران برای نجات رژیم سلطنتی راه‌اندازی كنند. پاسخ سفارت آمریكا در تهران این بود كه ارتش ایران می‌تواند یك كودتا انجام دهد و وزارتخانه‌ها را تسخیر كند اما مشكل این است كه نمی‌توانستند كل مملكت را در دست بگیرند و مثلا گره اعتصاب عمومی را حل كنند، در موقعیتی كه این همه آدم حاضر نبودند قبل از اینكه شاه رفته باشد، سر كار برگردند. در پایان می‌توان این ادعا را مطرح كرد كه عدم مشروعیت رژیم سلطنتی كه از فردای 28 مرداد رقم خورد، دلیل اصلی سقوط رژیم شاهنشاهی در سال 1357 بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.