|

زاها حدید، هویت‌زدایی و معماری قوام‌الدین شیرازی

احمد مقدم

مطالعه مقاله‌ای در روزنامه «شرق» به تاریخ یکشنبه 26آبان به قلم خانم ساناز افتخارزاده مرا بر آن داشت که چند نکته را متذکر شوم. نگارنده مقاله با مقدمه‌ای از لشکرکشی‌های اروپاییان به آسیا و آفریقا و توضیح تاریخ برده‌داری به‌شدت اصرار دارد ثابت کند که کماکان این دولت‌ها با تزریق و تحمیل عقایدشان از طریق مقولات فرهنگی، بالاخص معماری، که به گفته ایشان «مهم‌ترین نماد تمدن و مصداق فرهنگی» یک کشور است، قصد هویت‌زدایی از فرهنگ و معماری بومی کشورهای جهان‌سوم و در این مقاله مشخصا ایران را داشته و جامعه معماران ناآگاه امروزی به همین لحاظ است که به سمت و سوی معماری به‌وجودآمده توسط معماران یهودی و استثمارگر که آن‌هم توسط دستیاران ایشان و با کمک برنامه‌های رایانه‌ای تولید شده، جذب می‌شوند.
از نظر نگارنده توجه به معمارانی که به‌زعم ایشان خالق «مجسمه‌های غیرانسانی» هستند فقط‌وفقط باعث ادامه این سلطه فرهنگی می‌شود. از این‌رو توجه معماران اینگونه کشورها از معماران ارزشمند بومی مانند قوام‌الدین شیرازی منحرف و به سوی معماران عامل اینگونه آثار که علاقه شدیدی به کوبیدن امضای خودشان، مانند ستاره داوود و صلیب و...، پای آثارشان دارند جذب می‌شود.
ضمن اینکه هیچ‌گونه تعلق‌خاطری به زاها حدید یا دیگر معماران عامل «استثمار جهانی» موضوع این مقاله ندارم، بسیار خوشحال خواهم شد چنانچه معمار و پژوهشگر معتبری من را با معماران ایرانی مانند قوام‌الدین شیرازی و... که جزو عوامل بخش خزنده هویت‌زدایی نباشند، آشنا کنند. ولی نقش معماران و هنرمندان جهان را که اسامی نام‌ برده‌شده توسط ایشان را هم دربرمی‌گیرد، در جهش و پیشبرد هنر معماری ایران که همانا ایجاد محیط خوب و مناسب برای زندگی بهتر است نمی‌توانم نادیده بگیرم. ضمن اینکه اعتقاد دارم آنقدر معمار مستعد و هنرمند داریم که نیازی نباشد از معماران خارجی برای ساخت آثاری مانند ابن‌بطوطه پارس در اصفهان یا پدیده مشهد استفاده شود.
هرچند که هنوز نمی‌دانم اگر بخواهند و بخواهیم معماری داشته باشیم که مثلا بافت و هویت شهر مشهد را (آیا چنین هویتی وجود خارجی دارد؟) زیر سوال نبرد، چه باید ساخت و از چه عناصری باید استفاده کرد که این هویت حفظ شود. امیدوارم توصیه ایشان استفاده از رواق و طاقی‌ و کاشیکاری که متاسفانه کماکان در معماری بعضی از معماران متاخر علاقه‌مند به «حفظ هویت فرهنگ بومی» مشاهده می‌شود، نباشد.
مشخص است که در جوامع شهری امروز ایران هیچ نسخه‌ و دستورالعمل جامعی از معمارانی نظیر قوام‌الدین شیرازی برای فرهنگ‌سازی وجود ندارد و بخشی از انرژی معماران مطرح این کشور جهت آشتی‌دادن معماری مدرن غربی و فرهنگ بومی صرف شده است. حال اینکه اینها تا چه اندازه موفق بوده‌اند، مستلزم تحقیق پژوهشگری کارآمد است. شناخت و حفظ هویت فرهنگی یک کشور و متعاقبا حفظ و حراست از آن، مساله پیچیده‌ای بوده که مقالاتی از این‌دست، که ردپای تئوری توطئه را در معماری پررنگ می‌نماید، نه‌تنها کمکی به حل این معضل نخواهد کرد، بلکه باعث می‌شود با دادن آدرس اشتباه، نسل جوان معمار این مرزوبوم را سرگشته و ناامید کند.
مطالعه مقاله‌ای در روزنامه «شرق» به تاریخ یکشنبه 26آبان به قلم خانم ساناز افتخارزاده مرا بر آن داشت که چند نکته را متذکر شوم. نگارنده مقاله با مقدمه‌ای از لشکرکشی‌های اروپاییان به آسیا و آفریقا و توضیح تاریخ برده‌داری به‌شدت اصرار دارد ثابت کند که کماکان این دولت‌ها با تزریق و تحمیل عقایدشان از طریق مقولات فرهنگی، بالاخص معماری، که به گفته ایشان «مهم‌ترین نماد تمدن و مصداق فرهنگی» یک کشور است، قصد هویت‌زدایی از فرهنگ و معماری بومی کشورهای جهان‌سوم و در این مقاله مشخصا ایران را داشته و جامعه معماران ناآگاه امروزی به همین لحاظ است که به سمت و سوی معماری به‌وجودآمده توسط معماران یهودی و استثمارگر که آن‌هم توسط دستیاران ایشان و با کمک برنامه‌های رایانه‌ای تولید شده، جذب می‌شوند.
از نظر نگارنده توجه به معمارانی که به‌زعم ایشان خالق «مجسمه‌های غیرانسانی» هستند فقط‌وفقط باعث ادامه این سلطه فرهنگی می‌شود. از این‌رو توجه معماران اینگونه کشورها از معماران ارزشمند بومی مانند قوام‌الدین شیرازی منحرف و به سوی معماران عامل اینگونه آثار که علاقه شدیدی به کوبیدن امضای خودشان، مانند ستاره داوود و صلیب و...، پای آثارشان دارند جذب می‌شود.
ضمن اینکه هیچ‌گونه تعلق‌خاطری به زاها حدید یا دیگر معماران عامل «استثمار جهانی» موضوع این مقاله ندارم، بسیار خوشحال خواهم شد چنانچه معمار و پژوهشگر معتبری من را با معماران ایرانی مانند قوام‌الدین شیرازی و... که جزو عوامل بخش خزنده هویت‌زدایی نباشند، آشنا کنند. ولی نقش معماران و هنرمندان جهان را که اسامی نام‌ برده‌شده توسط ایشان را هم دربرمی‌گیرد، در جهش و پیشبرد هنر معماری ایران که همانا ایجاد محیط خوب و مناسب برای زندگی بهتر است نمی‌توانم نادیده بگیرم. ضمن اینکه اعتقاد دارم آنقدر معمار مستعد و هنرمند داریم که نیازی نباشد از معماران خارجی برای ساخت آثاری مانند ابن‌بطوطه پارس در اصفهان یا پدیده مشهد استفاده شود.
هرچند که هنوز نمی‌دانم اگر بخواهند و بخواهیم معماری داشته باشیم که مثلا بافت و هویت شهر مشهد را (آیا چنین هویتی وجود خارجی دارد؟) زیر سوال نبرد، چه باید ساخت و از چه عناصری باید استفاده کرد که این هویت حفظ شود. امیدوارم توصیه ایشان استفاده از رواق و طاقی‌ و کاشیکاری که متاسفانه کماکان در معماری بعضی از معماران متاخر علاقه‌مند به «حفظ هویت فرهنگ بومی» مشاهده می‌شود، نباشد.
مشخص است که در جوامع شهری امروز ایران هیچ نسخه‌ و دستورالعمل جامعی از معمارانی نظیر قوام‌الدین شیرازی برای فرهنگ‌سازی وجود ندارد و بخشی از انرژی معماران مطرح این کشور جهت آشتی‌دادن معماری مدرن غربی و فرهنگ بومی صرف شده است. حال اینکه اینها تا چه اندازه موفق بوده‌اند، مستلزم تحقیق پژوهشگری کارآمد است. شناخت و حفظ هویت فرهنگی یک کشور و متعاقبا حفظ و حراست از آن، مساله پیچیده‌ای بوده که مقالاتی از این‌دست، که ردپای تئوری توطئه را در معماری پررنگ می‌نماید، نه‌تنها کمکی به حل این معضل نخواهد کرد، بلکه باعث می‌شود با دادن آدرس اشتباه، نسل جوان معمار این مرزوبوم را سرگشته و ناامید کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.