|

بهره‌كشي و بارآوري كار

بارآوری كار، یا به بیان بهتر بارآوری اجتماعی كار عبارت است از مقدار محصول تولید‌شده در واحد زمان. در جامعه سرمایه‌داری، بارآوری تولید عبارت است از كل تولید سرمایه‌دارانه در جامعه در زمان معین (مثلا یك سال) تقسیم بر كل ساعت‌های كار مولد (در معنی وسیع كلمه، یعنی كار مولد به شكل مستقیم و نامستقیم) در همین مدت. هرچه بارآوری كار زیادتر شود، مقدار كار زنده در واحد محصول و نسبت كار زنده به كار مرده در كل محصولات و در هر واحد محصول،‌ كمتر خواهد شد. ماركس عوامل بارآوری كار را چنین توضیح می‌دهد: «بهره‌وری (بارآوری) كار را طیف وسیعی از شرایط تعیین می‌كند كه از جمله آن می‌توان میانگین سطح مهارت كارگران، سطح تكامل علم و قابلیت كاربرد فن‌آورانه آن، تركیب اجتماعی فرایند تولید، گستره و كارایی وسایل تولید و شرایط طبیعی را برشمرد».
كتاب «بارآوری كار» كه به‌تازگی منتشر شده شرحی جامع از عوامل مختلف تأثیرگذار بر بارآوری كار در جامعه سرمایه‌داری معاصر و همچنین آثار و پیامدهای آن است. هدف كلی این كتاب بررسی موضوع بارآوری كار است و اشاره به دیگر موضوعات برای روشن‌شدن این مسئله است. مولد‌بودن كار از جمله مسائلی است كه در این مبحث نقشی كلیدی دارد‌ ولی به‌جز اشاراتی پراكنده به آن پرداخته نمی‌شود. بارآوری كار طی دوران پیشاسرمایه‌داری بر مبنای اقتصاد طبیعی استوار بود و به دلیل عدم پیشرفت تقسیم كار، بسیار كند صورت می‌گرفت؛ در‌حالی‌كه این سرعت در دوران سرمایه‌داری و به‌ویژه در صد سال اخیر بسیار بیشتر شده است؛ چنانكه در 30 سال گذشته این رشد شاید قابل مقایسه با صد سال یا بیشتر باشد. بارآوری کار هرچند تاریخی طولانی دارد ولی عمدتا در دوران سرمایه‌داری و برای افزایش تولید ارزش اضافی صورت گرفته است. «روند تولید سرمایه‌داری بنا به سرشت خود، در‌عین‌حال روند انباشت نیز هست». بنابراین مهم‌ترین جنبه این پروسه صرف‌نظر از افزایش کمی ارزش اضافی، تغییر ترکیب آلی سرمایه به نفع افزایش سرمایه ثابت است که این خود باعث کاهش نرخ سود در درازمدت می‌شود. این گرایش در کنار سایر مشکلاتی که سرمایه در فرایند رشد و ادامه زندگی‌اش دارد، سرمایه را در نهایت دچار چنان مخمصه‌ای می‌کند که تاب مقاومت در مقابل «گورکنان» خود را نخواهد داشت. علاوه بر آن برخلاف تصوری که سعی می‌شود به جامعه تحمیل شود، با رشد بارآوری کار نه‌تنها طبقه کارگر کاهش کمی پیدا نمی‌کند بلکه با توجه به تقسیم کار وسیعی که صورت می‌گیرد و عمومیت یافتن کار، سرمایه‌داری اکثر قریب‌به‌اتفاق مردمان جامعه را به کارگران تبدیل می‌کند.
تلاش در این كتاب این است كه روشن شود اساسا بارآوری كار چیست و عملكردش كدام است و بر تولید، نیروهای مولده و در نتیجه كل اجتماع چه تأثیراتی می‌گذارد، زیرا بارآوری كار به‌عنوان بخشی از حركت جامعه انسانی در جهت تولید بیشتر، بهتر و سریع‌تر برای زندگی بهتر است و اینكه سرمایه‌داری در مقطعی از دوران ناپختگی انسان با برقراری حاكمیت خود و غصب امكانات زندگی از طریق به تملك درآوردن وسایل تولید، از این مرحله رشد بشری صرفا در جهت منافع یك بخش از جامعه بهره‌برداری می‌كند، به‌هیچ‌وجه به معنای آن نیست كه این حركت زائد، نادرست و غیرضروری است. رشد نیروهای مولده، پیشرفت ابزار تولید، تقسیم پیچیده‌تر كار و دست‌یابی بشر به امكانات بیشتر، در جهت بهره‌گیری از نیروهای طبیعت، می‌تواند انسان را در موقعیتی قرار دهد كه برخلاف اكنون كه رودرروی طبیعت و در جهت تخریب آن حركت می‌كند، هر‌چه بیشتر در هم‌آهنگی با طبیعت، از نیروها و منابع آن به نحو مؤثری سود جوید؛ نه‌تنها این منابع را به ویرانی نكشاند بلكه با استفاده بهینه از آنها، در جهت ترمیم طبیعت نیز بكوشد. در فصل اول این كتاب مبانی اولیه و تاریخی بارآوری كار توضیح داده می‌شود. فصل دوم به بارآوری كار در نظام سرمایه‌داری اختصاص دارد. فصل سوم به رابطه سازماندهی كار و مدیریت اختصاص دارد و نقش انواع مدیریت را در تحول بارآوری كار بررسی می‌كند. یكی از عمده‌ترین آثاری كه بارآوری كار بر كارگران می‌گذارد، تشدید كار و شتابان‌شدن آن است، به‌نحوی‌كه با به‌كارگیری ماشین‌ها و سیستم‌های مدرن، با اینكه حتی ممكن است ساعت كار بدون تغییر مانده باشد، كارگران مقدار بیشتری كار می‌كنند كه این فشار باعث بیماری، افسردگی، از‌كار‌افتادگی زودهنگام و حتی خودكشی در میان كارگران می‌شود. فصل پنجم به این تأثیرات بارآوری كار بر نیروی كار اختصاص دارد. فصل ششم به نقش ماشین در تغییرات بارآوری كار می‌پردازد. در فصل هفتم رابطه بارآوری كار را با عواملی همچون بهره‌كشی، زمان كار و شدت كار شرح می‌دهد. در فصل هشتم موانع بارآوری كار توضیح داده می‌شود و به عوامل مختل‌كننده بارآوری كار و رابطه بارآوری با نرخ سود اشاره می‌شود.

بارآوری كار، یا به بیان بهتر بارآوری اجتماعی كار عبارت است از مقدار محصول تولید‌شده در واحد زمان. در جامعه سرمایه‌داری، بارآوری تولید عبارت است از كل تولید سرمایه‌دارانه در جامعه در زمان معین (مثلا یك سال) تقسیم بر كل ساعت‌های كار مولد (در معنی وسیع كلمه، یعنی كار مولد به شكل مستقیم و نامستقیم) در همین مدت. هرچه بارآوری كار زیادتر شود، مقدار كار زنده در واحد محصول و نسبت كار زنده به كار مرده در كل محصولات و در هر واحد محصول،‌ كمتر خواهد شد. ماركس عوامل بارآوری كار را چنین توضیح می‌دهد: «بهره‌وری (بارآوری) كار را طیف وسیعی از شرایط تعیین می‌كند كه از جمله آن می‌توان میانگین سطح مهارت كارگران، سطح تكامل علم و قابلیت كاربرد فن‌آورانه آن، تركیب اجتماعی فرایند تولید، گستره و كارایی وسایل تولید و شرایط طبیعی را برشمرد».
كتاب «بارآوری كار» كه به‌تازگی منتشر شده شرحی جامع از عوامل مختلف تأثیرگذار بر بارآوری كار در جامعه سرمایه‌داری معاصر و همچنین آثار و پیامدهای آن است. هدف كلی این كتاب بررسی موضوع بارآوری كار است و اشاره به دیگر موضوعات برای روشن‌شدن این مسئله است. مولد‌بودن كار از جمله مسائلی است كه در این مبحث نقشی كلیدی دارد‌ ولی به‌جز اشاراتی پراكنده به آن پرداخته نمی‌شود. بارآوری كار طی دوران پیشاسرمایه‌داری بر مبنای اقتصاد طبیعی استوار بود و به دلیل عدم پیشرفت تقسیم كار، بسیار كند صورت می‌گرفت؛ در‌حالی‌كه این سرعت در دوران سرمایه‌داری و به‌ویژه در صد سال اخیر بسیار بیشتر شده است؛ چنانكه در 30 سال گذشته این رشد شاید قابل مقایسه با صد سال یا بیشتر باشد. بارآوری کار هرچند تاریخی طولانی دارد ولی عمدتا در دوران سرمایه‌داری و برای افزایش تولید ارزش اضافی صورت گرفته است. «روند تولید سرمایه‌داری بنا به سرشت خود، در‌عین‌حال روند انباشت نیز هست». بنابراین مهم‌ترین جنبه این پروسه صرف‌نظر از افزایش کمی ارزش اضافی، تغییر ترکیب آلی سرمایه به نفع افزایش سرمایه ثابت است که این خود باعث کاهش نرخ سود در درازمدت می‌شود. این گرایش در کنار سایر مشکلاتی که سرمایه در فرایند رشد و ادامه زندگی‌اش دارد، سرمایه را در نهایت دچار چنان مخمصه‌ای می‌کند که تاب مقاومت در مقابل «گورکنان» خود را نخواهد داشت. علاوه بر آن برخلاف تصوری که سعی می‌شود به جامعه تحمیل شود، با رشد بارآوری کار نه‌تنها طبقه کارگر کاهش کمی پیدا نمی‌کند بلکه با توجه به تقسیم کار وسیعی که صورت می‌گیرد و عمومیت یافتن کار، سرمایه‌داری اکثر قریب‌به‌اتفاق مردمان جامعه را به کارگران تبدیل می‌کند.
تلاش در این كتاب این است كه روشن شود اساسا بارآوری كار چیست و عملكردش كدام است و بر تولید، نیروهای مولده و در نتیجه كل اجتماع چه تأثیراتی می‌گذارد، زیرا بارآوری كار به‌عنوان بخشی از حركت جامعه انسانی در جهت تولید بیشتر، بهتر و سریع‌تر برای زندگی بهتر است و اینكه سرمایه‌داری در مقطعی از دوران ناپختگی انسان با برقراری حاكمیت خود و غصب امكانات زندگی از طریق به تملك درآوردن وسایل تولید، از این مرحله رشد بشری صرفا در جهت منافع یك بخش از جامعه بهره‌برداری می‌كند، به‌هیچ‌وجه به معنای آن نیست كه این حركت زائد، نادرست و غیرضروری است. رشد نیروهای مولده، پیشرفت ابزار تولید، تقسیم پیچیده‌تر كار و دست‌یابی بشر به امكانات بیشتر، در جهت بهره‌گیری از نیروهای طبیعت، می‌تواند انسان را در موقعیتی قرار دهد كه برخلاف اكنون كه رودرروی طبیعت و در جهت تخریب آن حركت می‌كند، هر‌چه بیشتر در هم‌آهنگی با طبیعت، از نیروها و منابع آن به نحو مؤثری سود جوید؛ نه‌تنها این منابع را به ویرانی نكشاند بلكه با استفاده بهینه از آنها، در جهت ترمیم طبیعت نیز بكوشد. در فصل اول این كتاب مبانی اولیه و تاریخی بارآوری كار توضیح داده می‌شود. فصل دوم به بارآوری كار در نظام سرمایه‌داری اختصاص دارد. فصل سوم به رابطه سازماندهی كار و مدیریت اختصاص دارد و نقش انواع مدیریت را در تحول بارآوری كار بررسی می‌كند. یكی از عمده‌ترین آثاری كه بارآوری كار بر كارگران می‌گذارد، تشدید كار و شتابان‌شدن آن است، به‌نحوی‌كه با به‌كارگیری ماشین‌ها و سیستم‌های مدرن، با اینكه حتی ممكن است ساعت كار بدون تغییر مانده باشد، كارگران مقدار بیشتری كار می‌كنند كه این فشار باعث بیماری، افسردگی، از‌كار‌افتادگی زودهنگام و حتی خودكشی در میان كارگران می‌شود. فصل پنجم به این تأثیرات بارآوری كار بر نیروی كار اختصاص دارد. فصل ششم به نقش ماشین در تغییرات بارآوری كار می‌پردازد. در فصل هفتم رابطه بارآوری كار را با عواملی همچون بهره‌كشی، زمان كار و شدت كار شرح می‌دهد. در فصل هشتم موانع بارآوری كار توضیح داده می‌شود و به عوامل مختل‌كننده بارآوری كار و رابطه بارآوری با نرخ سود اشاره می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.