سایه آقای معاون
سهامالدین بورقانی-روزنامهنگار
در کواکبِ آسمان هم یکی میشود ستاره رخشان، الباقی سوسو میزنند
کمالالملک، علی حاتمی
سایهها گاه بزرگ و گاه کوچک میشوند. نور بیاید و خوب که بتابد، بسته به شدت و زاویهای که دارد، سایهای دلچسب فراهم میکند و در پناهش خیلیها میآسایند. برخی شاید حتی ندانند که در حال بهرهبردن از مواهب چنین سایهای هستند، اما خشنودند. بعضی دیگر میدانند و حظّش را میبرند و مشکور الطافش هستند؛ اما عدهای هم اگرچه همهچیز را درمییابند و میدانند که زیر چه خوش سایهای آرمیدهاند، ولی بر در و دیوار میکوبند که از زیر سایه درآیند. گرچه ایرادی هم ندارد، مشکل آنجاست که میدانند چراغ حقیقت در دست چه کسی بوده و چگونه در شب ناباوری برافروختهاش گردانیده؛ اما گویی نمیتوانند یا نمیخواهند از سیاهی بنبستها بگذرند. قلبهایشان روشن نیست و چون نوری در دل ندارند، مدام رنگ عوض کردهاند و بنا به اقتضائات کواکب سپهر سیاست به تفسیر حقیقت پرداختهاند. این روایت، حکایت همین روزهاست؛ همین روزهای عطاالله مهاجرانی، وزیر پیشین «ارشاد» که از دو دهه پیش تاکنون -بنا بر همان اقتضائات معهود- هر بار موضعی متفاوت گرفته تا شاید ارج و اجر یابد. «احمد بورقانی» که درگذشت، برایش نوشت: «در عرصه سیاست؛ تکستارههایی هستند که مصلحتاندیش
نیستند. احمد در دورانی که معاون مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد بود و نیز دورهای که نماینده مجلس ششم بود، بر سر پیمان خود پایدار ماند». حالا پس از سالها و بعد از چرخشهای فراوان از رادیکالیسم میگوید؛ اینکه با طرح اصلاح قانون مطبوعات مخالف بوده، بورقانی با او هماهنگ نبوده، فرمان هدایت مطبوعات رادیکال در دست وزارت ارشاد نبوده و از این قبیل. تاریخ البته کاری به این دست خیالبافیها و ذهنپروریها ندارد، روایتش را میکند و در روایتگریاش صادق است. مستندات تاریخی همین دوره و حمایت او از اصلاح قانون مطبوعات هم موجود است و آقای وزیر اسبق که از قضا در رشته تاریخ هم تحصیل کرده، نمیتواند اظهارنظرهایش را انکار کند. اینها را هم او میداند، هم ما. اصل قصه را هم میداند، ما هم میدانیم. بخشی از ماجرا جنگ سایههاست. وزیری که در سایهسار معاونی باشد که از قبل با برنامهای منسجم و ذهنی روشن پا به میدانی گذاشته که سالها سابقه کار در آن را دارد و در نهایت هم کارنامهای از خود بهجا میگذارد که به اعتقاد بسیاری آثارش تا امروز هم هویداست، شاید چندان خوشایند نباشد؛ بهویژه برای کسی که به تسلط خود بر سیاست و امر سیاسی متبختر
است. از این نبرد اگر فارغ شویم، تنها یک علت برای فاصلهگذاری آقای مهاجرانی از مواضع پیشین و حمله با آنها باقی میمانَد: تلاش برای بازگشت دوباره به عرصه سیاسی کشور. اگرچه دراینباره هم، همقطاران ایشان بهقدر کافی اظهارنظر و تحلیل کردهاند. اگر با معیار او به ماجرا نگاه کنیم، فهم آن سهلتر است: «احمد بورقانی از تبار حقیقت بود که در برههای از عمر دچار چنبره سیاست شد و شدیم. بیپرده باید گفت، سیاست نسبتی با حقیقت ندارد». تفاوت او و بورقانی در همین نسبت است. یکی حاضر است آن را به مسلخ ببرد و دیگری همه کار را با همان حقیقت به پیش میبرد. واقعیت آن است که در مجموع، انتشار چنین نظراتی بسیار مبارک است و به آگاهیبخشی و شفافیت بیشتر یاری میرساند. از قضا بعد از توییت اخیر مهاجرانی بود که حتی برخی از آنهایی که دستی بر آتش داشتهاند، نوشتند که اندک ارج و قربی هم که او داشت، از بین رفت؛ زیرا مشخص شد بهار مطبوعات، ازجمله سیاستهای مهاجرانی نبوده است و بنابراین چه انتظاری میتوان از آنهایی داشت که متعلق به نسل دیگرند؟ به فال نیک باید گرفت که این سخن اخیر، سبب خیر شد و بیشازپیش زمینهای فراهم کرد تا در میان گردوغبار
ناشی از تغییر مسیرهای متعدد و انداختن پردهها، به واقعیت پرداخت. وگرنه زمان چندانی نگذشته است که بتوان به این راحتی پرده بر واقعیت انداخت. «توسعه مطبوعات آزاد و مستقل» را و آنچه درنهایت «بهار مطبوعات» خوانده شد، بههیچوجه نمیتوان حاصل کار مهاجرانی دانست. حتی اگر در دورهای او تلاش کرده این دستاورد را مصادره کند، اما تاریخ، گواه صادق آنچه که بر این سرزمین رفته، است. شاید جالب باشد بدانید که احمد بورقانی پیش از آنکه سیدمحمد خاتمی پیروز انتخابات شود، برای توسعه مطبوعات برنامه مدون و راهبردی داشت؛ مسئلهای که مهاجرانی فکرش را هم نمیکرد. به باور بورقانی، مطبوعات نقشی مهم در توسعه سیاسی و جامعه مدنی داشتند و با فضای ایجادشده پس از دوم خرداد زمینه برای قانونمندکردن آنها مهیا شده بود. وقتی پیشنهاد معاونت مطبوعاتی به او داده شد، با گروهی از دوستان خوشفکر و همکاران مجرب آستین بالا زد تا به مقصود نزدیک شود. او تمام تلاش خودش را کرد تا مطبوعات از دولت مستقل شوند و بتوانند به تیراژ بالاتر دست پیدا کنند و در فضای بیاعتمادی به رسانههای گروهی رسمی، حرفی برای گفتن داشته باشند. در روز انتخابات دوم خرداد که همراه او
بودم و با هم به چند حوزه انتخاباتی در پایین شهر سر زدیم، جوانان زیادی را دیدیم که برای اولین بار احساس کرده بودند در میان نامزدان انتخابات ریاستجمهوری، کسی هم گوشه چشمی به آنها دارد و با انگیزه و علاقه در صف ایستاده بودند. میگفت همینها را اگر رها نکنیم و فردا دست هرکدامشان روزنامه و مجله و کتابی بدهیم، فرهنگ عمومی جامعه را یک پله بالاتر بردهایم، آگاهی و آگاهیبخشی را تبدیل به حق کردهایم و فکرکردن به منافع جمعی را به جای تأملات فردی جا انداختهایم. چالشها بین معاون و وزیر دقیقا از نقطهای آغاز شد که مهاجرانی زمین بازی را بزرگتر دید و نظری به آینده سیاسیاش داشت و نمیخواست با لایههای مختلف قدرت دربیفتد. از سوی دیگر در مواجهه با بورقانی، برنامه راهبردی و گروه مشورتیاش غافلگیر شده بود. آقای وزیر همانطور که خودش هم نوشته، به حقیقت کاری نداشت. بورقانی درست برخلاف او به مصلحت نمیاندیشید. میخواست کارش را با قانون پیش ببرد و اگر نقصی بود، اصلاحش کند و عاقبت، طرفی هم اگر نمیتوانست ببندد، کنار برود. تلاشهای سترگ او و دیگر همکارانش برای اصلاح قانون مطبوعات در مجلس ششم در همین راستا بود. احمد
بورقانی برای استقلال و اعتلای مطبوعات و روزنامهنگاران از هیچ کوششی فروگذار نکرد و تا آخرین لحظه عمر کوتاه و پربرکتش در هر سمت و جایگاهی که قرار داشت، در همین اندیشه بود. بله، آقای مهاجرانی؛ او احمد لایَنصرِف بود که بر سر عهدش ایستاد. عمیقا به اصلاحات معتقد بود؛ حتی اگر برخی از اصلاحطلبان آن را جدی نمیگرفتند. روزنامهنگار و مدیری خیرخواه بود که حتی پس از دوران مسئولیتش در وزارت فرهنگ و مجلس در قامت نهاد ظاهر شد و مشورت داد و یاری رساند و قدر دید و بر تخت حشمت نشست.
در کواکبِ آسمان هم یکی میشود ستاره رخشان، الباقی سوسو میزنند
کمالالملک، علی حاتمی
سایهها گاه بزرگ و گاه کوچک میشوند. نور بیاید و خوب که بتابد، بسته به شدت و زاویهای که دارد، سایهای دلچسب فراهم میکند و در پناهش خیلیها میآسایند. برخی شاید حتی ندانند که در حال بهرهبردن از مواهب چنین سایهای هستند، اما خشنودند. بعضی دیگر میدانند و حظّش را میبرند و مشکور الطافش هستند؛ اما عدهای هم اگرچه همهچیز را درمییابند و میدانند که زیر چه خوش سایهای آرمیدهاند، ولی بر در و دیوار میکوبند که از زیر سایه درآیند. گرچه ایرادی هم ندارد، مشکل آنجاست که میدانند چراغ حقیقت در دست چه کسی بوده و چگونه در شب ناباوری برافروختهاش گردانیده؛ اما گویی نمیتوانند یا نمیخواهند از سیاهی بنبستها بگذرند. قلبهایشان روشن نیست و چون نوری در دل ندارند، مدام رنگ عوض کردهاند و بنا به اقتضائات کواکب سپهر سیاست به تفسیر حقیقت پرداختهاند. این روایت، حکایت همین روزهاست؛ همین روزهای عطاالله مهاجرانی، وزیر پیشین «ارشاد» که از دو دهه پیش تاکنون -بنا بر همان اقتضائات معهود- هر بار موضعی متفاوت گرفته تا شاید ارج و اجر یابد. «احمد بورقانی» که درگذشت، برایش نوشت: «در عرصه سیاست؛ تکستارههایی هستند که مصلحتاندیش
نیستند. احمد در دورانی که معاون مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد بود و نیز دورهای که نماینده مجلس ششم بود، بر سر پیمان خود پایدار ماند». حالا پس از سالها و بعد از چرخشهای فراوان از رادیکالیسم میگوید؛ اینکه با طرح اصلاح قانون مطبوعات مخالف بوده، بورقانی با او هماهنگ نبوده، فرمان هدایت مطبوعات رادیکال در دست وزارت ارشاد نبوده و از این قبیل. تاریخ البته کاری به این دست خیالبافیها و ذهنپروریها ندارد، روایتش را میکند و در روایتگریاش صادق است. مستندات تاریخی همین دوره و حمایت او از اصلاح قانون مطبوعات هم موجود است و آقای وزیر اسبق که از قضا در رشته تاریخ هم تحصیل کرده، نمیتواند اظهارنظرهایش را انکار کند. اینها را هم او میداند، هم ما. اصل قصه را هم میداند، ما هم میدانیم. بخشی از ماجرا جنگ سایههاست. وزیری که در سایهسار معاونی باشد که از قبل با برنامهای منسجم و ذهنی روشن پا به میدانی گذاشته که سالها سابقه کار در آن را دارد و در نهایت هم کارنامهای از خود بهجا میگذارد که به اعتقاد بسیاری آثارش تا امروز هم هویداست، شاید چندان خوشایند نباشد؛ بهویژه برای کسی که به تسلط خود بر سیاست و امر سیاسی متبختر
است. از این نبرد اگر فارغ شویم، تنها یک علت برای فاصلهگذاری آقای مهاجرانی از مواضع پیشین و حمله با آنها باقی میمانَد: تلاش برای بازگشت دوباره به عرصه سیاسی کشور. اگرچه دراینباره هم، همقطاران ایشان بهقدر کافی اظهارنظر و تحلیل کردهاند. اگر با معیار او به ماجرا نگاه کنیم، فهم آن سهلتر است: «احمد بورقانی از تبار حقیقت بود که در برههای از عمر دچار چنبره سیاست شد و شدیم. بیپرده باید گفت، سیاست نسبتی با حقیقت ندارد». تفاوت او و بورقانی در همین نسبت است. یکی حاضر است آن را به مسلخ ببرد و دیگری همه کار را با همان حقیقت به پیش میبرد. واقعیت آن است که در مجموع، انتشار چنین نظراتی بسیار مبارک است و به آگاهیبخشی و شفافیت بیشتر یاری میرساند. از قضا بعد از توییت اخیر مهاجرانی بود که حتی برخی از آنهایی که دستی بر آتش داشتهاند، نوشتند که اندک ارج و قربی هم که او داشت، از بین رفت؛ زیرا مشخص شد بهار مطبوعات، ازجمله سیاستهای مهاجرانی نبوده است و بنابراین چه انتظاری میتوان از آنهایی داشت که متعلق به نسل دیگرند؟ به فال نیک باید گرفت که این سخن اخیر، سبب خیر شد و بیشازپیش زمینهای فراهم کرد تا در میان گردوغبار
ناشی از تغییر مسیرهای متعدد و انداختن پردهها، به واقعیت پرداخت. وگرنه زمان چندانی نگذشته است که بتوان به این راحتی پرده بر واقعیت انداخت. «توسعه مطبوعات آزاد و مستقل» را و آنچه درنهایت «بهار مطبوعات» خوانده شد، بههیچوجه نمیتوان حاصل کار مهاجرانی دانست. حتی اگر در دورهای او تلاش کرده این دستاورد را مصادره کند، اما تاریخ، گواه صادق آنچه که بر این سرزمین رفته، است. شاید جالب باشد بدانید که احمد بورقانی پیش از آنکه سیدمحمد خاتمی پیروز انتخابات شود، برای توسعه مطبوعات برنامه مدون و راهبردی داشت؛ مسئلهای که مهاجرانی فکرش را هم نمیکرد. به باور بورقانی، مطبوعات نقشی مهم در توسعه سیاسی و جامعه مدنی داشتند و با فضای ایجادشده پس از دوم خرداد زمینه برای قانونمندکردن آنها مهیا شده بود. وقتی پیشنهاد معاونت مطبوعاتی به او داده شد، با گروهی از دوستان خوشفکر و همکاران مجرب آستین بالا زد تا به مقصود نزدیک شود. او تمام تلاش خودش را کرد تا مطبوعات از دولت مستقل شوند و بتوانند به تیراژ بالاتر دست پیدا کنند و در فضای بیاعتمادی به رسانههای گروهی رسمی، حرفی برای گفتن داشته باشند. در روز انتخابات دوم خرداد که همراه او
بودم و با هم به چند حوزه انتخاباتی در پایین شهر سر زدیم، جوانان زیادی را دیدیم که برای اولین بار احساس کرده بودند در میان نامزدان انتخابات ریاستجمهوری، کسی هم گوشه چشمی به آنها دارد و با انگیزه و علاقه در صف ایستاده بودند. میگفت همینها را اگر رها نکنیم و فردا دست هرکدامشان روزنامه و مجله و کتابی بدهیم، فرهنگ عمومی جامعه را یک پله بالاتر بردهایم، آگاهی و آگاهیبخشی را تبدیل به حق کردهایم و فکرکردن به منافع جمعی را به جای تأملات فردی جا انداختهایم. چالشها بین معاون و وزیر دقیقا از نقطهای آغاز شد که مهاجرانی زمین بازی را بزرگتر دید و نظری به آینده سیاسیاش داشت و نمیخواست با لایههای مختلف قدرت دربیفتد. از سوی دیگر در مواجهه با بورقانی، برنامه راهبردی و گروه مشورتیاش غافلگیر شده بود. آقای وزیر همانطور که خودش هم نوشته، به حقیقت کاری نداشت. بورقانی درست برخلاف او به مصلحت نمیاندیشید. میخواست کارش را با قانون پیش ببرد و اگر نقصی بود، اصلاحش کند و عاقبت، طرفی هم اگر نمیتوانست ببندد، کنار برود. تلاشهای سترگ او و دیگر همکارانش برای اصلاح قانون مطبوعات در مجلس ششم در همین راستا بود. احمد
بورقانی برای استقلال و اعتلای مطبوعات و روزنامهنگاران از هیچ کوششی فروگذار نکرد و تا آخرین لحظه عمر کوتاه و پربرکتش در هر سمت و جایگاهی که قرار داشت، در همین اندیشه بود. بله، آقای مهاجرانی؛ او احمد لایَنصرِف بود که بر سر عهدش ایستاد. عمیقا به اصلاحات معتقد بود؛ حتی اگر برخی از اصلاحطلبان آن را جدی نمیگرفتند. روزنامهنگار و مدیری خیرخواه بود که حتی پس از دوران مسئولیتش در وزارت فرهنگ و مجلس در قامت نهاد ظاهر شد و مشورت داد و یاری رساند و قدر دید و بر تخت حشمت نشست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.