|

خاطرات «زیباری» از 10 سال وزارت خارجه

دیدار با مقامات ایرانی

آیا تعامل با سوریه پیرامون عبور ستیزه‌جویان از طریق مرزهای این کشور دشوار بود؟
این تصمیم خود سوریه بود. آنها کاملا نسبت به این موضوع آگاهی داشتند و حتی راه را برایشان هموار می‌کردند. هدف‌شان هم مقاومت در برابر اشغالگری و به‌شکست‌کشاندن برنامه آمریکایی - غربی برای ایجاد یک دموکراسی در خاورمیانه یا به‌تعبیر دیگر به‌شکست‌کشاندن الگوی دموکراسی در عراق بود. آنها نسبت به این مساله ابراز نگرانی می‌کردند. الگویی را که عراق مطرح می‌کرد خیلی از رژیم‌ها را ترسانده بود. امروز می‌دانم درباره این تجربه و لغزش‌های آن چه می‌گویند اما این مساله ساده‌ای نبود که بعد از یک دوران مشت آهنین یک نظام تک‌حزبی، عراقی‌ها در یک انتخابات آزاد به‌ پای صندوق‌های رای بروند. به اعتقاد من سقوط صدام‌حسین، صرف‌نظر از جریان اشغالگری، مقدمه‌ای یا شروعی بود بر انقلاب‌های موسوم به «بهار عربی.» یادم می‌آید تظاهراتی در عراق برگزار شد و ما در هیات وزیران جمع شده بودیم. دیدم آقای نوری مالکی نخست‌وزیر و سایر وزرا نگران هستند و پیشنهاداتی می‌دهند. من کمی حوصله کردم و بعد گفتم: شما قوی‌ترین و بهترین نظام‌ها را دارید، اگر بدانید چگونه باید آن را مدیریت کرد. از آنها خواستم مطالبات مردم عراق را در مقایسه با سایر کشورهای عرب در نظر بگیرند و بگویند خواسته‌های عراقی‌ها چیست. ما در عراق مشکلاتی مانند برق و خدمات عمومی و سوءمدیریت داریم. اما مشکل سایر نظام‌هایی که در آنها انقلاب شد حکومت بد بود. به‌نحوی که ملت‌ها احساس می‌کنند به حاشیه رانده شده‌اند نمی‌توانند در تصمیم‌گیری‌ها دخالتی داشته باشند یا نظری بدهند. حال آنکه موضع ما در عراق بسیار قوی است و مردم این احساس را دارند که از طریق صندوق‌های رای می‌توانند انتخاب خودشان را داشته باشند. بنابراین از آنها خواستم به این تفاوت‌ها توجه کنند.
به نظر شما توافقی برای به‌شکست‌کشاندن تجربه دموکراسی در عراق وجود داشت؟
باید اینها را از هم تفکیک کرد. ایرانی‌ها می‌خواستند آمریکایی‌ها را شکست دهند و حضور آمریکایی‌ها را نمی‌پذیرفتند نه اینکه تجربه دموکراسی در عراق را شکست دهند. حال آنکه سوری‌ها می‌خواستند هم آمریکایی‌ها را شکست دهند و هم این تجربه دموکراتیک را به شکست بکشانند. ایران و سوریه بر یک هدف اساسی توافق داشتند اما در جزییات با هم اختلاف داشتند. ایران برعکس سوریه، نخستین دولتی بود که وقتی شورای حکومتی تشکیل شد و پل بریمر، آمر و ناهی امور عراق تعیین شد، یک هیات رسمی را از سوی وزارت خارجه و سپاه پاسداران برای تبریک به این شورا که در سال 2003 تشکیل شد فرستاد.
آمریکایی‌ها قبل از جنگ، بارها با ایرانی‌ها در ژنو و در سطح مقامات مسوول صحبت کردند و پیرامون مسایل فنی و عملیاتی و موضوع آسمان کشور و مرزها تبادل‌نظر کردند. این دیدارها تا زمان وقوع جنگ و حتی بعد از سقوط صدام ادامه داشت. آمریکایی‌ها عمد داشتند این رابطه را قطع کنند. وقتی از آنها دلیلش را پرسیدیم گفتند مجموعه‌ای از مطالبات داریم، ازجمله «القاعده» .
وقتی جنگ آمریکا علیه عراق شروع شد، آیا ایران هم از آن باخبر بود؟ سوریه چطور؟
به‌اعتقاد من ایران می‌دانست، مجموعه کشورهای عرب هم می‌دانستند. دلیلش اینکه وقتی ما یادداشت‌های منتشرشده از فرماندهان نظامی آمریکا و سیاستمداران این کشور را می‌خوانیم می‌فهمیم و درمی‌یابیم که این دولت‌ها چه کمک‌هایی کرده‌اند.
آمریکایی‌ها در تعامل با سوری‌ها اشتباه کردند. فرماندهان نظامی آمریکا می‌گفتند باید نگذاریم سوریه تسهیلات در اختیار ستیزه‌جویان قرار دهد زیرا آنها در قتل آمریکایی‌ها و عراقی‌ها دست دارند. آنها بر این باور بودند که باید واکنش سختی به سوریه و به‌خصوص به حزب بعث نشان داد. اما سیاستمداران و دیپلمات‌ها نظر دیگری داشتند. کالین پاول از در دیپلماتیک وارد سوریه شد تا اهمیت نقش آنها را گوشزد کند. همچنین بیل بارنز (احتمالا ویلیام بارنز) معاون وزیر خارجه آمریکا چند بار به سوریه سفر کرد تا آنها را قانع کند که جلو نفوذ افراط‌گرایان را در مرزها و فرودگاه‌ها بگیرند. سوری‌ها وقتی این تردید و دودلی آمریکایی‌ها را دیدند شیر شدند. بشار اسد افتخار می‌کرد که از کالین پاول استقبال کرده اما شرایطش را نپذیرفته است. تماس‌های آمریکا موجب می‌شد تا سوری‌ها تشویق شوند که موضع‌شان درست است.
به‌عنوان وزیر خارجه عراق با کدام‌یک از مقامات ایرانی دیدار کرده‌اید؟
من با همه مقامات ایرانی از آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران گرفته تا روسای جمهوری مانند محمدخاتمی، هاشمی‌رفسنجانی و احمدی‌نژاد و حتی قاسم سلیمانی (فرمانده سپاه قدس) دیدار داشته‌ام. این علاوه بر دیدار با وزرای خارجه طی این دوره است. ایرانی‌ها با هوشمندی و مهارت با دولت جدید عراق برخورد می‌کردند. یعنی به‌عنوان یک امر واقع. آنها در طول جنگ عراق - ایران تلاش کردند با زور، صدام را سرنگون کنند ولی به دلیل حمایت کشورهای عربی و غربی در این کار ناکام ماندند. آمریکا حالا آمده بود تا بزرگ‌ترین و سرسخت‌ترین دشمن ایران را سرنگون کند و این برای آنها بسیار شادی‌بخش بود. از این رو منطقی بود که کمک کنند نه اینکه بر سر این روند مانع ایجاد کنند. با این حال، ایرانی‌ها از استمرار حضور آمریکایی‌ها در مرزهایشان - هر دو سوی عراق و افغانستان - نگران بودند و این تصور را داشتند که آمریکایی‌ها هرگز عراق را ترک نخواهند کرد چون آمده‌اند تا بمانند. سوری‌ها هم همین تصور را داشتند. ما همیشه به رهبران ایران و سوریه اطمینان می‌دادیم که آمریکایی‌ها عراق را ترک خواهند کرد. برداشت‌های زیادی دراین‌باره وجود داشت. برخی می‌گفتند آمریکایی‌ها آمده‌اند تا بر نفت عراق مسلط شوند یا اینکه آنها پایگاه‌هایی دایمی در عراق خواهند داشت. ما تلاش کردیم به آنها اطمینان دهیم اما بعضی نمی‌خواستند اینها را باور کنند.
آیا تعامل با سوریه پیرامون عبور ستیزه‌جویان از طریق مرزهای این کشور دشوار بود؟
این تصمیم خود سوریه بود. آنها کاملا نسبت به این موضوع آگاهی داشتند و حتی راه را برایشان هموار می‌کردند. هدف‌شان هم مقاومت در برابر اشغالگری و به‌شکست‌کشاندن برنامه آمریکایی - غربی برای ایجاد یک دموکراسی در خاورمیانه یا به‌تعبیر دیگر به‌شکست‌کشاندن الگوی دموکراسی در عراق بود. آنها نسبت به این مساله ابراز نگرانی می‌کردند. الگویی را که عراق مطرح می‌کرد خیلی از رژیم‌ها را ترسانده بود. امروز می‌دانم درباره این تجربه و لغزش‌های آن چه می‌گویند اما این مساله ساده‌ای نبود که بعد از یک دوران مشت آهنین یک نظام تک‌حزبی، عراقی‌ها در یک انتخابات آزاد به‌ پای صندوق‌های رای بروند. به اعتقاد من سقوط صدام‌حسین، صرف‌نظر از جریان اشغالگری، مقدمه‌ای یا شروعی بود بر انقلاب‌های موسوم به «بهار عربی.» یادم می‌آید تظاهراتی در عراق برگزار شد و ما در هیات وزیران جمع شده بودیم. دیدم آقای نوری مالکی نخست‌وزیر و سایر وزرا نگران هستند و پیشنهاداتی می‌دهند. من کمی حوصله کردم و بعد گفتم: شما قوی‌ترین و بهترین نظام‌ها را دارید، اگر بدانید چگونه باید آن را مدیریت کرد. از آنها خواستم مطالبات مردم عراق را در مقایسه با سایر کشورهای عرب در نظر بگیرند و بگویند خواسته‌های عراقی‌ها چیست. ما در عراق مشکلاتی مانند برق و خدمات عمومی و سوءمدیریت داریم. اما مشکل سایر نظام‌هایی که در آنها انقلاب شد حکومت بد بود. به‌نحوی که ملت‌ها احساس می‌کنند به حاشیه رانده شده‌اند نمی‌توانند در تصمیم‌گیری‌ها دخالتی داشته باشند یا نظری بدهند. حال آنکه موضع ما در عراق بسیار قوی است و مردم این احساس را دارند که از طریق صندوق‌های رای می‌توانند انتخاب خودشان را داشته باشند. بنابراین از آنها خواستم به این تفاوت‌ها توجه کنند.
به نظر شما توافقی برای به‌شکست‌کشاندن تجربه دموکراسی در عراق وجود داشت؟
باید اینها را از هم تفکیک کرد. ایرانی‌ها می‌خواستند آمریکایی‌ها را شکست دهند و حضور آمریکایی‌ها را نمی‌پذیرفتند نه اینکه تجربه دموکراسی در عراق را شکست دهند. حال آنکه سوری‌ها می‌خواستند هم آمریکایی‌ها را شکست دهند و هم این تجربه دموکراتیک را به شکست بکشانند. ایران و سوریه بر یک هدف اساسی توافق داشتند اما در جزییات با هم اختلاف داشتند. ایران برعکس سوریه، نخستین دولتی بود که وقتی شورای حکومتی تشکیل شد و پل بریمر، آمر و ناهی امور عراق تعیین شد، یک هیات رسمی را از سوی وزارت خارجه و سپاه پاسداران برای تبریک به این شورا که در سال 2003 تشکیل شد فرستاد.
آمریکایی‌ها قبل از جنگ، بارها با ایرانی‌ها در ژنو و در سطح مقامات مسوول صحبت کردند و پیرامون مسایل فنی و عملیاتی و موضوع آسمان کشور و مرزها تبادل‌نظر کردند. این دیدارها تا زمان وقوع جنگ و حتی بعد از سقوط صدام ادامه داشت. آمریکایی‌ها عمد داشتند این رابطه را قطع کنند. وقتی از آنها دلیلش را پرسیدیم گفتند مجموعه‌ای از مطالبات داریم، ازجمله «القاعده» .
وقتی جنگ آمریکا علیه عراق شروع شد، آیا ایران هم از آن باخبر بود؟ سوریه چطور؟
به‌اعتقاد من ایران می‌دانست، مجموعه کشورهای عرب هم می‌دانستند. دلیلش اینکه وقتی ما یادداشت‌های منتشرشده از فرماندهان نظامی آمریکا و سیاستمداران این کشور را می‌خوانیم می‌فهمیم و درمی‌یابیم که این دولت‌ها چه کمک‌هایی کرده‌اند.
آمریکایی‌ها در تعامل با سوری‌ها اشتباه کردند. فرماندهان نظامی آمریکا می‌گفتند باید نگذاریم سوریه تسهیلات در اختیار ستیزه‌جویان قرار دهد زیرا آنها در قتل آمریکایی‌ها و عراقی‌ها دست دارند. آنها بر این باور بودند که باید واکنش سختی به سوریه و به‌خصوص به حزب بعث نشان داد. اما سیاستمداران و دیپلمات‌ها نظر دیگری داشتند. کالین پاول از در دیپلماتیک وارد سوریه شد تا اهمیت نقش آنها را گوشزد کند. همچنین بیل بارنز (احتمالا ویلیام بارنز) معاون وزیر خارجه آمریکا چند بار به سوریه سفر کرد تا آنها را قانع کند که جلو نفوذ افراط‌گرایان را در مرزها و فرودگاه‌ها بگیرند. سوری‌ها وقتی این تردید و دودلی آمریکایی‌ها را دیدند شیر شدند. بشار اسد افتخار می‌کرد که از کالین پاول استقبال کرده اما شرایطش را نپذیرفته است. تماس‌های آمریکا موجب می‌شد تا سوری‌ها تشویق شوند که موضع‌شان درست است.
به‌عنوان وزیر خارجه عراق با کدام‌یک از مقامات ایرانی دیدار کرده‌اید؟
من با همه مقامات ایرانی از آیت‌الله خامنه‌ای رهبر ایران گرفته تا روسای جمهوری مانند محمدخاتمی، هاشمی‌رفسنجانی و احمدی‌نژاد و حتی قاسم سلیمانی (فرمانده سپاه قدس) دیدار داشته‌ام. این علاوه بر دیدار با وزرای خارجه طی این دوره است. ایرانی‌ها با هوشمندی و مهارت با دولت جدید عراق برخورد می‌کردند. یعنی به‌عنوان یک امر واقع. آنها در طول جنگ عراق - ایران تلاش کردند با زور، صدام را سرنگون کنند ولی به دلیل حمایت کشورهای عربی و غربی در این کار ناکام ماندند. آمریکا حالا آمده بود تا بزرگ‌ترین و سرسخت‌ترین دشمن ایران را سرنگون کند و این برای آنها بسیار شادی‌بخش بود. از این رو منطقی بود که کمک کنند نه اینکه بر سر این روند مانع ایجاد کنند. با این حال، ایرانی‌ها از استمرار حضور آمریکایی‌ها در مرزهایشان - هر دو سوی عراق و افغانستان - نگران بودند و این تصور را داشتند که آمریکایی‌ها هرگز عراق را ترک نخواهند کرد چون آمده‌اند تا بمانند. سوری‌ها هم همین تصور را داشتند. ما همیشه به رهبران ایران و سوریه اطمینان می‌دادیم که آمریکایی‌ها عراق را ترک خواهند کرد. برداشت‌های زیادی دراین‌باره وجود داشت. برخی می‌گفتند آمریکایی‌ها آمده‌اند تا بر نفت عراق مسلط شوند یا اینکه آنها پایگاه‌هایی دایمی در عراق خواهند داشت. ما تلاش کردیم به آنها اطمینان دهیم اما بعضی نمی‌خواستند اینها را باور کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.