|

دموکراسی پس از ترامپ

مرتضی جیریایی: آیا به‌قدرت‌رسیدن ترامپ از راه انتخابات و شارلاتان‌بازی پایانی او نشانگر افول دموکراسی است؟ آیا دموکراسی به پایان راه خود رسیده است؟ پیش از پرداختن به این پرسش‌ها، لازم است دو تصویر و تلقی از دموکراسی را از هم تفکیک کنیم.
۱. در تصویر نخست که تلقی عموم مردم است، دموکراسی همان انتخابات است و انتخابات نردبانی است که تنها از راه آن می‌توان به نحو مشروع از پله‌های قدرت بالا رفت. بنابراین هرکس از راه انتخابات به قدرت رسیده باشد، قدرتش مشروع است و آن جامعه، جامعه‌ای دموکراتیک و نظام سیاسی آن هم دموکراسی است. با این تلقی تقریبا امروزه بیشتر نظام‌های سیاسی، دموکراتیک‌اند؛ چراکه به‌نوعی انتخابات در آنها برگزار می‌شود. برای مثال در چین، روسیه، جمهوری‌های آسیای میانه، برخی کشورهای عربی مانند سوریه، اردن، بحرین و کویت، ترکیه و حتی کوبا، کره‌شمالی و‌... هم انتخابات وجود دارد؛ صدام هم انتخابات برگزار می‌کرد و هیتلر هم از‌طریق همین نردبان انتخابات به قدرت رسید. اما تصویر دومی هم از دموکراسی وجود دارد که بر‌مبنای آن، هیچ‌یک از نظام‌های مذکور دموکراسی واقعی به شمار نمی‌آیند، بلکه به تعبیر جامعه‌شناسان شبه‌دموکراسی‌اند.
۲. در تصویر دوم، دموکراسی عبارت است از مجموعه‌ای از ساز‌و‌کارها از قبیل جامعه دموکراتیک به‌عنوان بستر لازم، جامعه مدنی قوی، مطبوعات یا رسانه‌های آزاد، تفکیک و استقلال واقعی قوا، فعالیت آزاد احزاب نیرومند، آزادی‌های فردی و اجتماعی و سرانجام انتخابات آزاد. اما در اینجا برخلاف تصویر نخست، وجه سلبی انتخابات بسی مهم‌تر از وجه ایجابی آن است. به این معنا که انتخابات در یک دموکراسی واقعی نه‌تنها نردبانی برای بالا‌رفتن مشروع از پله‌های قدرت، بلکه مهم‌تر از آن نردبانی برای پایین‌کشیدن افراد نامطلوب از پله‌های قدرت بدون توسل به زور (شورش، انقلاب، کودتا یا مداخله خارجی) است. به عبارت دیگر اگر در جامعه‌ای صاحب قدرتی وجود داشته باشد که مردم نتوانند از راه انتخابات او را تغییر دهند، آن نظام سیاسی، دموکراتیک نخواهد بود. با این تعریف هیچ‌یک از کشورهای مذکور دموکراتیک نیستند؛ چراکه تمام یا بخشی از صاحب‌منصبان و قدرتمندان آنها را در صورت نارضایتی مردم نمی‌توانند با انتخابات و بدون توسل به زور و به نحو مسالمت‌آمیز از پله‌های قدرت فرو‌بکشند. آدمی خطا‌کار است، حتی در گستره جمعیت‌های بزرگ نیز گاهی خطا می‌کند و اوباشی همچون ترامپ را به قدرت می‌رساند. تنها دموکراسی است که این فرصت را در اختیار مردم می‌گذارد تا در انتخابات بعدی خطایشان را جبران کنند و اجازه ندهند دیکتاتورها برای مدت درازی در قدرت ماندگار شوند و موجبات ویرانی و تباهی نسل‌ها را فراهم کنند.
۳- ترامپ در خوی استبدادی و دیکتاتوری چیزی از نیای هم‌نژاد خود هیتلر کم نداشت. اما آنچه موجب ناکامی یکی و کامیابی دیگری در بنای قدرت تامه و دیکتاتوری بود، مناسبات نسبتا دموکراتیک جامعه امروز آمریکا و شبه‌دموکراسی آلمان دیروز بود. در شبه‌دموکراسی‌ها همیشه این امکان وجود دارد که کسانی از راه انتخابات روی کار آیند، ولی مناسبات قدرت را به‌گونه‌ای تغییر دهند که همیشه در قدرت باقی بمانند؛ نمونه‌های شناخته‌شده معاصرش پوتین و اردوغان و تقریبا تمام دیکتاتورهای کشورهای تازه استقلال‌یافته اتحاد جماهیر شوروی است.
۴- رخدادهای کنونی آمریکا، آزمونی برای دموکراسی بود. اما برخلاف تصور خیلی‌ها، در این آزمون نه‌تنها دموکراسی مردود نشد، بلکه نمره قبولی گرفت و نشان داد تنها با دموکراسی است که ملت‌ها می‌توانند اشتباهات گذشته خود را با کمترین هزینه ممکن جبران کنند و مانع دیکتاتوری، فساد و تباهی بزرگ شوند. بدون شک اگر دموکراسی نبود، امروز شاهد ظهور هیتلر شماره دو با صدها برابر قدرت بیشتر و به همین اندازه ویرانی و نابودی بیشتر در صحنه جهانی بودیم.

مرتضی جیریایی: آیا به‌قدرت‌رسیدن ترامپ از راه انتخابات و شارلاتان‌بازی پایانی او نشانگر افول دموکراسی است؟ آیا دموکراسی به پایان راه خود رسیده است؟ پیش از پرداختن به این پرسش‌ها، لازم است دو تصویر و تلقی از دموکراسی را از هم تفکیک کنیم.
۱. در تصویر نخست که تلقی عموم مردم است، دموکراسی همان انتخابات است و انتخابات نردبانی است که تنها از راه آن می‌توان به نحو مشروع از پله‌های قدرت بالا رفت. بنابراین هرکس از راه انتخابات به قدرت رسیده باشد، قدرتش مشروع است و آن جامعه، جامعه‌ای دموکراتیک و نظام سیاسی آن هم دموکراسی است. با این تلقی تقریبا امروزه بیشتر نظام‌های سیاسی، دموکراتیک‌اند؛ چراکه به‌نوعی انتخابات در آنها برگزار می‌شود. برای مثال در چین، روسیه، جمهوری‌های آسیای میانه، برخی کشورهای عربی مانند سوریه، اردن، بحرین و کویت، ترکیه و حتی کوبا، کره‌شمالی و‌... هم انتخابات وجود دارد؛ صدام هم انتخابات برگزار می‌کرد و هیتلر هم از‌طریق همین نردبان انتخابات به قدرت رسید. اما تصویر دومی هم از دموکراسی وجود دارد که بر‌مبنای آن، هیچ‌یک از نظام‌های مذکور دموکراسی واقعی به شمار نمی‌آیند، بلکه به تعبیر جامعه‌شناسان شبه‌دموکراسی‌اند.
۲. در تصویر دوم، دموکراسی عبارت است از مجموعه‌ای از ساز‌و‌کارها از قبیل جامعه دموکراتیک به‌عنوان بستر لازم، جامعه مدنی قوی، مطبوعات یا رسانه‌های آزاد، تفکیک و استقلال واقعی قوا، فعالیت آزاد احزاب نیرومند، آزادی‌های فردی و اجتماعی و سرانجام انتخابات آزاد. اما در اینجا برخلاف تصویر نخست، وجه سلبی انتخابات بسی مهم‌تر از وجه ایجابی آن است. به این معنا که انتخابات در یک دموکراسی واقعی نه‌تنها نردبانی برای بالا‌رفتن مشروع از پله‌های قدرت، بلکه مهم‌تر از آن نردبانی برای پایین‌کشیدن افراد نامطلوب از پله‌های قدرت بدون توسل به زور (شورش، انقلاب، کودتا یا مداخله خارجی) است. به عبارت دیگر اگر در جامعه‌ای صاحب قدرتی وجود داشته باشد که مردم نتوانند از راه انتخابات او را تغییر دهند، آن نظام سیاسی، دموکراتیک نخواهد بود. با این تعریف هیچ‌یک از کشورهای مذکور دموکراتیک نیستند؛ چراکه تمام یا بخشی از صاحب‌منصبان و قدرتمندان آنها را در صورت نارضایتی مردم نمی‌توانند با انتخابات و بدون توسل به زور و به نحو مسالمت‌آمیز از پله‌های قدرت فرو‌بکشند. آدمی خطا‌کار است، حتی در گستره جمعیت‌های بزرگ نیز گاهی خطا می‌کند و اوباشی همچون ترامپ را به قدرت می‌رساند. تنها دموکراسی است که این فرصت را در اختیار مردم می‌گذارد تا در انتخابات بعدی خطایشان را جبران کنند و اجازه ندهند دیکتاتورها برای مدت درازی در قدرت ماندگار شوند و موجبات ویرانی و تباهی نسل‌ها را فراهم کنند.
۳- ترامپ در خوی استبدادی و دیکتاتوری چیزی از نیای هم‌نژاد خود هیتلر کم نداشت. اما آنچه موجب ناکامی یکی و کامیابی دیگری در بنای قدرت تامه و دیکتاتوری بود، مناسبات نسبتا دموکراتیک جامعه امروز آمریکا و شبه‌دموکراسی آلمان دیروز بود. در شبه‌دموکراسی‌ها همیشه این امکان وجود دارد که کسانی از راه انتخابات روی کار آیند، ولی مناسبات قدرت را به‌گونه‌ای تغییر دهند که همیشه در قدرت باقی بمانند؛ نمونه‌های شناخته‌شده معاصرش پوتین و اردوغان و تقریبا تمام دیکتاتورهای کشورهای تازه استقلال‌یافته اتحاد جماهیر شوروی است.
۴- رخدادهای کنونی آمریکا، آزمونی برای دموکراسی بود. اما برخلاف تصور خیلی‌ها، در این آزمون نه‌تنها دموکراسی مردود نشد، بلکه نمره قبولی گرفت و نشان داد تنها با دموکراسی است که ملت‌ها می‌توانند اشتباهات گذشته خود را با کمترین هزینه ممکن جبران کنند و مانع دیکتاتوری، فساد و تباهی بزرگ شوند. بدون شک اگر دموکراسی نبود، امروز شاهد ظهور هیتلر شماره دو با صدها برابر قدرت بیشتر و به همین اندازه ویرانی و نابودی بیشتر در صحنه جهانی بودیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.