مجموعهای بینظیر در موزه ژان دو لافونتن
هزار و یک حکایت لافونتن
نیکولا روسو* . ترجمه: سپهر یحیوی
بارون فلیکس فویه دوکونش، نویسنده و کلکسیونر فرانسوی قرن نوزدهم میلادی و از دوستداران بزرگ لافونتن، فکر بکری به ذهنش رسید: تصویرسازی اثر این شاعر مشهور به دست هنرمندانی از سراسر جهان. بارون، که از 1825 تا 1875 رئیس تشریفات وزارت امور خارجه در پاریس بود، نسخهای از آثار ژان دو لافونتن به طبع دید و و به تحشیه بارون والکِنار، عضو انستیتو فرانسه، را به آشنایان شخصی خود و دوستانش، جهانگردان، سرداران ارتش، مهندسان و دیپلماتهای مشغول به خدمت در اقصی نقاط دنیا داد. هدفش تصویرسازی آنها توسط هنرمندانی از این کشورها بود و تحویلگرفتن کتابهای تصویرسازیشده در بازگشت این آشنایان (از قبیل دوستان و مقامات رسمی) به فرانسه. بارون فویه دوکونش نیت خود را چنین بیان کرده است: «میاندیشیدم که فکری را که از مدتها پیش مرا مشغول کرده بود، جامه عمل بپوشانم و برای خودم نمونهای منحصربهفرد از لافونتن ایجاد کنم که به نقوشی از کشورهای مختلف مزین گشته است؛ موزهای از [آثار] نقاشها و طراحان، بنایی برافراشته از تحسین من نسبت به نادرترین (و برجستهترین) نویسنده عصر لوئی چهاردهم، در کنار بوسوئه و مولیر».
برای ایجاد این مجموعه استثنائی از آثار هنرمندان اروپا، مشرقزمین و خاور دور، شامل فرانسه، چین، ایران، ژاپن، مصر، حبشه، هند و غیره، سی سالی زمان لازم بود. بیش از پنجاه هنرمند بر روی این مجموعه آرمانی بارون کار کردند. از میان هنرمندان برجسته، میتوان به اَنگر، دولاکروا، دوکان، روزا بونور، چِن تین یا امام بخش لاهوری، نقاش مهاراجه لاهور، اشاره کرد.
این مجموعه منحصربهفرد در جهان درباره آثار ژان دو لافونتن، در سال 1968 با حمایت دولت فرانسه خریداری شد و به کلکسیونهای موزه ژان دو لافونتن در شهر شاتو-تیری پیوست. این مجموعه مسئله ریشه خارجی و بالاخص ایرانی برخی از حکایتهایی را که لافونتن از آنها الهام گرفته یا اقتباسشان کرده است، مطرح میکند. هند، چین، ایران... حکایتها سفر میکنند و از فرهنگی به فرهنگ دیگر منتقل میشوند. به هنگام مطالعه اثر لافونتن و ریشه برخی حکایتها، این سؤال پیش میآید که تلاقیگاه ژان دو لافونتن و منابع هندیای که از آن الهام گرفته چه بوده است. در سده هفدهم، در فرانسه و شماری از کشورهای اروپا، حتی اگر متخصصان شرقشناس پرشمار نبودند، مشرقزمین از جذابیت خاصی برخوردار بود. سفرنامهها، بهویژه سفرنامههای روحانیون مسیحی مانند یسوعیانی که به مأموریت تبشیری میرفتند و کشفیاتشان در این قلمروهای دوردست را بازگو میکردند، به شکلگیری تصوری از کشورهای خارجی یاری میرساندند: سرشار از رمز و راز، اخلاقیات متفاوت، آداب و رسوم خارقالعاده، حیوانات عجیب و غریب و مردان و زنانی که جامههای منحصربهفرد و غریبشان تصویر میشد. موجی شکل گرفت
که در نوشتهها و نیز هنرهای تزئینی تداوم یافت.
ژان دو لافونتن هرگز به هند نرفت و هیچ زبان شرقیای نمیدانست، ولی اذعان داشت که دِینی به حکایتهای هندی دارد. او در 1666، به واسطه پیِر هوئه، اسقف فرانسوی که به همراه بوسوئه (اسقف اعظم، متأله و نویسنده فرانسوی: 1627-1704) ناظر تربیت ولیعهد فرانسه (پسر ارشد پادشاه) بود، با کتابهایی آشنا شد؛ از جمله pecimen Sapientiae Indorum veterum (الگوی خرد هندیان باستان) به قلم پدر [روحانی] پوسین، و همینطور ترجمهای لاتینی از «کلیلهودمنه» ابن مقفع که خود ترجمهای عربی از متن فارسی [میانه] و تلفیقی از فرهنگهای هند، ایران و اعراب است.
بین سالهای 1668 و 1678، لافونتن ازطریق «کتاب انوار» با کار پیلپای، نویسنده فرضی و احتمالاً خیالی پنجه تنتره و افسانه هندی آشنا شد. حکایات هندی «پنجه تنتره» (حکمتهای خمسه) در قرن چهارم میلادی به زبان سانسکریت نوشته شده و برای آموزش شاهزادگان جوان، جهان حیواناتی با رفتار انسانگونه را به نمایش میگذارد (فرانسواز سینیگ-هاس، «هزار و یک حکایت لافونتن»). این مجموعه قدیمی از قصهها و حکایتها به زبان سانسکریت، در سال 570 میلادی به پهلوی (فارسی میانه) ترجمه و سپس به عربی (کلیلهودمنه)، یونانی، لاتین و عبری برگردانده شد. از قرن سیزدهم این اثر در سراسر غرب منتشر شد. مینیاتورهایی که در کلکسیون بارون فویه دوکونش دیده میشوند، قرینه و آینه شمایلنگارانه (ایکونوگرافیک) این منبع الهام شاعرند. جذابیت عظیم مجموعه در این است که حکایتهای شاعر فرانسوی سده هفدهم را با تصویرسازیهای هنرمندانی برجسته یا نقاشان و طراحانی ساده در معرض نمایش میگذارد و منابع بینالمللی حکایتها و ماجرای شگفتانگیزشان را برجسته میکند. بدینترتیب این مجموعه امروز هم برای ما مردان و زنان قرن بیستویکم دلانگیز و مسحورکننده است.
* مدیر موزه ژان دو لافونتن
بارون فلیکس فویه دوکونش، نویسنده و کلکسیونر فرانسوی قرن نوزدهم میلادی و از دوستداران بزرگ لافونتن، فکر بکری به ذهنش رسید: تصویرسازی اثر این شاعر مشهور به دست هنرمندانی از سراسر جهان. بارون، که از 1825 تا 1875 رئیس تشریفات وزارت امور خارجه در پاریس بود، نسخهای از آثار ژان دو لافونتن به طبع دید و و به تحشیه بارون والکِنار، عضو انستیتو فرانسه، را به آشنایان شخصی خود و دوستانش، جهانگردان، سرداران ارتش، مهندسان و دیپلماتهای مشغول به خدمت در اقصی نقاط دنیا داد. هدفش تصویرسازی آنها توسط هنرمندانی از این کشورها بود و تحویلگرفتن کتابهای تصویرسازیشده در بازگشت این آشنایان (از قبیل دوستان و مقامات رسمی) به فرانسه. بارون فویه دوکونش نیت خود را چنین بیان کرده است: «میاندیشیدم که فکری را که از مدتها پیش مرا مشغول کرده بود، جامه عمل بپوشانم و برای خودم نمونهای منحصربهفرد از لافونتن ایجاد کنم که به نقوشی از کشورهای مختلف مزین گشته است؛ موزهای از [آثار] نقاشها و طراحان، بنایی برافراشته از تحسین من نسبت به نادرترین (و برجستهترین) نویسنده عصر لوئی چهاردهم، در کنار بوسوئه و مولیر».
برای ایجاد این مجموعه استثنائی از آثار هنرمندان اروپا، مشرقزمین و خاور دور، شامل فرانسه، چین، ایران، ژاپن، مصر، حبشه، هند و غیره، سی سالی زمان لازم بود. بیش از پنجاه هنرمند بر روی این مجموعه آرمانی بارون کار کردند. از میان هنرمندان برجسته، میتوان به اَنگر، دولاکروا، دوکان، روزا بونور، چِن تین یا امام بخش لاهوری، نقاش مهاراجه لاهور، اشاره کرد.
این مجموعه منحصربهفرد در جهان درباره آثار ژان دو لافونتن، در سال 1968 با حمایت دولت فرانسه خریداری شد و به کلکسیونهای موزه ژان دو لافونتن در شهر شاتو-تیری پیوست. این مجموعه مسئله ریشه خارجی و بالاخص ایرانی برخی از حکایتهایی را که لافونتن از آنها الهام گرفته یا اقتباسشان کرده است، مطرح میکند. هند، چین، ایران... حکایتها سفر میکنند و از فرهنگی به فرهنگ دیگر منتقل میشوند. به هنگام مطالعه اثر لافونتن و ریشه برخی حکایتها، این سؤال پیش میآید که تلاقیگاه ژان دو لافونتن و منابع هندیای که از آن الهام گرفته چه بوده است. در سده هفدهم، در فرانسه و شماری از کشورهای اروپا، حتی اگر متخصصان شرقشناس پرشمار نبودند، مشرقزمین از جذابیت خاصی برخوردار بود. سفرنامهها، بهویژه سفرنامههای روحانیون مسیحی مانند یسوعیانی که به مأموریت تبشیری میرفتند و کشفیاتشان در این قلمروهای دوردست را بازگو میکردند، به شکلگیری تصوری از کشورهای خارجی یاری میرساندند: سرشار از رمز و راز، اخلاقیات متفاوت، آداب و رسوم خارقالعاده، حیوانات عجیب و غریب و مردان و زنانی که جامههای منحصربهفرد و غریبشان تصویر میشد. موجی شکل گرفت
که در نوشتهها و نیز هنرهای تزئینی تداوم یافت.
ژان دو لافونتن هرگز به هند نرفت و هیچ زبان شرقیای نمیدانست، ولی اذعان داشت که دِینی به حکایتهای هندی دارد. او در 1666، به واسطه پیِر هوئه، اسقف فرانسوی که به همراه بوسوئه (اسقف اعظم، متأله و نویسنده فرانسوی: 1627-1704) ناظر تربیت ولیعهد فرانسه (پسر ارشد پادشاه) بود، با کتابهایی آشنا شد؛ از جمله pecimen Sapientiae Indorum veterum (الگوی خرد هندیان باستان) به قلم پدر [روحانی] پوسین، و همینطور ترجمهای لاتینی از «کلیلهودمنه» ابن مقفع که خود ترجمهای عربی از متن فارسی [میانه] و تلفیقی از فرهنگهای هند، ایران و اعراب است.
بین سالهای 1668 و 1678، لافونتن ازطریق «کتاب انوار» با کار پیلپای، نویسنده فرضی و احتمالاً خیالی پنجه تنتره و افسانه هندی آشنا شد. حکایات هندی «پنجه تنتره» (حکمتهای خمسه) در قرن چهارم میلادی به زبان سانسکریت نوشته شده و برای آموزش شاهزادگان جوان، جهان حیواناتی با رفتار انسانگونه را به نمایش میگذارد (فرانسواز سینیگ-هاس، «هزار و یک حکایت لافونتن»). این مجموعه قدیمی از قصهها و حکایتها به زبان سانسکریت، در سال 570 میلادی به پهلوی (فارسی میانه) ترجمه و سپس به عربی (کلیلهودمنه)، یونانی، لاتین و عبری برگردانده شد. از قرن سیزدهم این اثر در سراسر غرب منتشر شد. مینیاتورهایی که در کلکسیون بارون فویه دوکونش دیده میشوند، قرینه و آینه شمایلنگارانه (ایکونوگرافیک) این منبع الهام شاعرند. جذابیت عظیم مجموعه در این است که حکایتهای شاعر فرانسوی سده هفدهم را با تصویرسازیهای هنرمندانی برجسته یا نقاشان و طراحانی ساده در معرض نمایش میگذارد و منابع بینالمللی حکایتها و ماجرای شگفتانگیزشان را برجسته میکند. بدینترتیب این مجموعه امروز هم برای ما مردان و زنان قرن بیستویکم دلانگیز و مسحورکننده است.
* مدیر موزه ژان دو لافونتن
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.