|

لحظه‌های شهود

تراژدی اجتماعی هاردی
تامس هاردی از نویسندگان کلاسیک ادبیات انگلیسی است که برخی از آثارش شهرتی جهانی دارند. یکی از این آثار، رمانی است با نام «تس دوربرویل» که مورد توجه زیادی بوده و منتقدان همیشه به آن توجه داشته‌اند. سیمون دوبووار این رمان هاردی را «اثری مافوق فلسفی» نامیده است. «تس دوربرویل» سال‌ها پیش با ترجمه ابراهیم یونسی به فارسی منتشر شده بود و چند سال پیش نشر نو چاپ تازه‌ای از این اثر منتشر کرد. به‌تازگی نیز چاپ تازه‌ای از این رمان در این نشر منتشر شده است. تامس هاردی، ابتدا به شعر روی آورد اما موفقیت چندانی در این عرصه به دست نیاورد. او در جوانی‌اش به سرودن شعر می‌پرداخت و سرانجام در سال ۱۸۶۵ شعری از او با عنوان «چگونه سرایی برای خود ساختم» منتشر شد. اما با این‌حال نشریات اقبال زیادی به شعرهای هاردی و نشان ندادند و از‌این‌رو او به ناچار به نوشتن داستان‌های منثور روی آورد و داستانی با نام «مرد بینوا و بانو» نوشت که رمانی طنزآلود بود که البته این نیز با موفقیت همراه نبود. کتاب‌های بعدی هاردی نیز به همین سرنوشت دچار شدند تا اینکه در سال ۱۸۷۳ بالاخره یکی از رمان‌های او با موفقیت همراه شد. «یک جفت چشم آبی» عنوان این رمان بود که بعد از آنکه در لندن به چاپ رسید در نیویورک هم منتشر شد و در آمریکا با استقبالی حتی بیشتر از انگلستان همراه شد. بعد از این هاردی به‌طور جدی‌تری به نوشتن رمان پرداخت و آثار زیادی منتشر کرد. با این حال هاردی اصولا خود را شاعر می‌دانست و بعد از آنکه به‌عنوان رمان‌نویس جایگاه خود را یافت باز به‌سراغ شعر رفت. «تس دوربرویل» در کنار «جود گمنام» و «به دور از مردم شوریده» را می‌توان از آثار مشهورتر هاردی دانست. «تس دوربرویل» این‌گونه آغاز می‌شود: «غروب روزی از اواخر ماه مه، مرد میان‌سالی پای پیاده از شاستن به دهکده مارلوت در دره مجاور بلیک‌مور یا بلک‌مور به خانه می‌رفت. پاهایش سست و ضعیف بود، اریب‌وار راه می‌رفت و در راه‌رفتن به چپ میل می‌کرد. گاه سری می‌جنباند، گویی چیزی را تأیید می‌کرد، هرچند به چیز خاصی نمی‌اندیشید. زنبیل مخصوص تخم‌مرغ را که اینک خالی بود، بر بازو افکنده بود، پرز کلاهش آشفته بود و قسمتی از لبه‌اش، آنجا که معمولا هنگام برداشتنش انگشت شست او با آن تماس می‌یافت، فرسوده شده بود. چندی که گذشت به کشیش سالخورده‌ای برخورد که بر مادیان قزلی سوار بود و همچنان که می‌رفت آهنگی را زیر لب زمزمه می‌کرد». هاردی به این رمانش علاقه زیادی داشت و وقتی کار نوشتن آن را تمام کرد، گفته بود: «بهترین استعدادم را در این کتاب ریخته‌ام». او این رمان را در سال 1888 در دورچستر و پس از سیاحت نواحی روستایی دورست و دیدن زوال آن نوشت. در ابتدا، دو مجله معتبر چاپ این اثر را قبول نکردند و هاردی به ناچار تغییراتی در نسخه دستنویس‌اش اعمال کرد و آن را به مجله دیگری فروخت. پس از چاپ، رمان با ستایش زیادی از سوی منتقدان روبه‌رو شد و این رمان درواقع نقشی مهم در شهرت هاردی داشت. در ترجمه فارسی «تس دوربرویل»، نقدی هم از ویرجینیا وولف آمده که در بخشی از آن می‌خوانیم: «بعضی نویسندگان ذاتا از همه‌چیز آگاهند، دیگران از بسیاری چیزها ناآگاهند. عده‌ای، همچون هنری جیمز و فلوبر، هم می‌توانند از مزایایی که استعدادشان به ارمغان می‌آورد بهترین بهره را ببرند و هم نبوغ‌شان را در طی خلق اثر مهار کنند؛ اینان از همه امکانات هر موقعیتی آگاهند و هرگز غافلگیر نمی‌شوند. ازسویی دیگر، احساس می‌شود که نویسندگان ناآگاه، مانند دیکنز و اسکات، ناگهان و بی‌رضایت خودشان برکشیده و به پیش رانده می‌شوند. موج که فرو می‌نشیند، آنان نمی‌دانند چه رخ داده است یا چرا رخ داده است. هاردی را باید در میان اینان قرار داد- و این سرچشمه قدرت و ضعف اوست. گفته خود او، لحظه‌های شهود، دقیقا آن قطعه‌های حاوی زیبایی و قدرت شگرف را توصیف می‌کند که در هر کتابی که او نوشت می‌توان یافت. با فعال‌شدن ناگهانی قدرتی که نه ما می‌توانیم پیش‌بینی‌اش کنیم، و نه چنین می‌نماید که مهارش به دست اوست، صحنه‌ای از بقیه صحنه‌ها جدا می‌شود».
در رمان هاردی، مثل اغلب آثار کلاسیک، می‌توان تصویری از وضعیت اجتماعی و تاریخی آن دوران را مشاهده کرد. در این رمان هم می‌توان تصویری از استثمار بورژوازی صنعتی را در روستاها دید. این رمان را «تراژدی اجتماعی» دانسته‌اند و روایت هاردی نشان می‌دهد که او از تحولاتی که در روستاها و در جامعه در حال رخ‌دادن بوده آگاه بوده است. در ماجرای این رمان، فقر خانواده، تس را به خدمت کسانی وامی‌دارد که به نظر می‌رسد از بستگانش هستند. بعد از این تس ازدواج می‌کند و بعد از ازدواج پیش همسرش به خطاهایی که کرده اعتراف می‌کند و اگرچه همسرش خود فرد معصومی نیست اما گناهان تس را نمی‌بخشد و این‌چنین زندگی تس درگیر ماجراهای دیگری می‌شود.
درک حضور دیگری
«دیگری» نقشی مهم در اندیشه‌ محمد مختاری داشت و در اغلب آثار نظری او می‌توان تأکید بر این مفهوم را دید. عنوان فرعی یکی از آثار او با نام «انسان در شعر معاصر»، «درک حضور دیگری» است و این مضمونی تکرارشونده در آثار مختلف مختاری است.
«انسان در شعر معاصر» سال‌ها پیش منتشر شده بود و به‌تازگی چاپ تازه‌ای از آن در نشر نو منتشر شده است. یک اتفاق جرقه اولیه نوشتن این کتاب بوده است: اختلافی که در سال 1358 در کانون نویسندگان ایران رخ داد و به اخراج پنج نفر از اعضای برجسته کانون انجامید، توجه مختاری را به موضوعی اساسی جلب می‌کند که سرانجامش می‌شود این کتاب.
مختاری در بخشی از درآمد کتاب نوشته است: «کم‌کم مانند بسیاری دیگر درمی‌یافتم که انگار در این جامعه، از منتهی‌الیه راست تا منتهی‌الیه چپ،‌ کم‌وبیش و با اختلاف‌ها و تفاوت‌هایی، اغلب گرفتار همین معضل هستیم و با توجه به آنچه در جامعه می‌گذشت، کم‌کم روشن شد که کمتر کسی، کسی را قبول دارد. کمتر کسی حق و حضور دیگری را رعایت می‌کند. کمتر کسی با حفظ استقلال نظری دیگری، می‌تواند با او هماهنگی کند. احترام‌گذاشتن به نظر و عقیده مخالف کمتر محل اعتناست. احترام انگار اساسا خاص هم‌نظران و هم‌فکران است. تنها کسی شایسته احترام است که با ماست و آنکه با ما نیست الزاما بر ماست، و احترام‌گذاشتن به موجودیت او بی‌معناست. مخالف نه تنها قابل احترام نیست، بلکه درخور هتک منزلت و شان و حرمت نیز هست...». پرداختن به این معضل فرهنگی، بخشی مهم از پروژه‌ای است که مختاری در آثار مختلفش دنبال کرده و هربار از منظری به آن پرداخته است: «اندیشه‌های من کم‌کم حول مسئله ساخت استبدادی ذهن متمرکز می‌شد. بر آن بودم که پژوهش خود را در‌این‌باره، به‌ویژه به عرصه‌های فرهنگی و ادبی، منحصر کنم. طرح عمومی من خود‌به‌خود عرصه تحقیقاتی گسترده‌ای را فرارویم می‌گشود که از گذشته دور تا دوران حاضر را دربرمی‌گرفت. و بدین‌ترتیب انبوهی یادداشت فراهم آمد که تازه خود آغاز کار بود».
به این ترتیب مختاری حوزه مشخصی را برای پیگیری ایده‌اش مشخص می‌کند و یکی از آن، حوزه شعر معاصر فارسی است. او درباره رویکردی که در شعر معاصر فارسی وجود دارد، نوشته است: «رویکرد تازه به درک حضور دیگری و طرح مسائل انسانی و گرایش به ارزش‌های جمعی و فردی انسانی، یک نواندیشی تفکفک‌ناپذیر از شعر معاصر بوده است. از زمان نیما چنانکه خواهیم دید، این گرایش با اهمیت و ابعاد شایسته خود مطرح نبوده است. شعر ما به‌رغم بعضی گرفتاری‌های تناقض‌آمیز و بازدارنده‌های آسیب‌رساننده‌اش، توانسته است طرحی گویا از درک حضور دیگری ارائه کند که در عرصه‌های دیگری از فعالیت‌های ذهنی، شاید کمتر به آن دست یافته‌ باشیم. اما از آنجا که شعر و شاعران ما از مجموعه فرهنگی این جامعه تفکیک‌‌پذیر نبوده‌اند و نیستند، نواندیشی‌هایشان نیز خواه‌ناخواه از تأثیر عوامل و عناصر و نهادها و ریشه‌های فرهنگی دیرینه ما برکنار نبوده و نمانده است.
همچنان‌که روش و گرایش سیاست‌مداران ما نیز، چنانکه یاد شد، زیر نفوذ این خصلت‌ها و ویژگی‌ها قرار داشته است. به‌گونه‌ای که گاه از صادق‌ترین و خیرخواه‌ترین آزادی‌خواهان ما نیز رفتارهای مستبدانه‌ای سر زده است که تأثیرهای معکوس و مخربی در سرنوشت آزادی این سرزمین برجای نهاده است». به این ترتیب، مختاری می‌گوید که بررسی شعر معاصر به عنوان جزئی از فرهنگ، صرفا به جنبه‌های نواندیشانه آن محدود نمی‌ماند و تأملی رسوبات بازمانده از فرهنگ دیرینه ما نیز هست.
به اعتقاد او، شعرهای درخشان شاعران بزرگ ما به حدی از اعتبار در شعر فارسی و فرهنگ معاصر دست یافته‌اند که «امکان بررسی مشخصات فرهنگ معاصر و معرفت‌شناسی» آن را نیز به دست می‌دهند. مختاری این اشعار را بخشی از «اسناد فرهنگی» ما می‌داند که «معرفت و اندیشه آنها سندیت ذهنی جامعه ماست. مسئله از حد خوش‌آیند و بدآیند این و آن گذشته است. و هر نوع برخورد با آنها به اعتباری برخورد با خویشتن ماست. این نیما و شاملو و اخوان و... نیستند که به‌طور فردی در حوزه اندیشگی‌ خویش، از بابت درک حضور انسان، بررسی و انتقاد می‌شوند، بلکه این کل عرصه شعر و اندیشه است که بررسی می‌شود. در حقیقت این خود ماییم که بررسی و انتقاد می‌شویم. خود ما که در مرحله‌ای تاریخی از حیات اجتماعی خویش، گرفتار عارضه‌هایی سنتی نیز هستیم».

تراژدی اجتماعی هاردی
تامس هاردی از نویسندگان کلاسیک ادبیات انگلیسی است که برخی از آثارش شهرتی جهانی دارند. یکی از این آثار، رمانی است با نام «تس دوربرویل» که مورد توجه زیادی بوده و منتقدان همیشه به آن توجه داشته‌اند. سیمون دوبووار این رمان هاردی را «اثری مافوق فلسفی» نامیده است. «تس دوربرویل» سال‌ها پیش با ترجمه ابراهیم یونسی به فارسی منتشر شده بود و چند سال پیش نشر نو چاپ تازه‌ای از این اثر منتشر کرد. به‌تازگی نیز چاپ تازه‌ای از این رمان در این نشر منتشر شده است. تامس هاردی، ابتدا به شعر روی آورد اما موفقیت چندانی در این عرصه به دست نیاورد. او در جوانی‌اش به سرودن شعر می‌پرداخت و سرانجام در سال ۱۸۶۵ شعری از او با عنوان «چگونه سرایی برای خود ساختم» منتشر شد. اما با این‌حال نشریات اقبال زیادی به شعرهای هاردی و نشان ندادند و از‌این‌رو او به ناچار به نوشتن داستان‌های منثور روی آورد و داستانی با نام «مرد بینوا و بانو» نوشت که رمانی طنزآلود بود که البته این نیز با موفقیت همراه نبود. کتاب‌های بعدی هاردی نیز به همین سرنوشت دچار شدند تا اینکه در سال ۱۸۷۳ بالاخره یکی از رمان‌های او با موفقیت همراه شد. «یک جفت چشم آبی» عنوان این رمان بود که بعد از آنکه در لندن به چاپ رسید در نیویورک هم منتشر شد و در آمریکا با استقبالی حتی بیشتر از انگلستان همراه شد. بعد از این هاردی به‌طور جدی‌تری به نوشتن رمان پرداخت و آثار زیادی منتشر کرد. با این حال هاردی اصولا خود را شاعر می‌دانست و بعد از آنکه به‌عنوان رمان‌نویس جایگاه خود را یافت باز به‌سراغ شعر رفت. «تس دوربرویل» در کنار «جود گمنام» و «به دور از مردم شوریده» را می‌توان از آثار مشهورتر هاردی دانست. «تس دوربرویل» این‌گونه آغاز می‌شود: «غروب روزی از اواخر ماه مه، مرد میان‌سالی پای پیاده از شاستن به دهکده مارلوت در دره مجاور بلیک‌مور یا بلک‌مور به خانه می‌رفت. پاهایش سست و ضعیف بود، اریب‌وار راه می‌رفت و در راه‌رفتن به چپ میل می‌کرد. گاه سری می‌جنباند، گویی چیزی را تأیید می‌کرد، هرچند به چیز خاصی نمی‌اندیشید. زنبیل مخصوص تخم‌مرغ را که اینک خالی بود، بر بازو افکنده بود، پرز کلاهش آشفته بود و قسمتی از لبه‌اش، آنجا که معمولا هنگام برداشتنش انگشت شست او با آن تماس می‌یافت، فرسوده شده بود. چندی که گذشت به کشیش سالخورده‌ای برخورد که بر مادیان قزلی سوار بود و همچنان که می‌رفت آهنگی را زیر لب زمزمه می‌کرد». هاردی به این رمانش علاقه زیادی داشت و وقتی کار نوشتن آن را تمام کرد، گفته بود: «بهترین استعدادم را در این کتاب ریخته‌ام». او این رمان را در سال 1888 در دورچستر و پس از سیاحت نواحی روستایی دورست و دیدن زوال آن نوشت. در ابتدا، دو مجله معتبر چاپ این اثر را قبول نکردند و هاردی به ناچار تغییراتی در نسخه دستنویس‌اش اعمال کرد و آن را به مجله دیگری فروخت. پس از چاپ، رمان با ستایش زیادی از سوی منتقدان روبه‌رو شد و این رمان درواقع نقشی مهم در شهرت هاردی داشت. در ترجمه فارسی «تس دوربرویل»، نقدی هم از ویرجینیا وولف آمده که در بخشی از آن می‌خوانیم: «بعضی نویسندگان ذاتا از همه‌چیز آگاهند، دیگران از بسیاری چیزها ناآگاهند. عده‌ای، همچون هنری جیمز و فلوبر، هم می‌توانند از مزایایی که استعدادشان به ارمغان می‌آورد بهترین بهره را ببرند و هم نبوغ‌شان را در طی خلق اثر مهار کنند؛ اینان از همه امکانات هر موقعیتی آگاهند و هرگز غافلگیر نمی‌شوند. ازسویی دیگر، احساس می‌شود که نویسندگان ناآگاه، مانند دیکنز و اسکات، ناگهان و بی‌رضایت خودشان برکشیده و به پیش رانده می‌شوند. موج که فرو می‌نشیند، آنان نمی‌دانند چه رخ داده است یا چرا رخ داده است. هاردی را باید در میان اینان قرار داد- و این سرچشمه قدرت و ضعف اوست. گفته خود او، لحظه‌های شهود، دقیقا آن قطعه‌های حاوی زیبایی و قدرت شگرف را توصیف می‌کند که در هر کتابی که او نوشت می‌توان یافت. با فعال‌شدن ناگهانی قدرتی که نه ما می‌توانیم پیش‌بینی‌اش کنیم، و نه چنین می‌نماید که مهارش به دست اوست، صحنه‌ای از بقیه صحنه‌ها جدا می‌شود».
در رمان هاردی، مثل اغلب آثار کلاسیک، می‌توان تصویری از وضعیت اجتماعی و تاریخی آن دوران را مشاهده کرد. در این رمان هم می‌توان تصویری از استثمار بورژوازی صنعتی را در روستاها دید. این رمان را «تراژدی اجتماعی» دانسته‌اند و روایت هاردی نشان می‌دهد که او از تحولاتی که در روستاها و در جامعه در حال رخ‌دادن بوده آگاه بوده است. در ماجرای این رمان، فقر خانواده، تس را به خدمت کسانی وامی‌دارد که به نظر می‌رسد از بستگانش هستند. بعد از این تس ازدواج می‌کند و بعد از ازدواج پیش همسرش به خطاهایی که کرده اعتراف می‌کند و اگرچه همسرش خود فرد معصومی نیست اما گناهان تس را نمی‌بخشد و این‌چنین زندگی تس درگیر ماجراهای دیگری می‌شود.
درک حضور دیگری
«دیگری» نقشی مهم در اندیشه‌ محمد مختاری داشت و در اغلب آثار نظری او می‌توان تأکید بر این مفهوم را دید. عنوان فرعی یکی از آثار او با نام «انسان در شعر معاصر»، «درک حضور دیگری» است و این مضمونی تکرارشونده در آثار مختلف مختاری است.
«انسان در شعر معاصر» سال‌ها پیش منتشر شده بود و به‌تازگی چاپ تازه‌ای از آن در نشر نو منتشر شده است. یک اتفاق جرقه اولیه نوشتن این کتاب بوده است: اختلافی که در سال 1358 در کانون نویسندگان ایران رخ داد و به اخراج پنج نفر از اعضای برجسته کانون انجامید، توجه مختاری را به موضوعی اساسی جلب می‌کند که سرانجامش می‌شود این کتاب.
مختاری در بخشی از درآمد کتاب نوشته است: «کم‌کم مانند بسیاری دیگر درمی‌یافتم که انگار در این جامعه، از منتهی‌الیه راست تا منتهی‌الیه چپ،‌ کم‌وبیش و با اختلاف‌ها و تفاوت‌هایی، اغلب گرفتار همین معضل هستیم و با توجه به آنچه در جامعه می‌گذشت، کم‌کم روشن شد که کمتر کسی، کسی را قبول دارد. کمتر کسی حق و حضور دیگری را رعایت می‌کند. کمتر کسی با حفظ استقلال نظری دیگری، می‌تواند با او هماهنگی کند. احترام‌گذاشتن به نظر و عقیده مخالف کمتر محل اعتناست. احترام انگار اساسا خاص هم‌نظران و هم‌فکران است. تنها کسی شایسته احترام است که با ماست و آنکه با ما نیست الزاما بر ماست، و احترام‌گذاشتن به موجودیت او بی‌معناست. مخالف نه تنها قابل احترام نیست، بلکه درخور هتک منزلت و شان و حرمت نیز هست...». پرداختن به این معضل فرهنگی، بخشی مهم از پروژه‌ای است که مختاری در آثار مختلفش دنبال کرده و هربار از منظری به آن پرداخته است: «اندیشه‌های من کم‌کم حول مسئله ساخت استبدادی ذهن متمرکز می‌شد. بر آن بودم که پژوهش خود را در‌این‌باره، به‌ویژه به عرصه‌های فرهنگی و ادبی، منحصر کنم. طرح عمومی من خود‌به‌خود عرصه تحقیقاتی گسترده‌ای را فرارویم می‌گشود که از گذشته دور تا دوران حاضر را دربرمی‌گرفت. و بدین‌ترتیب انبوهی یادداشت فراهم آمد که تازه خود آغاز کار بود».
به این ترتیب مختاری حوزه مشخصی را برای پیگیری ایده‌اش مشخص می‌کند و یکی از آن، حوزه شعر معاصر فارسی است. او درباره رویکردی که در شعر معاصر فارسی وجود دارد، نوشته است: «رویکرد تازه به درک حضور دیگری و طرح مسائل انسانی و گرایش به ارزش‌های جمعی و فردی انسانی، یک نواندیشی تفکفک‌ناپذیر از شعر معاصر بوده است. از زمان نیما چنانکه خواهیم دید، این گرایش با اهمیت و ابعاد شایسته خود مطرح نبوده است. شعر ما به‌رغم بعضی گرفتاری‌های تناقض‌آمیز و بازدارنده‌های آسیب‌رساننده‌اش، توانسته است طرحی گویا از درک حضور دیگری ارائه کند که در عرصه‌های دیگری از فعالیت‌های ذهنی، شاید کمتر به آن دست یافته‌ باشیم. اما از آنجا که شعر و شاعران ما از مجموعه فرهنگی این جامعه تفکیک‌‌پذیر نبوده‌اند و نیستند، نواندیشی‌هایشان نیز خواه‌ناخواه از تأثیر عوامل و عناصر و نهادها و ریشه‌های فرهنگی دیرینه ما برکنار نبوده و نمانده است.
همچنان‌که روش و گرایش سیاست‌مداران ما نیز، چنانکه یاد شد، زیر نفوذ این خصلت‌ها و ویژگی‌ها قرار داشته است. به‌گونه‌ای که گاه از صادق‌ترین و خیرخواه‌ترین آزادی‌خواهان ما نیز رفتارهای مستبدانه‌ای سر زده است که تأثیرهای معکوس و مخربی در سرنوشت آزادی این سرزمین برجای نهاده است». به این ترتیب، مختاری می‌گوید که بررسی شعر معاصر به عنوان جزئی از فرهنگ، صرفا به جنبه‌های نواندیشانه آن محدود نمی‌ماند و تأملی رسوبات بازمانده از فرهنگ دیرینه ما نیز هست.
به اعتقاد او، شعرهای درخشان شاعران بزرگ ما به حدی از اعتبار در شعر فارسی و فرهنگ معاصر دست یافته‌اند که «امکان بررسی مشخصات فرهنگ معاصر و معرفت‌شناسی» آن را نیز به دست می‌دهند. مختاری این اشعار را بخشی از «اسناد فرهنگی» ما می‌داند که «معرفت و اندیشه آنها سندیت ذهنی جامعه ماست. مسئله از حد خوش‌آیند و بدآیند این و آن گذشته است. و هر نوع برخورد با آنها به اعتباری برخورد با خویشتن ماست. این نیما و شاملو و اخوان و... نیستند که به‌طور فردی در حوزه اندیشگی‌ خویش، از بابت درک حضور انسان، بررسی و انتقاد می‌شوند، بلکه این کل عرصه شعر و اندیشه است که بررسی می‌شود. در حقیقت این خود ماییم که بررسی و انتقاد می‌شویم. خود ما که در مرحله‌ای تاریخی از حیات اجتماعی خویش، گرفتار عارضه‌هایی سنتی نیز هستیم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.