انتخابات خاص
ساسان کریمی . دانشآموخته دکترای فلسفه سیاسی از دانشگاه تهران
در روزهای اخیر به واسطه اظهارنظر خانم فائزه هاشمی درخصوص تمایل به برد ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده و تعاقبات آن، این پرسش دوباره مطرح شده که چگونه میتوان به دستهبندی واقعی درخصوص این انتخابات در جامعه ایرانی دست یافت؟ البته این پرسش به مثابه موضوع پژوهش کمی، نظرسنجی در همان روزهای این انتخابات را اقتضا میکرد. اما در عین حال و فارغ از وزن دستههای مختلف طرفدار برد ترامپ، بایدن یا بیطرف، میتوان عمده دستههای طرفدار را به سیاق زیر ارزیابی کرد:
طرفداران برد دونالد ترامپ در فضای ایرانیان داخل و خارج از کشور به چهار دسته تقسیم میشدند:
کسانی که مخالفان اساسی و سنتی جمهوری اسلامی هستند و با هر وسیله و هزینهای قائل و مایل به براندازی حکومتاند. عمده سران این دسته در خارج از کشور هستند و البته ادامه خط آنها در داخل نیز قابل مشاهده است. این گرایش قائل است که با فشار حداکثری به جمهوری اسلامی، محدودیت منابع مالی و انزوای آن در فضای بینالمللی و حتی در صورت لزوم تحمیل جنگ میتوان به نارضایتی داخلی دامن زد و با کمک دولتهای متخاصم به تغییر حاکمیت در تهران دست پیدا کرد و عنان را در دست گرفت. این دسته با مواضع اتخاذی دولت ترامپ، وضع تحریمهای متعدد علیه تهران و نیز اعتراضات ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ در ایران خود را به این هدف نزدیک احساس میکردند. این نگاه گرچه در قول ایران را از نظام سیاسی آن جدا میکند، اما در عین حال فشار بیش از حد تحریم و حتی حمله نظامی را که بیش از هر چیز بر گرده مردم کوچه و بازار وارد میشود، هزینه لاجرم «حل مسئله» دانسته و حتی برای این استدلال گهگاه از تعبیر «شیمیدرمانی» هم استفاده میکند.
ناامیدان اقتصادی که عمدتا از طبقات نابرخوردار جامعه تشکیل شدهاند و میتوان حدس زد که احتمالا بدنه اجتماعی اعتراضات ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ در ایران هستند. این طبقه قائلاند که ادامه وضع موجود چه با برجام و چه با فشار حداکثری، آورده درخور توجهی برای ارتقای سطح زندگیشان ندارد. بنابراین میتوان فهمید که احتمالا این دسته به دنبال برهمزدن نظم موجود برای رسیدن به توزیعی جدید در منابع و امکانات هستند و یکی از راههای این برهمزدن، فشارهای گوناگونی است که از سوی دولتی همچون دولت ترامپ بر حاکمیت ایران وارد میآید.
واقعیت این است که اولویت اول این دسته، سیاست و تغییرات معنادار در حاکمیت و حتی دولت نیست بلکه هدف اصلی ایشان حل مسئله اقتصادی است که به هر ترتیب باید صورت بگیرد. از این رو میتوان سرگردانی مخصوصی را از نظر سیاسی در آرای این قبیل افراد سراغ گرفت. از همین رو است که شاید هرکس بیشتر نسبت به وضع موجود اعتراض کند و هر چقدر این اعتراض غلیظتر باشد، همراهی بیشتری را از این دسته از مردم جلب خواهد کرد.
طبقه برخوردار شامل سوداگران اقتصادی که دارای ثروتهای هنگفت ارزی هستند که بر اثر هر تحریم و فشاری بر آن به صورت نجومی افزوده میشود نیز موافق باقیماندن ترامپ و ادامه سیاست فشار حداکثری بر ایران بودند؛ آن کسانی که آقای دکتر روحانی از ایشان به عنوان «کاسبان تحریم» یاد کرد. یعنی کسانی که به واسطه موقعیت استثنائیشان قادر به دورزدن تحریمها و برخورداری از امتیازات ویژهای از خلال تحریمها و کدربودن فضای اقتصاد و تجارت هستند.
دسته آخر کسانی که در انتخابات اخیر مایل به رأیآوردن ترامپ بودند، برخی افراطیون مخالف دولت و مشی کلی آن بودند که با هر هزینهای مایل به کسب آبرو برای تیم مذاکرهکننده و برجام نیستند و خود را در رقابتی مدام با ایشان ارزیابی میکنند. رقابتی که از سوی ایشان با رأیآوردن دوباره ترامپ و شکست کامل دولت روحانی پیروزی ایشان را در انتخابات آتی ریاستجمهوری تضمین میکرد. این دسته البته ذیل خود به دستههای مختلفی تقسیم میشوند.
اما طرف دیگر این داستان یعنی گروههایی را که مایل به برد بایدن در انتخابات بودند نیز میتوان به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
فعالان اقتصادی غیرسوداگر: کسانی که به فعالیت اقتصادی به معنای واقعی و غیرسوداگرانه آن امیدوارند. یعنی در صورت عادیشدن سیاست خارجی، تجارت و اقتصاد از رونق و آرامش روانی جامعه هم در زندگی و هم در کسبوکارشان منتفع میشوند. این افراد شامل کارآفرینان، تولیدکنندگان، تجار عادی، تکنوکراتها و بوروکراتهای حرفهای هستند و در سابقه تاریخی ذهنی خود زمانهایی نظیر دوران اصلاحات و دوران زعامت اول روحانی را مرور میکنند. اولویت اصلی این دسته نیز مسئله اقتصاد است و سیاست و بهخصوص سیاست خارجی از دید ایشان صرفا ابزار ایجاد ثبات و آرامش در بازار کسبوکار است.
تحولخواهان میانهرو: دسته دیگر سیاسیون تحولخواهی هستند که به اصلاح امور سیاسی از طریق عبور از شرایط بهوجودآمده امیدوارند. این دسته عموما فعالان سیاسی و مدنی همراه دولت از سه بخش اصلاحطلبان میانهرو (به سبک محمد خاتمی)، اعتدالیون هممسلک با دولت روحانی (به سبک جواد ظریف) و اصولگرایان میانهرو (به سبک علی لاریجانی) هستند. از نقطه نظر این لایه از جامعه، مقصود اصلی اصلاح امور، کارآمدی بیشتر حاکمیت، تنشزدایی با جهان و رونق اقتصادی است و این اهداف صرفا در صورتی ممکن و مطلوباند که با هزینه کم و روش منطقی و مطمئن به آنها دست یافت. برگشتن ورق و برهمخوردن نظام اجتماعی بهخصوص با دخالت خارجی خط قرمز این گروه است و اساسا به اتحاد هرچه بیشتر ایشان میانجامد.
باید توجه کرد که از میان دستههای فوق آنها که «سیاست» را مبنا گرفتهاند (یعنی دو دسته تندرو از یک سو و سه دسته میانهرو از سوی دیگر) در پرداختن به هر موضوع مهم سیاسی و از جمله انتخابات ایالات متحده، نیمنگاهی به انتخابات ریاستجمهوری سال آینده در ایران دارند که نهتنها برای مدیریت کلان ایران در آینده نزدیک تعیین تکلیف میکند بلکه محاسبات را در مواجهه با غرب، آمریکا و جهان در موضوع هستهای و دیگر موضوعات تحت تأثیر قرار میدهد.
آنچه بر این موضوع تأثیرگذار است، نوع، سرعت و نحوه موضعگیری و عمل دولت جدید در واشنگتن نسبت به مسئله ایران است که سرفصل تمام بحثهای بعدی در آن، موضوع هستهای و تحریمهای یکجانبه وضعشده از سوی دونالد ترامپ خواهد بود.
سؤال اصلی را میتوان اینطور مطرح کرد که آیا اساسا میتوان و میبایست موضوعات مربوط به سیاست خارجی را به مسائل داخلی مربوط دانست؟ و اینکه چطور وجوه بینالمللی سیاست، مسائل داخلی ایالات متحده را به مقولات مربوط به سیاست داخلی در ایران و نیز دیگر کشورهای عمده مرتبط میکند؟
با وجود آنچه سیاستمداران و دیپلماتها در خلال مواضع رسمی خود میآورند، میتوان متناسب با زبان دانشگاهی اینطور ارزیابی کرد که هم سیاست داخلی بر سیاست خارجی و روابط بینالملل مؤثر است و هم بالعکس. این موضوع و تأیید آن را فارغ از جنبههای تحقیقی لازم که احیانا پیشتر نیز انجام شدهاند، میتوان ذیل همین مصداق -یعنی ارتباط پیداکردن سیاست داخلی ایالات متحده با سیاست خارجی این کشور و نیز روابط بینالملل که آن نیز نهایتا بر سیاست داخلی کشورهایی مانند ایران مؤثر است- نگریست.
همانطور که ملاحظه میشود، انتخابشدن ترامپ یا بایدن بر منافع گروههای مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی در ایران تأثیرگذار بوده و بنابراین هرکدام -فارغ از خاستگاهشان- برد و باخت خود و مسیر پیشروی کشور را در تناسب با این معادلات ارزیابی میکنند. از همین رو است که به محض روشنشدن نتیجه انتخابات اخیر در واشنگتن شاهد حملات شدیدتری به اشخاص و جریانهای میانهرو بودیم که احیانا بیم آن میرود که شانس بیشتری برای توفیق در انتخابات پیشرو داشته باشند. این حملات البته همانطور که ذکر شد از سوی یک جناح خاص نیست، بلکه در یک وصف مجمل از سوی تمامی اطراف تندرو این بازی چندوجهی و چندجانبه (تندرو داخلی، اپوزیسیون تندرو برانداز و نیز نیروهای تندرو در صحنه سیاسی کشورهای روبهرو) دیده میشود.
در یک نتیجهگیری خلاصه میتوان اینطور تئوریزه کرد که «تندروی، تندروی را تقویت میکند و میانهروی، میانهروی را». شاهد آن هم نیروگرفتن تندروهای داخلی از یک سو و اپوزیسیون از سوی دیگر بر اثر سیاستهای افراطی ترامپ بود.
به بیان دیگر حالا که صحنه دیگر شده و تیم میانهرویی در واشنگتن بر سریر قدرت مینشیند، تلاشها برای برهمزدن کلی این نظم و هر احتمالی است که به حل موضوع از سر میانهروی اصیل منجر شود.
در روزهای اخیر به واسطه اظهارنظر خانم فائزه هاشمی درخصوص تمایل به برد ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده و تعاقبات آن، این پرسش دوباره مطرح شده که چگونه میتوان به دستهبندی واقعی درخصوص این انتخابات در جامعه ایرانی دست یافت؟ البته این پرسش به مثابه موضوع پژوهش کمی، نظرسنجی در همان روزهای این انتخابات را اقتضا میکرد. اما در عین حال و فارغ از وزن دستههای مختلف طرفدار برد ترامپ، بایدن یا بیطرف، میتوان عمده دستههای طرفدار را به سیاق زیر ارزیابی کرد:
طرفداران برد دونالد ترامپ در فضای ایرانیان داخل و خارج از کشور به چهار دسته تقسیم میشدند:
کسانی که مخالفان اساسی و سنتی جمهوری اسلامی هستند و با هر وسیله و هزینهای قائل و مایل به براندازی حکومتاند. عمده سران این دسته در خارج از کشور هستند و البته ادامه خط آنها در داخل نیز قابل مشاهده است. این گرایش قائل است که با فشار حداکثری به جمهوری اسلامی، محدودیت منابع مالی و انزوای آن در فضای بینالمللی و حتی در صورت لزوم تحمیل جنگ میتوان به نارضایتی داخلی دامن زد و با کمک دولتهای متخاصم به تغییر حاکمیت در تهران دست پیدا کرد و عنان را در دست گرفت. این دسته با مواضع اتخاذی دولت ترامپ، وضع تحریمهای متعدد علیه تهران و نیز اعتراضات ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ در ایران خود را به این هدف نزدیک احساس میکردند. این نگاه گرچه در قول ایران را از نظام سیاسی آن جدا میکند، اما در عین حال فشار بیش از حد تحریم و حتی حمله نظامی را که بیش از هر چیز بر گرده مردم کوچه و بازار وارد میشود، هزینه لاجرم «حل مسئله» دانسته و حتی برای این استدلال گهگاه از تعبیر «شیمیدرمانی» هم استفاده میکند.
ناامیدان اقتصادی که عمدتا از طبقات نابرخوردار جامعه تشکیل شدهاند و میتوان حدس زد که احتمالا بدنه اجتماعی اعتراضات ۱۳۹۶ و ۱۳۹۸ در ایران هستند. این طبقه قائلاند که ادامه وضع موجود چه با برجام و چه با فشار حداکثری، آورده درخور توجهی برای ارتقای سطح زندگیشان ندارد. بنابراین میتوان فهمید که احتمالا این دسته به دنبال برهمزدن نظم موجود برای رسیدن به توزیعی جدید در منابع و امکانات هستند و یکی از راههای این برهمزدن، فشارهای گوناگونی است که از سوی دولتی همچون دولت ترامپ بر حاکمیت ایران وارد میآید.
واقعیت این است که اولویت اول این دسته، سیاست و تغییرات معنادار در حاکمیت و حتی دولت نیست بلکه هدف اصلی ایشان حل مسئله اقتصادی است که به هر ترتیب باید صورت بگیرد. از این رو میتوان سرگردانی مخصوصی را از نظر سیاسی در آرای این قبیل افراد سراغ گرفت. از همین رو است که شاید هرکس بیشتر نسبت به وضع موجود اعتراض کند و هر چقدر این اعتراض غلیظتر باشد، همراهی بیشتری را از این دسته از مردم جلب خواهد کرد.
طبقه برخوردار شامل سوداگران اقتصادی که دارای ثروتهای هنگفت ارزی هستند که بر اثر هر تحریم و فشاری بر آن به صورت نجومی افزوده میشود نیز موافق باقیماندن ترامپ و ادامه سیاست فشار حداکثری بر ایران بودند؛ آن کسانی که آقای دکتر روحانی از ایشان به عنوان «کاسبان تحریم» یاد کرد. یعنی کسانی که به واسطه موقعیت استثنائیشان قادر به دورزدن تحریمها و برخورداری از امتیازات ویژهای از خلال تحریمها و کدربودن فضای اقتصاد و تجارت هستند.
دسته آخر کسانی که در انتخابات اخیر مایل به رأیآوردن ترامپ بودند، برخی افراطیون مخالف دولت و مشی کلی آن بودند که با هر هزینهای مایل به کسب آبرو برای تیم مذاکرهکننده و برجام نیستند و خود را در رقابتی مدام با ایشان ارزیابی میکنند. رقابتی که از سوی ایشان با رأیآوردن دوباره ترامپ و شکست کامل دولت روحانی پیروزی ایشان را در انتخابات آتی ریاستجمهوری تضمین میکرد. این دسته البته ذیل خود به دستههای مختلفی تقسیم میشوند.
اما طرف دیگر این داستان یعنی گروههایی را که مایل به برد بایدن در انتخابات بودند نیز میتوان به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
فعالان اقتصادی غیرسوداگر: کسانی که به فعالیت اقتصادی به معنای واقعی و غیرسوداگرانه آن امیدوارند. یعنی در صورت عادیشدن سیاست خارجی، تجارت و اقتصاد از رونق و آرامش روانی جامعه هم در زندگی و هم در کسبوکارشان منتفع میشوند. این افراد شامل کارآفرینان، تولیدکنندگان، تجار عادی، تکنوکراتها و بوروکراتهای حرفهای هستند و در سابقه تاریخی ذهنی خود زمانهایی نظیر دوران اصلاحات و دوران زعامت اول روحانی را مرور میکنند. اولویت اصلی این دسته نیز مسئله اقتصاد است و سیاست و بهخصوص سیاست خارجی از دید ایشان صرفا ابزار ایجاد ثبات و آرامش در بازار کسبوکار است.
تحولخواهان میانهرو: دسته دیگر سیاسیون تحولخواهی هستند که به اصلاح امور سیاسی از طریق عبور از شرایط بهوجودآمده امیدوارند. این دسته عموما فعالان سیاسی و مدنی همراه دولت از سه بخش اصلاحطلبان میانهرو (به سبک محمد خاتمی)، اعتدالیون هممسلک با دولت روحانی (به سبک جواد ظریف) و اصولگرایان میانهرو (به سبک علی لاریجانی) هستند. از نقطه نظر این لایه از جامعه، مقصود اصلی اصلاح امور، کارآمدی بیشتر حاکمیت، تنشزدایی با جهان و رونق اقتصادی است و این اهداف صرفا در صورتی ممکن و مطلوباند که با هزینه کم و روش منطقی و مطمئن به آنها دست یافت. برگشتن ورق و برهمخوردن نظام اجتماعی بهخصوص با دخالت خارجی خط قرمز این گروه است و اساسا به اتحاد هرچه بیشتر ایشان میانجامد.
باید توجه کرد که از میان دستههای فوق آنها که «سیاست» را مبنا گرفتهاند (یعنی دو دسته تندرو از یک سو و سه دسته میانهرو از سوی دیگر) در پرداختن به هر موضوع مهم سیاسی و از جمله انتخابات ایالات متحده، نیمنگاهی به انتخابات ریاستجمهوری سال آینده در ایران دارند که نهتنها برای مدیریت کلان ایران در آینده نزدیک تعیین تکلیف میکند بلکه محاسبات را در مواجهه با غرب، آمریکا و جهان در موضوع هستهای و دیگر موضوعات تحت تأثیر قرار میدهد.
آنچه بر این موضوع تأثیرگذار است، نوع، سرعت و نحوه موضعگیری و عمل دولت جدید در واشنگتن نسبت به مسئله ایران است که سرفصل تمام بحثهای بعدی در آن، موضوع هستهای و تحریمهای یکجانبه وضعشده از سوی دونالد ترامپ خواهد بود.
سؤال اصلی را میتوان اینطور مطرح کرد که آیا اساسا میتوان و میبایست موضوعات مربوط به سیاست خارجی را به مسائل داخلی مربوط دانست؟ و اینکه چطور وجوه بینالمللی سیاست، مسائل داخلی ایالات متحده را به مقولات مربوط به سیاست داخلی در ایران و نیز دیگر کشورهای عمده مرتبط میکند؟
با وجود آنچه سیاستمداران و دیپلماتها در خلال مواضع رسمی خود میآورند، میتوان متناسب با زبان دانشگاهی اینطور ارزیابی کرد که هم سیاست داخلی بر سیاست خارجی و روابط بینالملل مؤثر است و هم بالعکس. این موضوع و تأیید آن را فارغ از جنبههای تحقیقی لازم که احیانا پیشتر نیز انجام شدهاند، میتوان ذیل همین مصداق -یعنی ارتباط پیداکردن سیاست داخلی ایالات متحده با سیاست خارجی این کشور و نیز روابط بینالملل که آن نیز نهایتا بر سیاست داخلی کشورهایی مانند ایران مؤثر است- نگریست.
همانطور که ملاحظه میشود، انتخابشدن ترامپ یا بایدن بر منافع گروههای مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی در ایران تأثیرگذار بوده و بنابراین هرکدام -فارغ از خاستگاهشان- برد و باخت خود و مسیر پیشروی کشور را در تناسب با این معادلات ارزیابی میکنند. از همین رو است که به محض روشنشدن نتیجه انتخابات اخیر در واشنگتن شاهد حملات شدیدتری به اشخاص و جریانهای میانهرو بودیم که احیانا بیم آن میرود که شانس بیشتری برای توفیق در انتخابات پیشرو داشته باشند. این حملات البته همانطور که ذکر شد از سوی یک جناح خاص نیست، بلکه در یک وصف مجمل از سوی تمامی اطراف تندرو این بازی چندوجهی و چندجانبه (تندرو داخلی، اپوزیسیون تندرو برانداز و نیز نیروهای تندرو در صحنه سیاسی کشورهای روبهرو) دیده میشود.
در یک نتیجهگیری خلاصه میتوان اینطور تئوریزه کرد که «تندروی، تندروی را تقویت میکند و میانهروی، میانهروی را». شاهد آن هم نیروگرفتن تندروهای داخلی از یک سو و اپوزیسیون از سوی دیگر بر اثر سیاستهای افراطی ترامپ بود.
به بیان دیگر حالا که صحنه دیگر شده و تیم میانهرویی در واشنگتن بر سریر قدرت مینشیند، تلاشها برای برهمزدن کلی این نظم و هر احتمالی است که به حل موضوع از سر میانهروی اصیل منجر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.