|

مروری بر «شعر برای سوزاندن و زنبق‌ها...»

مکاشفه شاعرانه

شرق: «شعر برای سوزاندن و زنبق‌ها...» دو گزینه شعر است از کیوان نریمانی که در یک کتاب اخیرا در نشر نیلوفر منتشر شده است. شاعر خود در مقدمه‌ای از گرد‌آمدن دو دفتر شعر در یک کتاب چنین می‌نویسد: «هیچ‌وقت فکرش را نمی‌کردم این دو گزینه شهر یک‌جا و در یک کتاب دربیایند؛ شعر برای سوزاندن از نگر زمانی، می‌بایست پیش‌تر از مترو جای خوبی برای رقص و خواب نبود و پس از هجرانی که خود فشرده چهار دفتر بود، بیرون می‌آمد که چنین نشد. اما درباره این هم‌گنجاییِ پیش‌روی، از افق سنجش‌گری هنوز هم چندان نمی‌دانم آیا این دو را تفاوت در جا-شخص گاهی‌بودن‌شان است و یا در سبک، گونه‌شناسی و بردارهای روایتی، هنجارگریزی‌ها و بازی‌های زبانی، شیوه‌های تدوین و هم‌چینی، تجربه‌های زیستی و نگاه و جهان‌بینیِ شاعر و یا راوی‌ها و مقوله‌های هم‌پیوند با چندآوایی و چندساختی و چندگانگی درون‌مایه‌ای و موسیقایی و...؟ چرایی‌اش هرچه هست و نیست، جایش اینجا نیست و خودِ گوینده شایاست خاموش بنشیند و بشنود. اینک این دو کنار هم‌اند و همین‌جا هم، آن ‌یکی که دیرتر نوشته شده: زنبق‌هایی که به لُژ مخصوص باز می‌شد زودتر جا گرفته است و دیگری که زودتر نوشته شده، دیرتر. در این‌جا نیز شاید سنجه بیشینه‌پسندی چندان در کار نباشد».
همان‌طور که خود کیوان نریمانی نیز اشاره کرده است، شعرهایش به گونه‌ای سرراست و هم به‌صورت کژدیسه و باژگونه پنهان، آیین‌ها و افسانه‌های بومی کارکرد دارد. علاوه‌بر اینها برخی شعرها خطاب به خود راوی است یا دیگری که نامعلوم است و رمزگان شخصی دارد و اشاراتی به رویدادها که همه اینها شاعر را در برابر این پرسش قرار می‌دهد که آیا شعرش آسان‌یاب است یا باید خواننده را رها کند و به قول نریمانی به سبک همراه‌شوندگانی، یادداشت‌ها و پانوشته‌ها و نشانی‌هایی بدهد یا رهایش کند تا در کلنجار خود و متن شناور شود؟ او راه دوم را برگزیده است؛ «چراکه باور دارم جدای از بازآوردهای برون‌متنی، چنانچه واژافسایی‌ها و شگردها و شعبده‌های زبانی بتوانند هر‌کدام در سامان و سپهر و لایه خود، کارکردی وا‌گشاینده و کنشگر داشته باشند، در همان درهم‌تنیدگیِ متن، خواننده نه که در نخواهد ماند، بلکه خود می‌تواند در فرایند آفریدارانه شعر، هم‌تا و هماورد و ای چه‌بسا جایگزین شاعر نقش بورزد؛ و هم نهادی شود از مکاشفه و شور و کام‌جویی و زایایی و اندریافت».
گزینه شعر اول یا دفتر نخست شعر با عنوانِ «زنبق‌هایی که به لُژ مخصوص باز می‌شد» 39 شعر دارد و سرآغاز آن شعری است که این‌چنین آغاز می‌شود: «زمان چیزِ چندان خوبی نیست/ یعنی من از اولِ اول/ که گردباد کمی بالام برد و بنفش شدم/ خواب را می‌دانستم/ و شاید می‌فهمم/ یک هفته یعنی یک مأموریتِ تمام/ که پدرها برمی‌گردند/ می‌شود فصلِ سینما و ساندویچ/ و پاپ‌کورن که به‌خصوص در پاکت‌های زیبایِ اِستورِ نفت می‌آمد/ الآن فهمیده‌ام/ که پنج، ده، پانزده روز بوده است/ برای من اما/ یک هفته بود/ هنوز هم گاهی دو ساعت/ برایم زمانی‌ست که یک فیلم سینماییِ جذاب طول می‌کشد/ حتی اگر مثل فانی و الکساندر/ بیشتر باشد/ و نمی‌دانم چرا/ ده سال، ده سال نیست/تاپ تاپ که توی گوشم/ از پرهای بالش می‌زد بیرون/ می‌ترسیدم زمان یعنی همین/ و می‌ترسیدم نکند یک‌دفعه بایستد/ آن‌وقت/ فیلِ غول-شهرم را از غاز بزرگ مخفی/ در می‌بُردم/ تا گامب‌گامب‌ ستون پاهاش/ همه صداها را بپوشاند/ آن‌وقت/ آن‌قدر ستاره و قالب‌های یخ می‌شمردم/ تا خوابم می‌رفت...». دفتر دوم با نامِ «شعر برای سوزاندن» نیز در همان احوالاتِ دفتر شعر نخست است و همچنان رویکردی هستی‌شناسانه در شعرها مشهود است. «آیا می‌توانم خودم باشم/ وقتی شب خودش نیست/ و پدربزرگ/ در ساکِ پدر از سفری دراز می‌آید/ همراه تپه‌ماهورهای یاغیِ پیر/ انگار/ با نام‌های ننوشته بر الوار/ از دشت‌های یخ‌زده کاج می‌آیی/ می‌بینی چگونه ستاره از زمین آب می‌نوشد/ و شفق‌های قطبی/ پوست را کبود می‌کند/ اما من خودم را به بادهای گرمسیری سپردم/ تا آب‌های ساحل عاج/ آنجا که دیگر زنی نبود برایم/ گیسو به آب ببخشد/ در این چرخه مُدام/ فریادی از دکلی بلند/ و همیشه با مد/ از سفری دراز می‌آیی». شعر 55 از دفتر دوم را می‌خوانیم: «کنار بی‌خوابی‌های موسمی/ مرگ را به دوردست‌ها پرتاب می‌کردیم/ زمین زبان مشترک ما بود/ و با حرکت ساده اشیا/ عشق را به خانه می‌آوردی/ در خواب‌های هم پرواز می‌کردیم/ و نمی‌دانستیم کجاست مرگ/ جایی شاید میان دو نیمکت/ دو بدرود/ یا دو کوچه بلند بی‌درخت/ مثل گل یخِ خشک/ لای دو برگه مفقود/ امروز/ از همه روزها خسته‌تر بودم/ دریا تمام بود/ و نام دوباره تو/ از یاد رفت».

شرق: «شعر برای سوزاندن و زنبق‌ها...» دو گزینه شعر است از کیوان نریمانی که در یک کتاب اخیرا در نشر نیلوفر منتشر شده است. شاعر خود در مقدمه‌ای از گرد‌آمدن دو دفتر شعر در یک کتاب چنین می‌نویسد: «هیچ‌وقت فکرش را نمی‌کردم این دو گزینه شهر یک‌جا و در یک کتاب دربیایند؛ شعر برای سوزاندن از نگر زمانی، می‌بایست پیش‌تر از مترو جای خوبی برای رقص و خواب نبود و پس از هجرانی که خود فشرده چهار دفتر بود، بیرون می‌آمد که چنین نشد. اما درباره این هم‌گنجاییِ پیش‌روی، از افق سنجش‌گری هنوز هم چندان نمی‌دانم آیا این دو را تفاوت در جا-شخص گاهی‌بودن‌شان است و یا در سبک، گونه‌شناسی و بردارهای روایتی، هنجارگریزی‌ها و بازی‌های زبانی، شیوه‌های تدوین و هم‌چینی، تجربه‌های زیستی و نگاه و جهان‌بینیِ شاعر و یا راوی‌ها و مقوله‌های هم‌پیوند با چندآوایی و چندساختی و چندگانگی درون‌مایه‌ای و موسیقایی و...؟ چرایی‌اش هرچه هست و نیست، جایش اینجا نیست و خودِ گوینده شایاست خاموش بنشیند و بشنود. اینک این دو کنار هم‌اند و همین‌جا هم، آن ‌یکی که دیرتر نوشته شده: زنبق‌هایی که به لُژ مخصوص باز می‌شد زودتر جا گرفته است و دیگری که زودتر نوشته شده، دیرتر. در این‌جا نیز شاید سنجه بیشینه‌پسندی چندان در کار نباشد».
همان‌طور که خود کیوان نریمانی نیز اشاره کرده است، شعرهایش به گونه‌ای سرراست و هم به‌صورت کژدیسه و باژگونه پنهان، آیین‌ها و افسانه‌های بومی کارکرد دارد. علاوه‌بر اینها برخی شعرها خطاب به خود راوی است یا دیگری که نامعلوم است و رمزگان شخصی دارد و اشاراتی به رویدادها که همه اینها شاعر را در برابر این پرسش قرار می‌دهد که آیا شعرش آسان‌یاب است یا باید خواننده را رها کند و به قول نریمانی به سبک همراه‌شوندگانی، یادداشت‌ها و پانوشته‌ها و نشانی‌هایی بدهد یا رهایش کند تا در کلنجار خود و متن شناور شود؟ او راه دوم را برگزیده است؛ «چراکه باور دارم جدای از بازآوردهای برون‌متنی، چنانچه واژافسایی‌ها و شگردها و شعبده‌های زبانی بتوانند هر‌کدام در سامان و سپهر و لایه خود، کارکردی وا‌گشاینده و کنشگر داشته باشند، در همان درهم‌تنیدگیِ متن، خواننده نه که در نخواهد ماند، بلکه خود می‌تواند در فرایند آفریدارانه شعر، هم‌تا و هماورد و ای چه‌بسا جایگزین شاعر نقش بورزد؛ و هم نهادی شود از مکاشفه و شور و کام‌جویی و زایایی و اندریافت».
گزینه شعر اول یا دفتر نخست شعر با عنوانِ «زنبق‌هایی که به لُژ مخصوص باز می‌شد» 39 شعر دارد و سرآغاز آن شعری است که این‌چنین آغاز می‌شود: «زمان چیزِ چندان خوبی نیست/ یعنی من از اولِ اول/ که گردباد کمی بالام برد و بنفش شدم/ خواب را می‌دانستم/ و شاید می‌فهمم/ یک هفته یعنی یک مأموریتِ تمام/ که پدرها برمی‌گردند/ می‌شود فصلِ سینما و ساندویچ/ و پاپ‌کورن که به‌خصوص در پاکت‌های زیبایِ اِستورِ نفت می‌آمد/ الآن فهمیده‌ام/ که پنج، ده، پانزده روز بوده است/ برای من اما/ یک هفته بود/ هنوز هم گاهی دو ساعت/ برایم زمانی‌ست که یک فیلم سینماییِ جذاب طول می‌کشد/ حتی اگر مثل فانی و الکساندر/ بیشتر باشد/ و نمی‌دانم چرا/ ده سال، ده سال نیست/تاپ تاپ که توی گوشم/ از پرهای بالش می‌زد بیرون/ می‌ترسیدم زمان یعنی همین/ و می‌ترسیدم نکند یک‌دفعه بایستد/ آن‌وقت/ فیلِ غول-شهرم را از غاز بزرگ مخفی/ در می‌بُردم/ تا گامب‌گامب‌ ستون پاهاش/ همه صداها را بپوشاند/ آن‌وقت/ آن‌قدر ستاره و قالب‌های یخ می‌شمردم/ تا خوابم می‌رفت...». دفتر دوم با نامِ «شعر برای سوزاندن» نیز در همان احوالاتِ دفتر شعر نخست است و همچنان رویکردی هستی‌شناسانه در شعرها مشهود است. «آیا می‌توانم خودم باشم/ وقتی شب خودش نیست/ و پدربزرگ/ در ساکِ پدر از سفری دراز می‌آید/ همراه تپه‌ماهورهای یاغیِ پیر/ انگار/ با نام‌های ننوشته بر الوار/ از دشت‌های یخ‌زده کاج می‌آیی/ می‌بینی چگونه ستاره از زمین آب می‌نوشد/ و شفق‌های قطبی/ پوست را کبود می‌کند/ اما من خودم را به بادهای گرمسیری سپردم/ تا آب‌های ساحل عاج/ آنجا که دیگر زنی نبود برایم/ گیسو به آب ببخشد/ در این چرخه مُدام/ فریادی از دکلی بلند/ و همیشه با مد/ از سفری دراز می‌آیی». شعر 55 از دفتر دوم را می‌خوانیم: «کنار بی‌خوابی‌های موسمی/ مرگ را به دوردست‌ها پرتاب می‌کردیم/ زمین زبان مشترک ما بود/ و با حرکت ساده اشیا/ عشق را به خانه می‌آوردی/ در خواب‌های هم پرواز می‌کردیم/ و نمی‌دانستیم کجاست مرگ/ جایی شاید میان دو نیمکت/ دو بدرود/ یا دو کوچه بلند بی‌درخت/ مثل گل یخِ خشک/ لای دو برگه مفقود/ امروز/ از همه روزها خسته‌تر بودم/ دریا تمام بود/ و نام دوباره تو/ از یاد رفت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.