نگاهی به موسیقی-19
حمید فرید
بخشی از سرشت آدمی در «موسیقی» پیداست. موسیقی هر ملتی تجلی سیر تکاملی دقت، هوش، چگونگی مشاهده و استنباط و عواطف روحی آن ملت در طول تاریخ است. از نظری موسیقی هر قوم علاوه بر پرداختن به توصیف زندگی آن قوم، زبان دل، مظهر عواطف و احساسات لطیف موزون آنان نیز محسوب میشود. عوامل متعددی از جمله شرایط متنوع جغرافیایی، وقایع تاریخی، سنت، فرهنگ و باورهای جمعی هر ملت یا قوم بر موسیقی تأثیرگذار هستند. نگاهی به موسیقی دورانهای مختلف نشان میدهد، کیفیت موسیقی رسمی یا کلاسیک ایران گاهی، بسته به علاقهمندی یا عدم علاقهمندی مردمان و حاکمان آن رنگهای متفاوتی به خود گرفته و گاهی به یک دستگاه یا ردیف بیشتر پرداخته شده است و این نوع برخورد با موسیقی باعث افول یا ارتقای نوعی خاص موسیقی در آن دوره خاص شده است. از طرفی موسیقی محلی همواره به دور از این نظرات با عدم وابستگی به هیچ نهادی راه خود را پیموده است و با زندگی روزمره مردم حتی در دورافتادهترین نواحی آمیختگی دارد. در میان موسیقیهای محلی این مرز بوم موسیقی گیلان دارای یکی از غنیترین گنجینههای فرهنگ موسیقی است. این گنجینه غنی برخلاف سایر نواحی ایران دارای وحدت سبک نیست، به این معنی است که نقاط مختلف این خطه چه از نظر تنوع آوازها و چه از لحاظ خصوصیات ملودی و ریتم از سبکهای متفاوتی برخوردارند و این تفاوت سبک بخصوص بین موسیقی مردم توالش با موسیقی مناطق دیلمان و اسپیلی و سایر نواحی این استان به چشم میخورد. موسیقی نواحی این استان که تصویرگر زندگی مردمانی جنگلنشین و طبیعتگرد است و بیشتر در مایههای شور، دشتی و بهندرت در چهارگاه و شوشتری اجرا میشود. اما به گفته محمدرضا درویشی، «فرهنگ و موسیقی گیلان به سبب موقعیت جغرافیایی منطقه، آسیبهای جبرانناپذیری متحمل شده و این ضایعه موجب شده است که امروزه در سرتاسر استان گیلان فقط تعداد انگشتشماری از خوانندگان و نوازندگان اصیل و قدیمی باقی بمانند و بسیاری از سنتها و آیینها و نیز بسیاری از نغمهها به دست فراموشی سپرده شوند». موسیقی گیلان از جنبههای گوناگون تحت تأثیر موسیقی اقوام همجوار قرار گرفته است، حضور اقوامی مانند ترکها، کردها، لرها و مهاجران قفقازی در محدوده جغرافیایی گیلان بر گستره این تأثیر افزوده است؛ برای مثال موسیقی مردم دیلمان که یکی از ارکان موسیقی گیلکی است، خود متشکل از فرهنگ مردم کرد، تات و لر است که به این منطقه مهاجرت کردهاند و موسیقی آنها امروزه همان موسیقی دیلمانی و گیلکی است. در گیلان منظومههای آوازی زیادی وجود دارد که زَرَنگیس، هیبته، حیدرخان، ولیخان، شوکتِی، رعنا، صبوری و کاکوئِی از این جملهاند و با وجود متأخربودنشان، سنتهای قدیمیِ نقل در آنها رعایت شده است. بعضی از منظومهها، مثل عزیز و نگار و طالبا، هم با تغییراتی در مایگی و برخی حالتها، تحریرها و تزئینات نغمه، از موسیقی نواحی همجوار برداشت شدهاند. منظومههای قدیمی گیلکی بیشتر جنبههای تراژیک و غنایی دارند و نمونههای متأخری مثل حیدرخان و هیبته هم حماسیاند؛ اما همگی آشکارا بازتابِ شیوه زندگی، نوع کار، روابط اجتماعی و آرزوهای مردمانی است که در کوهستانها و جلگهها روزگار گذراندهاند. یک ویژگی منحصربهفرد نقلهای نسبتا قدیمیتر گیلکی حضور گسترده طنز و هجو در آنهاست که در نقلهای موسیقایی نواحی ایران کمتر دیده شده و در کنار موضوعات سنتی، مسائل سیاسی و اجتماعی هم در آنها مطرح میشوند. شاخصترین سازهای گیلان درحالحاضر للِه (نی چوپانی)، نیلبک، سرنا، کرنا، نقاره و دایره است. کمانچه نیز تا چند دهه پیش از سازهای اصلی بود که دیگر منسوخ شده است. شماری از قطعات موسیقیِ آوازی به موسیقیِ سازی این ناحیه راه یافتهاند، مانند اجرای غربتی با نیِ چوپانی، آوازهای شرفشاهی و آبکناری با نیِ چوپانی یا سرنا اما موسیقیِ سازیِ گیلکی قطعات مخصوص به خود نیز دارد که با نمونههای آوازی متفاوتاند. گروهی از قطعات را چوپانان با نی مینوازند و به موسیقی و زندگیِ چوپانی تعلق دارند، مثل گوسَن دوخوان (گوسَن دُمال، نرآبخور)، گوسَن هَگَردان و وَلگَهسَری. گروهی هم در مراسمها، عروسیها و جشنها با سرنا و نقاره اجرا میشوند، مثل آروسبُرون، کُشتی مُقام (کشتینِما)، لافَنبازی (طناببازی)، ورزاجَنگ و گَلَنکِشی. امروزه بعضی قطعاتِ سازی را، هم با سرنا و هم با لُلِه مینوازند و علاوه بر اینها، بسیاری از منظومههای آوازی نیز به موسیقی سازی، بهویژه چوپانی، راه یافتهاند. بیشتر ریزمقامهای سازی و آوازی (منظومههای موسیقایی، ترانهها و قطعات) بر مبنای این نغمهها شکل گرفتهاند که با تفاوتهایی در برخی حالات یا گویشهای منطقهای، در سرتاسر این خطه متداولاند و گاهی اسامی گوناگونی دارند. تعدادی از این آوازها عبارتاند از گالشی (گالش در زبان گیلکی یعنی دامدار و به چوپانهایی اطلاق میشود که در مناطق کوهستانی گاو و گوسفند پرورش میدهند. آوازهای گالشی بیشتر در وصف زندگی و احوال و آرزوهای این افراد است)، چارواداری (چاروادار یعنی کسی که با اسب و قاطر بار و مسافر حمل میکند)، غربتی (غریبی یا دیلمانی)، غمانگیز، آبکناری (این آوازها به دشتی هم مشهور است)، شرفشاهی، امیرخوانی و گارِهسَری (در کنار گهواره). از هنرمندان تأثیرگذار معاصر موسیقی گیلان باید زندهیاد «فریدون پوررضا»، زندهیاد «احمد عاشورپور» و ناصر مسعودی اشاره کرد و از نمونههای شنیداری این نوع موسیقی میتوان به آلبوم گیلهلو با صدای فریدون پوررضا اشاره کرد.
پینوشت: بخشی از اطلاعات این نوشتار برگرفته از کتاب «آشنایی با موسیقی نواحی ایران» نوشته هوشنگ جاوید است.
بخشی از سرشت آدمی در «موسیقی» پیداست. موسیقی هر ملتی تجلی سیر تکاملی دقت، هوش، چگونگی مشاهده و استنباط و عواطف روحی آن ملت در طول تاریخ است. از نظری موسیقی هر قوم علاوه بر پرداختن به توصیف زندگی آن قوم، زبان دل، مظهر عواطف و احساسات لطیف موزون آنان نیز محسوب میشود. عوامل متعددی از جمله شرایط متنوع جغرافیایی، وقایع تاریخی، سنت، فرهنگ و باورهای جمعی هر ملت یا قوم بر موسیقی تأثیرگذار هستند. نگاهی به موسیقی دورانهای مختلف نشان میدهد، کیفیت موسیقی رسمی یا کلاسیک ایران گاهی، بسته به علاقهمندی یا عدم علاقهمندی مردمان و حاکمان آن رنگهای متفاوتی به خود گرفته و گاهی به یک دستگاه یا ردیف بیشتر پرداخته شده است و این نوع برخورد با موسیقی باعث افول یا ارتقای نوعی خاص موسیقی در آن دوره خاص شده است. از طرفی موسیقی محلی همواره به دور از این نظرات با عدم وابستگی به هیچ نهادی راه خود را پیموده است و با زندگی روزمره مردم حتی در دورافتادهترین نواحی آمیختگی دارد. در میان موسیقیهای محلی این مرز بوم موسیقی گیلان دارای یکی از غنیترین گنجینههای فرهنگ موسیقی است. این گنجینه غنی برخلاف سایر نواحی ایران دارای وحدت سبک نیست، به این معنی است که نقاط مختلف این خطه چه از نظر تنوع آوازها و چه از لحاظ خصوصیات ملودی و ریتم از سبکهای متفاوتی برخوردارند و این تفاوت سبک بخصوص بین موسیقی مردم توالش با موسیقی مناطق دیلمان و اسپیلی و سایر نواحی این استان به چشم میخورد. موسیقی نواحی این استان که تصویرگر زندگی مردمانی جنگلنشین و طبیعتگرد است و بیشتر در مایههای شور، دشتی و بهندرت در چهارگاه و شوشتری اجرا میشود. اما به گفته محمدرضا درویشی، «فرهنگ و موسیقی گیلان به سبب موقعیت جغرافیایی منطقه، آسیبهای جبرانناپذیری متحمل شده و این ضایعه موجب شده است که امروزه در سرتاسر استان گیلان فقط تعداد انگشتشماری از خوانندگان و نوازندگان اصیل و قدیمی باقی بمانند و بسیاری از سنتها و آیینها و نیز بسیاری از نغمهها به دست فراموشی سپرده شوند». موسیقی گیلان از جنبههای گوناگون تحت تأثیر موسیقی اقوام همجوار قرار گرفته است، حضور اقوامی مانند ترکها، کردها، لرها و مهاجران قفقازی در محدوده جغرافیایی گیلان بر گستره این تأثیر افزوده است؛ برای مثال موسیقی مردم دیلمان که یکی از ارکان موسیقی گیلکی است، خود متشکل از فرهنگ مردم کرد، تات و لر است که به این منطقه مهاجرت کردهاند و موسیقی آنها امروزه همان موسیقی دیلمانی و گیلکی است. در گیلان منظومههای آوازی زیادی وجود دارد که زَرَنگیس، هیبته، حیدرخان، ولیخان، شوکتِی، رعنا، صبوری و کاکوئِی از این جملهاند و با وجود متأخربودنشان، سنتهای قدیمیِ نقل در آنها رعایت شده است. بعضی از منظومهها، مثل عزیز و نگار و طالبا، هم با تغییراتی در مایگی و برخی حالتها، تحریرها و تزئینات نغمه، از موسیقی نواحی همجوار برداشت شدهاند. منظومههای قدیمی گیلکی بیشتر جنبههای تراژیک و غنایی دارند و نمونههای متأخری مثل حیدرخان و هیبته هم حماسیاند؛ اما همگی آشکارا بازتابِ شیوه زندگی، نوع کار، روابط اجتماعی و آرزوهای مردمانی است که در کوهستانها و جلگهها روزگار گذراندهاند. یک ویژگی منحصربهفرد نقلهای نسبتا قدیمیتر گیلکی حضور گسترده طنز و هجو در آنهاست که در نقلهای موسیقایی نواحی ایران کمتر دیده شده و در کنار موضوعات سنتی، مسائل سیاسی و اجتماعی هم در آنها مطرح میشوند. شاخصترین سازهای گیلان درحالحاضر للِه (نی چوپانی)، نیلبک، سرنا، کرنا، نقاره و دایره است. کمانچه نیز تا چند دهه پیش از سازهای اصلی بود که دیگر منسوخ شده است. شماری از قطعات موسیقیِ آوازی به موسیقیِ سازی این ناحیه راه یافتهاند، مانند اجرای غربتی با نیِ چوپانی، آوازهای شرفشاهی و آبکناری با نیِ چوپانی یا سرنا اما موسیقیِ سازیِ گیلکی قطعات مخصوص به خود نیز دارد که با نمونههای آوازی متفاوتاند. گروهی از قطعات را چوپانان با نی مینوازند و به موسیقی و زندگیِ چوپانی تعلق دارند، مثل گوسَن دوخوان (گوسَن دُمال، نرآبخور)، گوسَن هَگَردان و وَلگَهسَری. گروهی هم در مراسمها، عروسیها و جشنها با سرنا و نقاره اجرا میشوند، مثل آروسبُرون، کُشتی مُقام (کشتینِما)، لافَنبازی (طناببازی)، ورزاجَنگ و گَلَنکِشی. امروزه بعضی قطعاتِ سازی را، هم با سرنا و هم با لُلِه مینوازند و علاوه بر اینها، بسیاری از منظومههای آوازی نیز به موسیقی سازی، بهویژه چوپانی، راه یافتهاند. بیشتر ریزمقامهای سازی و آوازی (منظومههای موسیقایی، ترانهها و قطعات) بر مبنای این نغمهها شکل گرفتهاند که با تفاوتهایی در برخی حالات یا گویشهای منطقهای، در سرتاسر این خطه متداولاند و گاهی اسامی گوناگونی دارند. تعدادی از این آوازها عبارتاند از گالشی (گالش در زبان گیلکی یعنی دامدار و به چوپانهایی اطلاق میشود که در مناطق کوهستانی گاو و گوسفند پرورش میدهند. آوازهای گالشی بیشتر در وصف زندگی و احوال و آرزوهای این افراد است)، چارواداری (چاروادار یعنی کسی که با اسب و قاطر بار و مسافر حمل میکند)، غربتی (غریبی یا دیلمانی)، غمانگیز، آبکناری (این آوازها به دشتی هم مشهور است)، شرفشاهی، امیرخوانی و گارِهسَری (در کنار گهواره). از هنرمندان تأثیرگذار معاصر موسیقی گیلان باید زندهیاد «فریدون پوررضا»، زندهیاد «احمد عاشورپور» و ناصر مسعودی اشاره کرد و از نمونههای شنیداری این نوع موسیقی میتوان به آلبوم گیلهلو با صدای فریدون پوررضا اشاره کرد.
پینوشت: بخشی از اطلاعات این نوشتار برگرفته از کتاب «آشنایی با موسیقی نواحی ایران» نوشته هوشنگ جاوید است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.