|

یادی از زنده‌یاد اصغر عبداللهی

پسرک، لنج و دریا

مهدی حجوانی

گفتم الان خون به پا می‌شود. یکی از استادان که نامش را نمی‌برم و از قضا آدم باسواد و صاحب کتابی بود، نمی‌دانم چه گفت که عبداللهی تند و مؤدبانه مقابلش درآمد و جمله‌ای با این مضمون گفت: «سینمایی که شما تبلیغ می‌کنید سینمای سپهرنیا، گرشا و متوسلانی است!». استادان رشته ادبیات نمایشی دهه 60 در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران هر‌کدام یلی بودند برای خودشان: حمید سمندریان، فرهاد ناظرزاده‌کرمانی، اکبر رادی، جمال میرصادقی، ابراهیم مکی، قطب‌الدین صادقی، جابر عناصری، اسماعیل شنگله، پرویز پورحسینی، علی بلوکباشی، جمشید ملک‌پور و دیگران. اما خب اصغر عبداللهی هم برای خودش کسی بود. به نظرم کاملا توانایی و پرنسیپ این را داشت که درس بدهد. درواقع دانشجوها دو جور استاد داشتند؛ استادهای رسمی و داخل کلاس و استادهای غیررسمی و بیرون کلاس. یکی از غیررسمی‌ها عبداللهی بود که در سلف دانشجویی یا فرصت‌های آزاد بیرون از کلاس وقتی حرف می‌زد همه گوش می‌کردند. هم قشنگ حرف می‌زد و هم حرف‌های قشنگ می‌زد. صدایش گرم و رادیویی بود و چهره جذابش صمیمیت مردان جنوب را داشت. اغلب از کتاب‌هایی که خوانده بود یا فیلم‌هایی که دیده بود، می‌گفت و تعریف می‌کرد. یکی که یادم مانده، کتاب «فرج بعد از شدت» نوشته قاضی تنوخی با تصحیح استاد اسماعیل حاکمی بود. باسواد بود و با این همه یادم هست یکی، دو بار گفت: استادها از ما باسوادترند. اصغر با همه صمیمی بود و البته با هم‌کلاسی دیگرمان محمد چرمشیر (نمایش‌نامه‌نویس) صمیمی‌تر. به جایی رسید که اگر پایان‌نامه‌اش را می‌گذراند، مدرکش را می‌گرفت، اما در همان مرحله دانشگاه را رها کرد و رفت و این‌جور کارها فقط از آدم‌های شوریده و شجاع و وارسته برمی‌آید. امروز که به عقب برمی‌گردم و آثار او را می‌بینم، با خودم می‌گویم چه کار خوبی کرد! دیگر او را ندیدم و بعدها متوجه شدم که ما با هم فامیل دوریم. اگر نخواهم گیجتان کنم، پسردایی همسرم، مرحوم علی عبداللهی بود. همسر علی، لیلا میرشکاری است. پدر لیلا دایی مادر اصغر بود. واقعا فامیل از این دورتر؟ اگر این‌طوری حساب کنیم همه دنیا با هم فامیل‌اند! جالب اینکه جنوبی‌ها خودشان در روابط فامیلی فاصله‌ها را کم می‌کنند و به کسی که مثلا دخترعمه مادرشان است می‌گویند عمه. القصه، دیگر او را ندیدم تا حدود دو سال پیش که هنوز بیماری به سراغش نیامده بود یا آمده بود و او بروز نمی‌داد. یک روز محمد طلوعی (داستان‌نویس) که خیلی اصغر را دوست داشت، به من گفت کارهای عبداللهی حدود هفت‌سالی است که دست یکی از دوستان ناشرش مانده و منتشر نشده. در تقاطع منوچهری و سعدی قرار گذاشتیم و دیزی زدیم. وسط آبگوشت، گیر داده بودم که به زور رابطه فامیلی‌ دورم با او را اثبات کنم. حالا این وسط کافی بود من به جای اسم لیلا بگویم مریم، که همین‌طور هم شد و تمام تلاش من برای اثبات ارتباط فامیلی نقش بر آب شد! فکر کردم چه کاری است؟ رابطه دوستی و همکلاسی که بهتر است. خلاصه، به اصغر گفتیم کتاب‌هایش پراکنده و نابسامان منتشر شده‌اند. قبول کرد که کارهایش را ضبط و ربط کند و آثار چاپ‌شده و چاپ‌نشده‌اش را سامان بدهد و برای چاپ به ناشری معتبر بسپارد. من گفتم چرا آثارت هفت سال دست ناشر مانده؟ خب بگیر و بده به ناشری دیگر. اما اصغر از دوست ناشرش به عنوان آدمی فرهنگی تعریف کرد و من گفتم اتفاقا ناشر اگر زیاد فرهنگی باشد جالب نیست. باید کمی کاسب هم باشد وگرنه کلاه کتاب پس معرکه می‌ماند. احساس کردم با رفیق ناشرش رودربایستی دارد یا پس‌گرفتن کارهایش را خلاف لوطی‌گری و مرام رفاقت می‌داند. البته روی چاپ داستان‌هایش هم حساسیت داشت و به قول خودش «قصه‌باز» بود و عاشق قصه. درواقع سینما و فیلم‌نامه برایش بیشتر راهی برای گذران زندگی و کسب تجربه بود. عبداللهی را بیشتر باید داستان‌نویس نامید و آن‌هم داستان کوتاه. همه یا اغلب بزرگانی که پدیده‌های داستان‌نویسی معاصر را معرفی یا داستان‌های کوتاه معاصر را گلچین کرده و اصطلاحا آنتولوژی ترتیب داده‌اند، داستان کوتاهی از عبداللهی نمونه آورده‌اند (هوشنگ گلشیری و محمدعلی سپانلو مثلا). یک روز در کتاب‌فروشی نشر افق دیدمش. از من پرسید کتاب سفرنامه برای کودکان چه سراغ داری و من گفتم «پنج روز در نیمروز» از محمدکاظم مزینانی که پیدا نمی‌شود و او گفت پیدایش می‌کنم. مدتی بعد داستان نوجوانانه‌ای برای چاپ در نشر افق به من داد که من از خواندن دیالوگ‌های خاص نوجوان جنوبی که می‌خواست لفظ قلم حرف بزند خیلی خندیدم و کیف کردم. پسرک بر اثر حادثه‌، تنها و سوار بر لنج در دریا گم می‌شود و از مرز ایران بیرون می‌رود. پیشنهادهایی دادم. مثلا اینکه اگر قرار است پسرک نجات پیدا کند، باید خودش در نجات خودش نقش داشته و کنشگر باشد. تغییراتی در کار داد و سرنوشت پسرک را به دست خودش سپرد. اما نمی‌دانم چه شد که باز هم زیر میز زد و کار را برداشت و برد و دیگر او را ندیدم. اما هنوز چشمم دنبال آثار او و از جمله آن رمان نوجوانانه است. گویی رمان اصغر هم مانند پسرک تنها و ماجراجوی داستانش سوار بر لنجی کهنه، در غروبی سرد از دی‌ماه آخرین زمستان قرن، در آب‌های سرکش جنوب گم شد و به دریا پیوست و من هنوز چشمم دنبال اوست. روحش در آرامش.

گفتم الان خون به پا می‌شود. یکی از استادان که نامش را نمی‌برم و از قضا آدم باسواد و صاحب کتابی بود، نمی‌دانم چه گفت که عبداللهی تند و مؤدبانه مقابلش درآمد و جمله‌ای با این مضمون گفت: «سینمایی که شما تبلیغ می‌کنید سینمای سپهرنیا، گرشا و متوسلانی است!». استادان رشته ادبیات نمایشی دهه 60 در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران هر‌کدام یلی بودند برای خودشان: حمید سمندریان، فرهاد ناظرزاده‌کرمانی، اکبر رادی، جمال میرصادقی، ابراهیم مکی، قطب‌الدین صادقی، جابر عناصری، اسماعیل شنگله، پرویز پورحسینی، علی بلوکباشی، جمشید ملک‌پور و دیگران. اما خب اصغر عبداللهی هم برای خودش کسی بود. به نظرم کاملا توانایی و پرنسیپ این را داشت که درس بدهد. درواقع دانشجوها دو جور استاد داشتند؛ استادهای رسمی و داخل کلاس و استادهای غیررسمی و بیرون کلاس. یکی از غیررسمی‌ها عبداللهی بود که در سلف دانشجویی یا فرصت‌های آزاد بیرون از کلاس وقتی حرف می‌زد همه گوش می‌کردند. هم قشنگ حرف می‌زد و هم حرف‌های قشنگ می‌زد. صدایش گرم و رادیویی بود و چهره جذابش صمیمیت مردان جنوب را داشت. اغلب از کتاب‌هایی که خوانده بود یا فیلم‌هایی که دیده بود، می‌گفت و تعریف می‌کرد. یکی که یادم مانده، کتاب «فرج بعد از شدت» نوشته قاضی تنوخی با تصحیح استاد اسماعیل حاکمی بود. باسواد بود و با این همه یادم هست یکی، دو بار گفت: استادها از ما باسوادترند. اصغر با همه صمیمی بود و البته با هم‌کلاسی دیگرمان محمد چرمشیر (نمایش‌نامه‌نویس) صمیمی‌تر. به جایی رسید که اگر پایان‌نامه‌اش را می‌گذراند، مدرکش را می‌گرفت، اما در همان مرحله دانشگاه را رها کرد و رفت و این‌جور کارها فقط از آدم‌های شوریده و شجاع و وارسته برمی‌آید. امروز که به عقب برمی‌گردم و آثار او را می‌بینم، با خودم می‌گویم چه کار خوبی کرد! دیگر او را ندیدم و بعدها متوجه شدم که ما با هم فامیل دوریم. اگر نخواهم گیجتان کنم، پسردایی همسرم، مرحوم علی عبداللهی بود. همسر علی، لیلا میرشکاری است. پدر لیلا دایی مادر اصغر بود. واقعا فامیل از این دورتر؟ اگر این‌طوری حساب کنیم همه دنیا با هم فامیل‌اند! جالب اینکه جنوبی‌ها خودشان در روابط فامیلی فاصله‌ها را کم می‌کنند و به کسی که مثلا دخترعمه مادرشان است می‌گویند عمه. القصه، دیگر او را ندیدم تا حدود دو سال پیش که هنوز بیماری به سراغش نیامده بود یا آمده بود و او بروز نمی‌داد. یک روز محمد طلوعی (داستان‌نویس) که خیلی اصغر را دوست داشت، به من گفت کارهای عبداللهی حدود هفت‌سالی است که دست یکی از دوستان ناشرش مانده و منتشر نشده. در تقاطع منوچهری و سعدی قرار گذاشتیم و دیزی زدیم. وسط آبگوشت، گیر داده بودم که به زور رابطه فامیلی‌ دورم با او را اثبات کنم. حالا این وسط کافی بود من به جای اسم لیلا بگویم مریم، که همین‌طور هم شد و تمام تلاش من برای اثبات ارتباط فامیلی نقش بر آب شد! فکر کردم چه کاری است؟ رابطه دوستی و همکلاسی که بهتر است. خلاصه، به اصغر گفتیم کتاب‌هایش پراکنده و نابسامان منتشر شده‌اند. قبول کرد که کارهایش را ضبط و ربط کند و آثار چاپ‌شده و چاپ‌نشده‌اش را سامان بدهد و برای چاپ به ناشری معتبر بسپارد. من گفتم چرا آثارت هفت سال دست ناشر مانده؟ خب بگیر و بده به ناشری دیگر. اما اصغر از دوست ناشرش به عنوان آدمی فرهنگی تعریف کرد و من گفتم اتفاقا ناشر اگر زیاد فرهنگی باشد جالب نیست. باید کمی کاسب هم باشد وگرنه کلاه کتاب پس معرکه می‌ماند. احساس کردم با رفیق ناشرش رودربایستی دارد یا پس‌گرفتن کارهایش را خلاف لوطی‌گری و مرام رفاقت می‌داند. البته روی چاپ داستان‌هایش هم حساسیت داشت و به قول خودش «قصه‌باز» بود و عاشق قصه. درواقع سینما و فیلم‌نامه برایش بیشتر راهی برای گذران زندگی و کسب تجربه بود. عبداللهی را بیشتر باید داستان‌نویس نامید و آن‌هم داستان کوتاه. همه یا اغلب بزرگانی که پدیده‌های داستان‌نویسی معاصر را معرفی یا داستان‌های کوتاه معاصر را گلچین کرده و اصطلاحا آنتولوژی ترتیب داده‌اند، داستان کوتاهی از عبداللهی نمونه آورده‌اند (هوشنگ گلشیری و محمدعلی سپانلو مثلا). یک روز در کتاب‌فروشی نشر افق دیدمش. از من پرسید کتاب سفرنامه برای کودکان چه سراغ داری و من گفتم «پنج روز در نیمروز» از محمدکاظم مزینانی که پیدا نمی‌شود و او گفت پیدایش می‌کنم. مدتی بعد داستان نوجوانانه‌ای برای چاپ در نشر افق به من داد که من از خواندن دیالوگ‌های خاص نوجوان جنوبی که می‌خواست لفظ قلم حرف بزند خیلی خندیدم و کیف کردم. پسرک بر اثر حادثه‌، تنها و سوار بر لنج در دریا گم می‌شود و از مرز ایران بیرون می‌رود. پیشنهادهایی دادم. مثلا اینکه اگر قرار است پسرک نجات پیدا کند، باید خودش در نجات خودش نقش داشته و کنشگر باشد. تغییراتی در کار داد و سرنوشت پسرک را به دست خودش سپرد. اما نمی‌دانم چه شد که باز هم زیر میز زد و کار را برداشت و برد و دیگر او را ندیدم. اما هنوز چشمم دنبال آثار او و از جمله آن رمان نوجوانانه است. گویی رمان اصغر هم مانند پسرک تنها و ماجراجوی داستانش سوار بر لنجی کهنه، در غروبی سرد از دی‌ماه آخرین زمستان قرن، در آب‌های سرکش جنوب گم شد و به دریا پیوست و من هنوز چشمم دنبال اوست. روحش در آرامش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.