|

سریال‌های نمایشی که به‌بهانه دنباله‌سازی بی‌سرانجام مانده‌اند

بدعت‌های نادرست

مازیار معاونی : چه در مدیوم سینما که قدمتی چند‌ده‌ساله بیشتر از تلویزیون دارد و چه در تاریخ شش، هفت‌دهه‌ای سریال‌سازی در مدیوم تلویزیون که از دهه 60 میلادی اوج گرفته است، یک قاعده کلی و مقبول به‌عنوان فرمول پیش‌روی سازندگان آثار درباره مقوله دنباله‌سازی در پیش گرفته شده است؛ قاعده‌ای بر این مبنا که آثار دنباله‌دار (چه فیلم سینمایی و چه مجموعه تلویزیونی که در این مطلب مد‌نظر است) یا از ابتدا بر مبنای یک برنامه‌ریزی مفصل و مستمر به قصد چند‌فصلی و دنباله‌دار‌بودن ساخته می‌شوند و فصل‌های مختلف طبق جدول زمانی گروه تولید مراحل ضبط و پخش خود را طی می‌کنند یا بعدتر برای ساخت دنباله‌های‌شان تصمیم‌گیری می‌شود. در نوع اول، تصمیمات اساسی مبتنی‌بر تعداد فصول، تعداد قسمت‌های هر فصل و زمان آغاز و پایان پروژه از قبل به شکلی دقیق پیش‌بینی شده است و تغییرات احتمالی سریال که معمولا بر‌اساس بازتاب‌های مخاطبان آن لحاظ می‌شوند، مواردی مانند تغییرات روایی و حذف و کم‌رنگ‌شدن یا حتی پررنگ‌شدن بخش قابل کنترلی از روایت و کاراکترها را دربر می‌گیرد و هیچ تصمیمی به شکل آنی و خلق‌الساعه اتخاذ نمی‌شود. از نمونه‌های این نوع دنباله‌سازی می‌توان به آثاری نظیر «بازی تاج و تخت» یا «خانه پوشالی/ نسخه آمریکایی» اشاره کرد که برمبنای یک برنامه‌ریزی دقیق چند‌ساله و با در‌نظر‌گرفتن حداکثر جزئیات قابل پیش‌بینی به‌موقع مراحل تولید خود را طی کرده و در موعد مقرر در دستور پخش قرار گرفتند.
نوع دوم که مجموعه‌سازان داخلی با برداشتی اشتباه، چنین روشی را در پیش گرفته‌اند، شقی از دنباله‌سازی را دربر می‌گیرد که به دنبال کسب موفقیت و محبوبیت یک مجموعه نمایشی، گروه سازنده آن تصمیم به ادامه‌دادنش گرفته و فصل یا فصولی در ادامه مجموعه موفق اول ساخته می‌شود که معمولا (و نه همیشه) به از‌دست‌رفتن همان محبوبیت ابتدایی کسب‌شده هم می‌انجامد؛ چرا‌که تیم سازنده کار و به‌ویژه نویسنده و کارگردان که در تصمیم‌سازی محتوایی و روایی اثر، وزنه‌هایی با اثرگذاری بیشتر در قیاس با دیگر اعضای تیم به حساب می‌آیند، از همان ابتدا بنا و اساس کار را بر یک فصل با تعداد قسمت‌های مشخصی گذاشته‌اند و چون قصد و نیتی برای ادامه‌یافتن سریال نبوده، چفت‌و‌بست‌های دراماتیک کار به گونه‌ای شکل گرفته که تغییر بنیادین آنها به قصد افزودن وجوهی تازه در اکثریت موارد به شاکله داستان و بالطبع میزان محبویبت و موفقیت آن آسیب‌های جدی وارد می‌کند. در سطح بین‌المللی سریال مهمی مانند «فرار از زندان» و در مقیاس داخلی مجموعه ارزشمند و خاطره‌انگیزی مانند «شهرزاد» دقیقا مصداق همین شکل از دنباله‌سازی هستند که چون از روز اولِ شکل‌گیری با هدفِ به‌پایان‌رسیدن در یک فصل طراحی و تولید شده بودند، در فصل‌هایی که در ادامه محبوبیت سری اول، طراحی و ساخته شدند، به‌هیچ‌وجه آن موفقیت اولیه را تکرار نکرده و حتی با وارد‌کردن خطوط روایی فرعی و شخصیت‌های اضافی به کلیت داستانی اثر تا حدودی به خاطره دلنشین آن فصل موفق آغازین هم لطمه وارد كردند؛ اما مجموعه‌سازان تلویزیون خودمان در ظرف زمانی چند‌ساله اخیر همین روش دوم البته به شکلی بسیار تأسف‌آورتر و غیر قابل دفاع‌تر آن را در پیش گرفته‌اند و اگر مدیریت ارشد این رسانه خیلی زود برای رفع این معضل چاره‌اندیشی نکند، در کوتاه‌مدت به جای چند سریال با انبوهی از مجموعه‌های بی‌سرانجام و معلق‌مانده روبه‌رو خواهیم شد که با وعده ساخت دنباله، بلاتکلیف رها شده‌اند. مجموعه‌هایی که از یک‌سو آنچه به‌عنوان فصل اول آنها روی آنتن رفته، بدون ساختن تکمله‌های بعدی هویت و سرانجام مستقل و مفهومی ندارد و از سوی دیگر با وجود گذشت چند سال از پخش فصل اول، هیچ خبر و عزم و اراده‌ای برای تولید دنباله‌شان در کار نیست و معلوم نیست معلق و به امان خدا رها‌شدن‌شان تا چه زمانی ادامه پیدا خواهد کرد؟ بگذارید مصداقی صحبت کنیم. فصل دوم سریال دیدنی «هوش سیاه» ساخته مسعود آب‌پرور در سال 92 یعنی هفت سال قبل به پایان رسید. فصل نخست این مجموعه را هم در بهار سال 89 دیده بودیم. حالا پس از گذشت زمانی زیاد در حد هفت‌سال‌و خرده‌ای و در‌حالی‌که ماجرای کشمکش‌های کاراکتر کامران (با بازی کیکاوس یاکیده) با تیم کارآگاهی پلیس به سرکردگی سرگرد احمدی (با نقش‌آفرینی حسین یاری) به خارج از مرزهای ایران رسیده و سال‌هاست مشتاقان این مجموعه در انتظار تماشای نتیجه آن شلیک سکانس پایانی نیروهای پلیس به قایق خلافکاران از‌جمله کامران هستند، شبکه سوم سیما اصلا وظیفه خودش نمی‌داند درباره چرایی نیمه‌کاره ‌ماندن این مجموعه و تحقق‌نیافتن ساخت دنباله آن توضیحی ارائه دهند! «هوش سیاه» البته نمونه‌ای از سریال‌های خوب و خوش‌ساختی بود که نیمه‌کاره رها شده‌اند؛ وگرنه در کمال تأسف باید گفت در میان دنباله‌های معلق‌مانده، اکثریت با آثار متوسط و زیر حد متوسط است؛ آثاری که نیمه‌کاره ماندن‌شان بیشتر این شائبه را تقویت می‌کند که سازندگان اثر ناتوان از به‌اتمام‌رساندن آن به شیوه‌ای معقول و مقبول با وعده ساخت دنباله سریال، به‌نوعی آن را از سر باز کرده و روانه آرشیو تلویزیون کرده‌اند. مجموعه ضعیف «پدر» ساخته بهرنگ توفیقی بهترین مصداق از این‌گونه مجموعه‌هاست که پس از چرخش روایی بی‌منطق در قسمت پایانی مبنی‌بر زنده‌ماندن پسر جوان که اصلا و ابدا با عقل سلیم جور در‌نمی‌آمد، با درج متنی مبنی بر پایان فصل اول، عملا سر‌و‌ته قصه را به قول معروف سر هم آورده و تا همین امروز که دو‌سال‌و نیم از پایان پخش فصل اول آن می‌گذرد، هیچ نشانه‌ای از تداوم آن دیده نمی‌شود، نه در شبکه دوم به‌عنوان شبکه سازنده و نه در کارگردانش که برای سریال‌سازی در تلویزیون و شبکه نمایش خانگی فرصت سر‌خاراندن هم ندارد. درست شبیه به همین اتفاق درباره مجموعه «نفس» ساخته جلیل سامان رخ داد که در تابستان 96 و به دنبال فرار روزبه (علیرضا کمالی‌نژاد) از حلقه محاصره نیروهای امنیتی نیمه‌کاره و بی‌سرانجام رها شد که تا امروز هم ادامه داشته است و تلویزیون به جای فراهم‌کردن شرایطی برای ادامه ساخت آن، سازنده‌اش را در شبکه‌ای دیگر درگیر یک مجموعه دنباله‌دار دیگر به نام «زیر خاکی» کرده است. جدیدترین دست‌پخت سیما در این زمینه سریال تازه به‌اتمام‌رسیده «خانه امن» است که پس از پایانی شتاب‌زده و پر از حفرات دراماتیک و در‌حالی‌که بی‌دلیل تا سقف 50 قسمت کش داده شده بود، با درج ساده و بی‌دردسر «پایان فصل اول» بدون احترام به مخاطبانی که دو ماه تمام به نظاره‌اش نشسته بودند، به کار خود خاتمه داد و هیچ توضیحی هم از هیچ منبع موثقی ارائه نشد که فصل دوم مجموعه در چه زمانی ساخته و در چه زمانی پخش خواهد شد؟! ای کاش دست‌اندرکاران ارشد در حوزه سریال‌سازی تلویزیون به فکر اتخاذ تدابیری جدی و اساسی برای رفع این معضل جدید باشند.

مازیار معاونی : چه در مدیوم سینما که قدمتی چند‌ده‌ساله بیشتر از تلویزیون دارد و چه در تاریخ شش، هفت‌دهه‌ای سریال‌سازی در مدیوم تلویزیون که از دهه 60 میلادی اوج گرفته است، یک قاعده کلی و مقبول به‌عنوان فرمول پیش‌روی سازندگان آثار درباره مقوله دنباله‌سازی در پیش گرفته شده است؛ قاعده‌ای بر این مبنا که آثار دنباله‌دار (چه فیلم سینمایی و چه مجموعه تلویزیونی که در این مطلب مد‌نظر است) یا از ابتدا بر مبنای یک برنامه‌ریزی مفصل و مستمر به قصد چند‌فصلی و دنباله‌دار‌بودن ساخته می‌شوند و فصل‌های مختلف طبق جدول زمانی گروه تولید مراحل ضبط و پخش خود را طی می‌کنند یا بعدتر برای ساخت دنباله‌های‌شان تصمیم‌گیری می‌شود. در نوع اول، تصمیمات اساسی مبتنی‌بر تعداد فصول، تعداد قسمت‌های هر فصل و زمان آغاز و پایان پروژه از قبل به شکلی دقیق پیش‌بینی شده است و تغییرات احتمالی سریال که معمولا بر‌اساس بازتاب‌های مخاطبان آن لحاظ می‌شوند، مواردی مانند تغییرات روایی و حذف و کم‌رنگ‌شدن یا حتی پررنگ‌شدن بخش قابل کنترلی از روایت و کاراکترها را دربر می‌گیرد و هیچ تصمیمی به شکل آنی و خلق‌الساعه اتخاذ نمی‌شود. از نمونه‌های این نوع دنباله‌سازی می‌توان به آثاری نظیر «بازی تاج و تخت» یا «خانه پوشالی/ نسخه آمریکایی» اشاره کرد که برمبنای یک برنامه‌ریزی دقیق چند‌ساله و با در‌نظر‌گرفتن حداکثر جزئیات قابل پیش‌بینی به‌موقع مراحل تولید خود را طی کرده و در موعد مقرر در دستور پخش قرار گرفتند.
نوع دوم که مجموعه‌سازان داخلی با برداشتی اشتباه، چنین روشی را در پیش گرفته‌اند، شقی از دنباله‌سازی را دربر می‌گیرد که به دنبال کسب موفقیت و محبوبیت یک مجموعه نمایشی، گروه سازنده آن تصمیم به ادامه‌دادنش گرفته و فصل یا فصولی در ادامه مجموعه موفق اول ساخته می‌شود که معمولا (و نه همیشه) به از‌دست‌رفتن همان محبوبیت ابتدایی کسب‌شده هم می‌انجامد؛ چرا‌که تیم سازنده کار و به‌ویژه نویسنده و کارگردان که در تصمیم‌سازی محتوایی و روایی اثر، وزنه‌هایی با اثرگذاری بیشتر در قیاس با دیگر اعضای تیم به حساب می‌آیند، از همان ابتدا بنا و اساس کار را بر یک فصل با تعداد قسمت‌های مشخصی گذاشته‌اند و چون قصد و نیتی برای ادامه‌یافتن سریال نبوده، چفت‌و‌بست‌های دراماتیک کار به گونه‌ای شکل گرفته که تغییر بنیادین آنها به قصد افزودن وجوهی تازه در اکثریت موارد به شاکله داستان و بالطبع میزان محبویبت و موفقیت آن آسیب‌های جدی وارد می‌کند. در سطح بین‌المللی سریال مهمی مانند «فرار از زندان» و در مقیاس داخلی مجموعه ارزشمند و خاطره‌انگیزی مانند «شهرزاد» دقیقا مصداق همین شکل از دنباله‌سازی هستند که چون از روز اولِ شکل‌گیری با هدفِ به‌پایان‌رسیدن در یک فصل طراحی و تولید شده بودند، در فصل‌هایی که در ادامه محبوبیت سری اول، طراحی و ساخته شدند، به‌هیچ‌وجه آن موفقیت اولیه را تکرار نکرده و حتی با وارد‌کردن خطوط روایی فرعی و شخصیت‌های اضافی به کلیت داستانی اثر تا حدودی به خاطره دلنشین آن فصل موفق آغازین هم لطمه وارد كردند؛ اما مجموعه‌سازان تلویزیون خودمان در ظرف زمانی چند‌ساله اخیر همین روش دوم البته به شکلی بسیار تأسف‌آورتر و غیر قابل دفاع‌تر آن را در پیش گرفته‌اند و اگر مدیریت ارشد این رسانه خیلی زود برای رفع این معضل چاره‌اندیشی نکند، در کوتاه‌مدت به جای چند سریال با انبوهی از مجموعه‌های بی‌سرانجام و معلق‌مانده روبه‌رو خواهیم شد که با وعده ساخت دنباله، بلاتکلیف رها شده‌اند. مجموعه‌هایی که از یک‌سو آنچه به‌عنوان فصل اول آنها روی آنتن رفته، بدون ساختن تکمله‌های بعدی هویت و سرانجام مستقل و مفهومی ندارد و از سوی دیگر با وجود گذشت چند سال از پخش فصل اول، هیچ خبر و عزم و اراده‌ای برای تولید دنباله‌شان در کار نیست و معلوم نیست معلق و به امان خدا رها‌شدن‌شان تا چه زمانی ادامه پیدا خواهد کرد؟ بگذارید مصداقی صحبت کنیم. فصل دوم سریال دیدنی «هوش سیاه» ساخته مسعود آب‌پرور در سال 92 یعنی هفت سال قبل به پایان رسید. فصل نخست این مجموعه را هم در بهار سال 89 دیده بودیم. حالا پس از گذشت زمانی زیاد در حد هفت‌سال‌و خرده‌ای و در‌حالی‌که ماجرای کشمکش‌های کاراکتر کامران (با بازی کیکاوس یاکیده) با تیم کارآگاهی پلیس به سرکردگی سرگرد احمدی (با نقش‌آفرینی حسین یاری) به خارج از مرزهای ایران رسیده و سال‌هاست مشتاقان این مجموعه در انتظار تماشای نتیجه آن شلیک سکانس پایانی نیروهای پلیس به قایق خلافکاران از‌جمله کامران هستند، شبکه سوم سیما اصلا وظیفه خودش نمی‌داند درباره چرایی نیمه‌کاره ‌ماندن این مجموعه و تحقق‌نیافتن ساخت دنباله آن توضیحی ارائه دهند! «هوش سیاه» البته نمونه‌ای از سریال‌های خوب و خوش‌ساختی بود که نیمه‌کاره رها شده‌اند؛ وگرنه در کمال تأسف باید گفت در میان دنباله‌های معلق‌مانده، اکثریت با آثار متوسط و زیر حد متوسط است؛ آثاری که نیمه‌کاره ماندن‌شان بیشتر این شائبه را تقویت می‌کند که سازندگان اثر ناتوان از به‌اتمام‌رساندن آن به شیوه‌ای معقول و مقبول با وعده ساخت دنباله سریال، به‌نوعی آن را از سر باز کرده و روانه آرشیو تلویزیون کرده‌اند. مجموعه ضعیف «پدر» ساخته بهرنگ توفیقی بهترین مصداق از این‌گونه مجموعه‌هاست که پس از چرخش روایی بی‌منطق در قسمت پایانی مبنی‌بر زنده‌ماندن پسر جوان که اصلا و ابدا با عقل سلیم جور در‌نمی‌آمد، با درج متنی مبنی بر پایان فصل اول، عملا سر‌و‌ته قصه را به قول معروف سر هم آورده و تا همین امروز که دو‌سال‌و نیم از پایان پخش فصل اول آن می‌گذرد، هیچ نشانه‌ای از تداوم آن دیده نمی‌شود، نه در شبکه دوم به‌عنوان شبکه سازنده و نه در کارگردانش که برای سریال‌سازی در تلویزیون و شبکه نمایش خانگی فرصت سر‌خاراندن هم ندارد. درست شبیه به همین اتفاق درباره مجموعه «نفس» ساخته جلیل سامان رخ داد که در تابستان 96 و به دنبال فرار روزبه (علیرضا کمالی‌نژاد) از حلقه محاصره نیروهای امنیتی نیمه‌کاره و بی‌سرانجام رها شد که تا امروز هم ادامه داشته است و تلویزیون به جای فراهم‌کردن شرایطی برای ادامه ساخت آن، سازنده‌اش را در شبکه‌ای دیگر درگیر یک مجموعه دنباله‌دار دیگر به نام «زیر خاکی» کرده است. جدیدترین دست‌پخت سیما در این زمینه سریال تازه به‌اتمام‌رسیده «خانه امن» است که پس از پایانی شتاب‌زده و پر از حفرات دراماتیک و در‌حالی‌که بی‌دلیل تا سقف 50 قسمت کش داده شده بود، با درج ساده و بی‌دردسر «پایان فصل اول» بدون احترام به مخاطبانی که دو ماه تمام به نظاره‌اش نشسته بودند، به کار خود خاتمه داد و هیچ توضیحی هم از هیچ منبع موثقی ارائه نشد که فصل دوم مجموعه در چه زمانی ساخته و در چه زمانی پخش خواهد شد؟! ای کاش دست‌اندرکاران ارشد در حوزه سریال‌سازی تلویزیون به فکر اتخاذ تدابیری جدی و اساسی برای رفع این معضل جدید باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.