|

تراژدی‌های راسین

شرق: لوسین گلدمن، «بریتانیکوس» را اولین تراژدی حقیقی راسین می‌داند و می‌گوید که در بین نمایش‌نامه‌های راسین تنها سه تراژدی حقیقی دیده می‌شود: «بریتانیکوس»، «برنیس» و «فدر» که هریک از این سه اثر با «یکی از سه نوع ممکن تحقق جدال تراژیک مدرن» منطبق است. ژان راسین از چهره‌های شاخص ادبیات کلاسیک فرانسه است و در کنار کورنی و مولیر، از مهم‌ترین درام‌نویسان قرن هفدهم فرانسه محسوب می‌شود. مدتی پیش دو نمایش‌نامه «بریتانیکوس» و «برنیس» در یک کتاب با ترجمه حسام نقره‌چی در نشر نیلوفر منتشر شد. این دو به ترتیب پنجمین و ششمین نمایش‌نامه‌های راسین هستند. مترجم کتاب در مقدمه‌اش اشاره کرده که راسین پس از موفقیت «آندرو ماک» یک ‌بار در ژانر کمدی طبع‌آزمایی کرد و دوباره سراغ تراژدی رفت که «بریتانیکوس» حاصل این بازگشت است. این نمایش‌نامه در دسامبر ۱۶۶۹ برای اولین‌بار روی صحنه رفت که البته این اجرا چندان موفقیت‌آمیز نبود. البته بعدتر «بریتانیکوس» مقابل لویی چهاردهم اجرا شد و با اقبال شاه مواجه شد و بعد از آن مورد توجه قرار گرفت. برنیس نیز اولین‌بار در نوامبر 1670 در هتل دوبورگرانی روی صحنه رفت.
گلدمن می‌گوید بریتانیکوس به‌محض ورود به صحنه، ضعفش را نمایش می‌دهد. او از آغاز تا پایان فریب نرون و جاسوسش نارسیس را می‌خورد و اجازه می‌دهد گمراهش کنند. او شخصیتی است که «جهان لهش می‌کند اما او نمی‌داند که جهان لهش می‌کند» و این در حالی است که جهان این را به خوبی می‌داند. گلدمن همچنین می‌گوید که بریتانیکوس تنها یکی از شخصیت‌های بسیاری است که جهان را می‌سازند و در واقع مرگ او صرفا بخشی از داستان است که تنها اهمیتش «آغاز‌کردن گره‌گشایی» است: «موضوع بریتانیکوس نزاغ بین ژونی و جهان است و نمایش‌نامه تنها با باز‌شدن گره این نزاع تمام می‌شود. به همین خاطر است که راسین خودش به سادگی پایان‌بندی اولیه آندروماک را تغییر داده بود، هرگز نپذیرفت و شاید حتی تصور هم نکرد، علی‌رغم همه انتقادات، صحنه‌ای را حذف کند یا تغییر دهد که نه‌تنها مبهم بود و به شکل نظام‌مند به باقی نمایش‌نامه پیوسته بود، بلکه درواقع گره‌گشایی اصلی‌اش بود». گلدمن می‌گوید تراژدی راسین در جهانی اجرا می‌شود که در آن اجتماع بشری به‌قدری دوره شده که دیگر حتی چون یاد و خاطره هم وجود ندارد:‌ «تنهایی مفرط و مطلق انسان تراژیک مسئله اصلی و حتی می‌توان گفت تنها مسئله این تراژدی است. در اروپای غربی، از قرون شانزدهم و هفدهم به بعد، جامعه بیشتر و بیشتر از مونادهایی بی‌در‌وپنجره تشکیل می‌شود. اگر در طبقه اول ساختمانی یک تراژدی حقیقی اتفاق بیفتد، هیچ‌کس در طبقه همکف متوجه آن نخواهد شد. اکنون ورطه غیرقابل عبوری شخصیت تراژیک را از بقیه جهان جدا می‌کند. در چنین شرایطی، چگونه به شکلی نظام‌مند احساسات همسرایان را به زندگی شخصیت بپیوندیم؟ مسئله لاینحل است و کافی است به شکست شیلر در عروس مسینا بیندیشیم تا این دشواری را که هر نویسنده تراژیک مدرنی باید لزوما با آن مواجه شود، درک کنیم». گلدمن نمایش‌نامه «برنیس» را تراژدی‌ای بدون واقعه می‌نامد که قهرمان تراژیک، شخصیت اصلی‌اش است و در واقع می‌توان گفت این نمایش‌نامه از منظر شخصیت تراژیک نوشته شده است.

شرق: لوسین گلدمن، «بریتانیکوس» را اولین تراژدی حقیقی راسین می‌داند و می‌گوید که در بین نمایش‌نامه‌های راسین تنها سه تراژدی حقیقی دیده می‌شود: «بریتانیکوس»، «برنیس» و «فدر» که هریک از این سه اثر با «یکی از سه نوع ممکن تحقق جدال تراژیک مدرن» منطبق است. ژان راسین از چهره‌های شاخص ادبیات کلاسیک فرانسه است و در کنار کورنی و مولیر، از مهم‌ترین درام‌نویسان قرن هفدهم فرانسه محسوب می‌شود. مدتی پیش دو نمایش‌نامه «بریتانیکوس» و «برنیس» در یک کتاب با ترجمه حسام نقره‌چی در نشر نیلوفر منتشر شد. این دو به ترتیب پنجمین و ششمین نمایش‌نامه‌های راسین هستند. مترجم کتاب در مقدمه‌اش اشاره کرده که راسین پس از موفقیت «آندرو ماک» یک ‌بار در ژانر کمدی طبع‌آزمایی کرد و دوباره سراغ تراژدی رفت که «بریتانیکوس» حاصل این بازگشت است. این نمایش‌نامه در دسامبر ۱۶۶۹ برای اولین‌بار روی صحنه رفت که البته این اجرا چندان موفقیت‌آمیز نبود. البته بعدتر «بریتانیکوس» مقابل لویی چهاردهم اجرا شد و با اقبال شاه مواجه شد و بعد از آن مورد توجه قرار گرفت. برنیس نیز اولین‌بار در نوامبر 1670 در هتل دوبورگرانی روی صحنه رفت.
گلدمن می‌گوید بریتانیکوس به‌محض ورود به صحنه، ضعفش را نمایش می‌دهد. او از آغاز تا پایان فریب نرون و جاسوسش نارسیس را می‌خورد و اجازه می‌دهد گمراهش کنند. او شخصیتی است که «جهان لهش می‌کند اما او نمی‌داند که جهان لهش می‌کند» و این در حالی است که جهان این را به خوبی می‌داند. گلدمن همچنین می‌گوید که بریتانیکوس تنها یکی از شخصیت‌های بسیاری است که جهان را می‌سازند و در واقع مرگ او صرفا بخشی از داستان است که تنها اهمیتش «آغاز‌کردن گره‌گشایی» است: «موضوع بریتانیکوس نزاغ بین ژونی و جهان است و نمایش‌نامه تنها با باز‌شدن گره این نزاع تمام می‌شود. به همین خاطر است که راسین خودش به سادگی پایان‌بندی اولیه آندروماک را تغییر داده بود، هرگز نپذیرفت و شاید حتی تصور هم نکرد، علی‌رغم همه انتقادات، صحنه‌ای را حذف کند یا تغییر دهد که نه‌تنها مبهم بود و به شکل نظام‌مند به باقی نمایش‌نامه پیوسته بود، بلکه درواقع گره‌گشایی اصلی‌اش بود». گلدمن می‌گوید تراژدی راسین در جهانی اجرا می‌شود که در آن اجتماع بشری به‌قدری دوره شده که دیگر حتی چون یاد و خاطره هم وجود ندارد:‌ «تنهایی مفرط و مطلق انسان تراژیک مسئله اصلی و حتی می‌توان گفت تنها مسئله این تراژدی است. در اروپای غربی، از قرون شانزدهم و هفدهم به بعد، جامعه بیشتر و بیشتر از مونادهایی بی‌در‌وپنجره تشکیل می‌شود. اگر در طبقه اول ساختمانی یک تراژدی حقیقی اتفاق بیفتد، هیچ‌کس در طبقه همکف متوجه آن نخواهد شد. اکنون ورطه غیرقابل عبوری شخصیت تراژیک را از بقیه جهان جدا می‌کند. در چنین شرایطی، چگونه به شکلی نظام‌مند احساسات همسرایان را به زندگی شخصیت بپیوندیم؟ مسئله لاینحل است و کافی است به شکست شیلر در عروس مسینا بیندیشیم تا این دشواری را که هر نویسنده تراژیک مدرنی باید لزوما با آن مواجه شود، درک کنیم». گلدمن نمایش‌نامه «برنیس» را تراژدی‌ای بدون واقعه می‌نامد که قهرمان تراژیک، شخصیت اصلی‌اش است و در واقع می‌توان گفت این نمایش‌نامه از منظر شخصیت تراژیک نوشته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.