نقدی بر کتاب «خودزیستنامه کاری جواد حاتمی»
اهمیت نسل دوم
افشین اخلاصپور . دانشآموخته معماری دانشگاه تهران
این نقد حاصل چند نوبت1 بازخوانی کتاب از سوی نگارنده که از شاگردان مؤلف کتاب است و با پشتوانه خوانش نقد کتاب معماران شهیر ایرانی صورت گرفته است. خودزیستنامههای کاری و کارنامهها همان روایت نقدی اعم از نقد دیگران و شرایط و حالتی پنهان از نقد فرد است که آن خلأ معمول در اتوبیوگرافی شخصی را که حاوی اشتباهات زیسته فرد است، جبران میکند و هرچند مقایسه مؤثر کتاب معماران و اندیشمندان معماری که به زیور طبع آراسته است، نیازمند اهتمامی بیش بر موضوع است، اما کتاب «خودزیستنامه کاری جواد حاتمی» در مقایسه با دو گروه معماران فعال حرفهای که در دوره رونق فعالیت حرفهای از ایشان کتابی نشر یافته یا گزارشنامهها و مجلات مصور گرافیک معماری، کتابی است دارای نظرات صریح و حاوی مدارک اصیل که با کیفیتی فنی و تصویری شکل گرفته و ارائه شده است. همان که از استادی دقیق و صمیمی، چنین انتظاری میرود. چنان که در زیست کاری نیز به طریق تماموکامل و صادق نتیجهای بینقص از مشی کاری و منش خوب باقی گذارده است.
زمان نوشتن کتاب
مؤلف پس از حدود یک دهه از بازنشستگی دانشیاری معماری(!؟) و در 78سالگی تصمیم به تألیف یک اتوبیوگرافی کاری میگیرد که ضمن وجود یک تمامیت حرفهای و حتی احساسی نسبت به معماری و سالیان کار دانشگاهی و کار با دانشجویان و معماران جوان که بیانگر زمینههای درونی مؤلف است، از سوی دیگر هم دوره فقدان استادان نسل انقلاب آموزشی دهههای 40 و 50 خورشیدی در دانشگاه است و هرچند ارزیابی و نقد آموزش در گذار نامبرده خود موضوع و محمل دیگری میطلبد، اما تقارن این گذار آموزشی و بهدسترسیدن این موعد کتاب بر ارزش آن میافزاید. «خودزیستنامه کاری جواد حاتمی»، استاد معماری دانشگاه تهران، سال ۱۳۹۵ خورشیدی در نشر یادآوران منتشر شده و از آن تاریخ در اختیار جامعه معماری گرفته است. کتاب ۲۶۲ صفحه و در قطع خشتی (بزرگ) و چنان که انتظار میرود، بسیار خوب صحافی شده است. کتاب رنگی چاپ شده است و سیاهوسفید یا رنگیبودن محتوای تصویری متناسب با اصالت مدارک مورد اقتباس که با اهتمام مؤثر شاگرد دقیق مؤلف، صادق فیاضی، تنظیم مناسب شده، در این مصحف هستند. انتخاب عنوان (خودزیستنامه کاری) را میتوان بخشی از رویکرد فردی و نیز حرفهای جواد حاتمی دانست؛
دستاورد یک استاد معماری که بر پایه تحصیلات معتبر دانشگاهی در دهه پادفرهنگ 60 میلادی، تجارب فردی، زیست در اروپا، سفرهای مداوم به زوایای ایران و سرزمینهای دور آمریکای شمالی تا خاورمیانه، هندوستان و ژاپن و با پرهیز از پُرگویی و شرح احوال فردی و تأکید بر ارزشهای کار حرفهای که هرچند مبالغهای ندارد، اما متواضع نیز نمینماید. بنابراین گویی شرح احوال کار معماری به زبان خود معمار همراه با انتقال درک فضایی و ادراک فردی به مخاطب معمار، قالب اصلی کتاب است. کتاب علاوه بر پیشگفتار و سخن پایانی سهزبانه، دارای چهار فصل و عنوان است که سه فصل آن هریک نمایه یکی از مقاطع فعالیت - دورههای زمانی کاری مؤلف هستند؛ فصل «تحصیلات، دوره جستوجو و اندوختن»، فصل «زمان کار و تجربه»، فصل «پیشبرد یک روش کاری و انتقال تجربه در دانشگاه» و فصل چهارم یا آخر «دستاورد آموزش» که نمایه و موضوعات رسالههای دانشجویان متناسب با دانشآموختگی دورههای ارشد مهندسی معماری است. فصل نخست شامل نتایج و آثار دوره تحصیل جواد حاتمی در سالهای ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۷ در دانشگاه کارلسروهه (برای اطلاعتان شهری کوچک، اما دارای دانشگاهی مهم و تأثیرگذار بر آلمان و معماری
اروپا -KIT- و در رقابت پیشبرنده اروپا با آموزش نوین دانش درآمریکای شمالی بوده و هست) که توأم با کار معماری تا دستاورد درجه دیپلم مهندس از پروفسور اگون آیرمن (EGON EIERMANN) میشود که یکی از برجستهترین معماران آلمان در نیمه دوم قرن بیستم است. آیرنمن از سال ۱۹۴۷ به دانشگاه کالسروهه میپیوندد و شاید او را بهعنوان یک معمار کارکردگرا برشمرده باشند که در کلیه مقیاسهای معماری - و هنر از جمله طراحی مبلمان و کارگردانی هنری فیلم- کارآزموده و شهیر است. از مهمترین آثار معماری پرشمار و مؤثر وی، خانه اعضای پارلمان آلمان غربی در بُن، ساختمان الیوِتی فرانکفورت، سفارت آلمان غربی در واشنگتن و مرمت (باززندهسازی بنا و معنا با گسترش فضا) کلیسای قیصر ویلهلم در برلین هستند.
اهمیت نسل دوم دانشگاههای پژوهشی
اگر مؤلف کتاب را متعلق به نسل دوم دانشگاهی یا دانشگاههای پژوهشی بدانیم، با این تعریف که تحولات دانشگاهی جهان پیشرو به صورت سه نسل یا بهتازگی چهار نسل توصیف شده است2 نسل اول تا میانه سده بیست میلادی بیشتر بر آموختن و یادگرفتن دانش تأکید دارد و عمدتا حامل ارزشهای کلاسیک مدرن و میراث عصر روشنگری و بعد از آن است. در نسل دوم دانشگاهی که در دهه هشتاد به عرصه آمده است و تحت تأثیر گذر از عصر صنعت به پساصنعت و جامعه اطلاعاتی است، پژوهش و پدیدآوری دانش اهمیت مییابد (نسل سوم، نسل گِرَنتها و اعتبارات و دانشگاههای کارآفرین مانند امآیتی و نسل چهارم، دانشگاه اوایل قرن بیستویکم میلادی و تسهیلگر تغییرات و توسعه پایدار در مقیاس محلی و منطقهای است). دانشگاههای نسل اول که برای ارزشهای اصیل آکادمیک در علمآموزی اهمیت جدی قائلاند؛ ازجمله دانشگاههای فرانسه (نیای دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای زیبا) با تاریخ تکوین از نیمه سده دوازده میلادی که در گذر از سدههای میانی و مقارن رنسانس با اشتغال به آموختن علم، نقش دانشگاه آموزشی را برعهده داشتهاند و مرتبط با خاستگاه علمی مؤلف، مثال بارز دانشگاههای نسل دوم دانشگاههای
هایدلبرگ و همچنین هومبولت آلمان هستند که دانشمند و فیلسوف آلمانی، هومبولت این دانشگاه را در ۱۸۱۰ میلادی بنیاد نهاد که دانشگاهی پژوهشی بود و با اصلاح نظام آموزشی و آزادیهای تحقیق، موجب رهایی از مداخلات خارج از دانشگاه و پیدایی سنت جدید آزادی علمی شد و تا حدی ادامه یافت.
خودزیستنامه کاری جواد حاتمی
پیشگفتار و سخن پایانی فارسی کتاب علاوه بر انتقال درک عمیق مؤلف ایرانی از سوی دو نفر از شاگردان برجسته ایشان که ساکن و دارای تحصیلات تکمیلی کشورهای انگلستان و آلمان هستند، خانم حمیرا شایسته و آقای اعتماد مقدم برگردانده شده و توانسته است با وجود غنای اسناد تصویری استاندارد لابهلای کتاب، محتوای غنی متن کتاب را تا حدودی به خواننده بینالمللی (انگلیسی) و خوانندگان در خاستگاه دانشگاهی مؤلف (آلمان) معرفی کند.
فصل اول: تحصیلات، دوره جستوجو و اندوختن
این فصل که با شرح دقیق و کوتاه دروس دوره تحصیلی مؤلف در صفحه هجده کتاب آغاز میشود، دربرگیرنده دوازده طرح دانشجویی، شامل پروژه دیپلم معماری (دیپلم مهندسی معماری) است که با دقت و امانت بینظیری شامل نام استاد، موضوع و تاریخ و ارائه ترسیمهای خوب و مورد انتظار از مؤلف است که تا حد قابل اعتنایی میتواند همچنان بیانگر دستاوردهای طراحی و فنی در حوزه آموزش قرار گیرد. نکته درخورتوجه در عنوانهای طرحها، هرچند که فاقد موضوعات عجین با بافت شهری موجود و پیچیدگیهای مرتبط هست (و مؤلف در سالهای تدریس معماری در دانشگاه تهران و راهنمایی طرحهای دانشجویی اهمیت بسیاری به زیست و بافتهای موجود کشور ایران، معماری در زمینه و تأکید بر ارزشهای محلی و محیطی داشته است)، ازجمله با طرح عنوانهای خانه من و خانه شخصی معلوم، خانههای اجتماعی و مکانهای عمومی اجتماعی، بهخوبی بیانگر رویکرد اجتماعی و ارزشهای ساخت و زیرساختهای معماری و شهری در آموزش است و گویی معماری را یک عمل مدنی معرفی میکند و معمار را یک عامل اجتماعی مورد تأکید قرار میدهد.
فصل دوم: زمان کار و تجربه
این فصل که دربرگیرنده سالهای مراجعت معمار به ایران تا تاریخ تألیف کتاب است، معرف سیوهشت پروژه در مقیاسها و موضوعات متنوع، ساخته یا فقط تألیفیافته به شمار میرود که در صفحه چهل کتاب فهرست شدهاند. تعدد عنوان خانه در فهرست، گذشته از این وجه که در آثار معماران مرسوم است، نشان از تأکید مؤلف بر تناسبها و ارزشهای طبیعی و ملموس زیستی و تا حدی دوری از عنوانها و القائات هیجانی وقایع اجتماعی و سیاسی روزمره است. داستان تلخ و شیرین «خانه ابریشمی» در صفحه نودوهشت کتاب بر همین مدعاست که سال ۱۳۵۳ خورشیدی بهمثابه ماشینی برای سکونت خانواده آشنایی متولد میشود و بیش از سیودو سال پس از آن در مقابل عوامزدگیها تاب نمیآورد تا بهانه مغتنم استاد به واگذاشتن دانشگاه باشد و فال نیک تولدی تازه، سرگذشتنامه کار معمار شود. فصل دوم حجم بیشتر کتاب، حدود دویست صفحه از آن را دربر گرفته است و حاوی مقاله و چند متن سخنرانی است. ترسیمها و تصاویر دارای دو جنبه دقت و سلیقه ارائه متناسب با زمان تألیف یا اجرا هستند و از طرف دیگر برخاسته از محیط تحصیلی مؤلف و روش و رویکردهای علمیشان که بهطور مشخص فاقد مبالغههای تصویری و نمایشی
در تدوین طرح و اجرا هستند و ارزشهای مانای ساخت و معماری را منعکس میکنند. ایدهها، خانهها و تعداد معدود پروژههایی که ساخته و پابرجا هستند و باقی پروژهها که شامل ترسیمها و تصویرهای مفصلی از مسابقات حرفهای معماری که با دقت و بخشندگی در کتاب معرفی شدهاند، علاوهبر بازگویی شخصیتی حرفهای و دانشگاهی، ذخیره سودمندی از معماری ایران و همچنین نشر کتب معماری به زبان فارسی محسوب میشوند.
فصل سوم: پیشبرد یک روش کاری و انتقال تجربه در دانشگاه
برای معرفی این فصل، خوانندگان این نقد را به خواندن مستقیم چهار صفحه ۲۳۶ تا ۲۳۹ دعوت میکنم که معرف بینش و روش کلی دوره تدریس مؤلف در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در طول سیوهفت سال، سالهای ۱۳۴۸ تا ۱۳۸۵ است و از جمله معرفی مجلات حاوی آثار ایشان در پیوند با نشریات بینالمللی و چند مصحف از فعالیتهای دانشگاهی به همراه دانشجویان که هریک جداگانه نیارمند نقد و معرفی هستند تا تأکید بر تناسبات و گونهشناسی، ارزشهای پایای انسانی و محیطی را مورد بازخوانی قرار دهد.
فصل چهارم: دستاورد آموزش
فصل آخر حاوی فهرست چهلوهفت اثر دانشگاهی یا فارغالتحصیلی است که مرتبط با دانشجویان راهنماییشده کارشناسی ارشد معماری هستند. در صفحات این فصل از هر اثر یک تصویر ارائه و نشاندهنده شمای دستاورد طراحی است و میتوانند توسط خوانندگان از طریق آرشیو دانشگاه و طرق دیگر پیگیری و خوانده شوند. اما بیتردید هریک از این آثار که بدون استثنا چند سال تحصیلی و بیش از زمان متعارف دانشآموختگی مهندسی معماری مرسوم نیز وقت مصروف داشته است از نظر مؤلف کتاب، نقطه تمامکردن یک دوره تحصیلی کامل و آغاز یک دوره مؤثر حرفهای برای آنان محسوب بوده است. به زبان دیگر استهلاک این دستاورد آموزشی در کنشهای معمول حرفهای و آموزشی آن پس، نوعی هدررفت نتایج آموزش گرانبهای مذکور است که این نیز در قالب بررسی آثار شاگردان پس از استاد، موضوع نقد لازم دیگری است.
نقد پایانی: اگر بپذیریم که اتوبیوگرافی (کاری) برای بازگویی کوششهای پسندیده هم باشد، جواد حاتمی با تبلور اعتماد به خویشتن، با صداقت و با عشق به معماری و مسریکردن این عشق به دیگران، با این کتاب بار دیگر بر روش یگانه خویش پافشاری میکند. روشی که در برابر روشهای معمولتر ِ به فلسفه یا گفتار کشاندن طراحی معماری و سبکگرایی و یا فُرم و مصالح گرایی ِ مُد روزی در مدارس معماری ایران، در تقابل قرار میگیرد. این روش آموزشی که شاید در تنوع ابزارهای آموزشی و مطالعاتی از سویی و از سوی دیگر بداهت چند دیسیپلینه و ممزوج بودن معماری با عرصههای دیگر دانش، سلیقهگرا و تنگبینانه به نظر میرسد اما در مقابل، دارای مزیت عمقبخشی به درک و تجربه شخصی و بدون تقلید قرار میگیرد. سه فصل حاوی کار و تجربه جواد حاتمی در این کتاب نشان از امید و اعتماد به نسل جوان دارد و شاهدی است بر تدریس و نوعی کار اخلاقگرا، گویی کار گروهی میتواند و باید در فضای حرفهای و دانشگاهی پرثمر باشد و با اعتقاد خالص و کوشش علمی و پژوهش آزاد، دستاورد کار آموزش در بازشناسی زمینهها و بدیلسازی پاسخ مسائل و نیازهای مناطق و محلهای جغرافیای کشور مؤثر خواهد
بود.
بهره گنجینه چند دهه کار فاخر و آموزش دقیق معماری اصیل و خواندن صبورانه این کتاب برای درک یک الگوی روشمند، هدفدار و با اتکا به نفس ملی در آموزش معماری موفق و در مقیاس جهانی و متفاوت با جریان متعارف آموزش و ترغیب معماری به نسل جوان، ضروری است. با این تأکید که در بازار کتاب فارسی معماری مملو از محتوای تصویری و مونوگرافی، این کتاب همچنان میتواند توازنی در یک فرایند زیست کاری را ارائه و بیان کند.
1. با وجود برنامهریزی برگزاری مناسبتهای نکوداشت «دیپلم مهندس جواد حاتمی» و نیز نقد زنده این کتاب - طی مصوب دوره هفتم کانون مهندسان معمار دانشگاه تهران- و با وجود برگزاری آیین رونمایی کتاب در پردیس دانشکده هنرهای زیبا اما همچنان تنها منبع اصلی فهم و انتقال محتوای کتاب به دلیل فقدان فرصت گفتوگوی ضبطشده مستقیم با مؤلف، تا این تاریخ، همچنان فقط اصل کتاب، تنها مرجع برای نقد آن بهشمار میآید.
2. مقصود فراستخواه، گاهوبیگاهی دانشگاه در ایران، نشر آگاه ۱۳۹۶
این نقد حاصل چند نوبت1 بازخوانی کتاب از سوی نگارنده که از شاگردان مؤلف کتاب است و با پشتوانه خوانش نقد کتاب معماران شهیر ایرانی صورت گرفته است. خودزیستنامههای کاری و کارنامهها همان روایت نقدی اعم از نقد دیگران و شرایط و حالتی پنهان از نقد فرد است که آن خلأ معمول در اتوبیوگرافی شخصی را که حاوی اشتباهات زیسته فرد است، جبران میکند و هرچند مقایسه مؤثر کتاب معماران و اندیشمندان معماری که به زیور طبع آراسته است، نیازمند اهتمامی بیش بر موضوع است، اما کتاب «خودزیستنامه کاری جواد حاتمی» در مقایسه با دو گروه معماران فعال حرفهای که در دوره رونق فعالیت حرفهای از ایشان کتابی نشر یافته یا گزارشنامهها و مجلات مصور گرافیک معماری، کتابی است دارای نظرات صریح و حاوی مدارک اصیل که با کیفیتی فنی و تصویری شکل گرفته و ارائه شده است. همان که از استادی دقیق و صمیمی، چنین انتظاری میرود. چنان که در زیست کاری نیز به طریق تماموکامل و صادق نتیجهای بینقص از مشی کاری و منش خوب باقی گذارده است.
زمان نوشتن کتاب
مؤلف پس از حدود یک دهه از بازنشستگی دانشیاری معماری(!؟) و در 78سالگی تصمیم به تألیف یک اتوبیوگرافی کاری میگیرد که ضمن وجود یک تمامیت حرفهای و حتی احساسی نسبت به معماری و سالیان کار دانشگاهی و کار با دانشجویان و معماران جوان که بیانگر زمینههای درونی مؤلف است، از سوی دیگر هم دوره فقدان استادان نسل انقلاب آموزشی دهههای 40 و 50 خورشیدی در دانشگاه است و هرچند ارزیابی و نقد آموزش در گذار نامبرده خود موضوع و محمل دیگری میطلبد، اما تقارن این گذار آموزشی و بهدسترسیدن این موعد کتاب بر ارزش آن میافزاید. «خودزیستنامه کاری جواد حاتمی»، استاد معماری دانشگاه تهران، سال ۱۳۹۵ خورشیدی در نشر یادآوران منتشر شده و از آن تاریخ در اختیار جامعه معماری گرفته است. کتاب ۲۶۲ صفحه و در قطع خشتی (بزرگ) و چنان که انتظار میرود، بسیار خوب صحافی شده است. کتاب رنگی چاپ شده است و سیاهوسفید یا رنگیبودن محتوای تصویری متناسب با اصالت مدارک مورد اقتباس که با اهتمام مؤثر شاگرد دقیق مؤلف، صادق فیاضی، تنظیم مناسب شده، در این مصحف هستند. انتخاب عنوان (خودزیستنامه کاری) را میتوان بخشی از رویکرد فردی و نیز حرفهای جواد حاتمی دانست؛
دستاورد یک استاد معماری که بر پایه تحصیلات معتبر دانشگاهی در دهه پادفرهنگ 60 میلادی، تجارب فردی، زیست در اروپا، سفرهای مداوم به زوایای ایران و سرزمینهای دور آمریکای شمالی تا خاورمیانه، هندوستان و ژاپن و با پرهیز از پُرگویی و شرح احوال فردی و تأکید بر ارزشهای کار حرفهای که هرچند مبالغهای ندارد، اما متواضع نیز نمینماید. بنابراین گویی شرح احوال کار معماری به زبان خود معمار همراه با انتقال درک فضایی و ادراک فردی به مخاطب معمار، قالب اصلی کتاب است. کتاب علاوه بر پیشگفتار و سخن پایانی سهزبانه، دارای چهار فصل و عنوان است که سه فصل آن هریک نمایه یکی از مقاطع فعالیت - دورههای زمانی کاری مؤلف هستند؛ فصل «تحصیلات، دوره جستوجو و اندوختن»، فصل «زمان کار و تجربه»، فصل «پیشبرد یک روش کاری و انتقال تجربه در دانشگاه» و فصل چهارم یا آخر «دستاورد آموزش» که نمایه و موضوعات رسالههای دانشجویان متناسب با دانشآموختگی دورههای ارشد مهندسی معماری است. فصل نخست شامل نتایج و آثار دوره تحصیل جواد حاتمی در سالهای ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۷ در دانشگاه کارلسروهه (برای اطلاعتان شهری کوچک، اما دارای دانشگاهی مهم و تأثیرگذار بر آلمان و معماری
اروپا -KIT- و در رقابت پیشبرنده اروپا با آموزش نوین دانش درآمریکای شمالی بوده و هست) که توأم با کار معماری تا دستاورد درجه دیپلم مهندس از پروفسور اگون آیرمن (EGON EIERMANN) میشود که یکی از برجستهترین معماران آلمان در نیمه دوم قرن بیستم است. آیرنمن از سال ۱۹۴۷ به دانشگاه کالسروهه میپیوندد و شاید او را بهعنوان یک معمار کارکردگرا برشمرده باشند که در کلیه مقیاسهای معماری - و هنر از جمله طراحی مبلمان و کارگردانی هنری فیلم- کارآزموده و شهیر است. از مهمترین آثار معماری پرشمار و مؤثر وی، خانه اعضای پارلمان آلمان غربی در بُن، ساختمان الیوِتی فرانکفورت، سفارت آلمان غربی در واشنگتن و مرمت (باززندهسازی بنا و معنا با گسترش فضا) کلیسای قیصر ویلهلم در برلین هستند.
اهمیت نسل دوم دانشگاههای پژوهشی
اگر مؤلف کتاب را متعلق به نسل دوم دانشگاهی یا دانشگاههای پژوهشی بدانیم، با این تعریف که تحولات دانشگاهی جهان پیشرو به صورت سه نسل یا بهتازگی چهار نسل توصیف شده است2 نسل اول تا میانه سده بیست میلادی بیشتر بر آموختن و یادگرفتن دانش تأکید دارد و عمدتا حامل ارزشهای کلاسیک مدرن و میراث عصر روشنگری و بعد از آن است. در نسل دوم دانشگاهی که در دهه هشتاد به عرصه آمده است و تحت تأثیر گذر از عصر صنعت به پساصنعت و جامعه اطلاعاتی است، پژوهش و پدیدآوری دانش اهمیت مییابد (نسل سوم، نسل گِرَنتها و اعتبارات و دانشگاههای کارآفرین مانند امآیتی و نسل چهارم، دانشگاه اوایل قرن بیستویکم میلادی و تسهیلگر تغییرات و توسعه پایدار در مقیاس محلی و منطقهای است). دانشگاههای نسل اول که برای ارزشهای اصیل آکادمیک در علمآموزی اهمیت جدی قائلاند؛ ازجمله دانشگاههای فرانسه (نیای دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای زیبا) با تاریخ تکوین از نیمه سده دوازده میلادی که در گذر از سدههای میانی و مقارن رنسانس با اشتغال به آموختن علم، نقش دانشگاه آموزشی را برعهده داشتهاند و مرتبط با خاستگاه علمی مؤلف، مثال بارز دانشگاههای نسل دوم دانشگاههای
هایدلبرگ و همچنین هومبولت آلمان هستند که دانشمند و فیلسوف آلمانی، هومبولت این دانشگاه را در ۱۸۱۰ میلادی بنیاد نهاد که دانشگاهی پژوهشی بود و با اصلاح نظام آموزشی و آزادیهای تحقیق، موجب رهایی از مداخلات خارج از دانشگاه و پیدایی سنت جدید آزادی علمی شد و تا حدی ادامه یافت.
خودزیستنامه کاری جواد حاتمی
پیشگفتار و سخن پایانی فارسی کتاب علاوه بر انتقال درک عمیق مؤلف ایرانی از سوی دو نفر از شاگردان برجسته ایشان که ساکن و دارای تحصیلات تکمیلی کشورهای انگلستان و آلمان هستند، خانم حمیرا شایسته و آقای اعتماد مقدم برگردانده شده و توانسته است با وجود غنای اسناد تصویری استاندارد لابهلای کتاب، محتوای غنی متن کتاب را تا حدودی به خواننده بینالمللی (انگلیسی) و خوانندگان در خاستگاه دانشگاهی مؤلف (آلمان) معرفی کند.
فصل اول: تحصیلات، دوره جستوجو و اندوختن
این فصل که با شرح دقیق و کوتاه دروس دوره تحصیلی مؤلف در صفحه هجده کتاب آغاز میشود، دربرگیرنده دوازده طرح دانشجویی، شامل پروژه دیپلم معماری (دیپلم مهندسی معماری) است که با دقت و امانت بینظیری شامل نام استاد، موضوع و تاریخ و ارائه ترسیمهای خوب و مورد انتظار از مؤلف است که تا حد قابل اعتنایی میتواند همچنان بیانگر دستاوردهای طراحی و فنی در حوزه آموزش قرار گیرد. نکته درخورتوجه در عنوانهای طرحها، هرچند که فاقد موضوعات عجین با بافت شهری موجود و پیچیدگیهای مرتبط هست (و مؤلف در سالهای تدریس معماری در دانشگاه تهران و راهنمایی طرحهای دانشجویی اهمیت بسیاری به زیست و بافتهای موجود کشور ایران، معماری در زمینه و تأکید بر ارزشهای محلی و محیطی داشته است)، ازجمله با طرح عنوانهای خانه من و خانه شخصی معلوم، خانههای اجتماعی و مکانهای عمومی اجتماعی، بهخوبی بیانگر رویکرد اجتماعی و ارزشهای ساخت و زیرساختهای معماری و شهری در آموزش است و گویی معماری را یک عمل مدنی معرفی میکند و معمار را یک عامل اجتماعی مورد تأکید قرار میدهد.
فصل دوم: زمان کار و تجربه
این فصل که دربرگیرنده سالهای مراجعت معمار به ایران تا تاریخ تألیف کتاب است، معرف سیوهشت پروژه در مقیاسها و موضوعات متنوع، ساخته یا فقط تألیفیافته به شمار میرود که در صفحه چهل کتاب فهرست شدهاند. تعدد عنوان خانه در فهرست، گذشته از این وجه که در آثار معماران مرسوم است، نشان از تأکید مؤلف بر تناسبها و ارزشهای طبیعی و ملموس زیستی و تا حدی دوری از عنوانها و القائات هیجانی وقایع اجتماعی و سیاسی روزمره است. داستان تلخ و شیرین «خانه ابریشمی» در صفحه نودوهشت کتاب بر همین مدعاست که سال ۱۳۵۳ خورشیدی بهمثابه ماشینی برای سکونت خانواده آشنایی متولد میشود و بیش از سیودو سال پس از آن در مقابل عوامزدگیها تاب نمیآورد تا بهانه مغتنم استاد به واگذاشتن دانشگاه باشد و فال نیک تولدی تازه، سرگذشتنامه کار معمار شود. فصل دوم حجم بیشتر کتاب، حدود دویست صفحه از آن را دربر گرفته است و حاوی مقاله و چند متن سخنرانی است. ترسیمها و تصاویر دارای دو جنبه دقت و سلیقه ارائه متناسب با زمان تألیف یا اجرا هستند و از طرف دیگر برخاسته از محیط تحصیلی مؤلف و روش و رویکردهای علمیشان که بهطور مشخص فاقد مبالغههای تصویری و نمایشی
در تدوین طرح و اجرا هستند و ارزشهای مانای ساخت و معماری را منعکس میکنند. ایدهها، خانهها و تعداد معدود پروژههایی که ساخته و پابرجا هستند و باقی پروژهها که شامل ترسیمها و تصویرهای مفصلی از مسابقات حرفهای معماری که با دقت و بخشندگی در کتاب معرفی شدهاند، علاوهبر بازگویی شخصیتی حرفهای و دانشگاهی، ذخیره سودمندی از معماری ایران و همچنین نشر کتب معماری به زبان فارسی محسوب میشوند.
فصل سوم: پیشبرد یک روش کاری و انتقال تجربه در دانشگاه
برای معرفی این فصل، خوانندگان این نقد را به خواندن مستقیم چهار صفحه ۲۳۶ تا ۲۳۹ دعوت میکنم که معرف بینش و روش کلی دوره تدریس مؤلف در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در طول سیوهفت سال، سالهای ۱۳۴۸ تا ۱۳۸۵ است و از جمله معرفی مجلات حاوی آثار ایشان در پیوند با نشریات بینالمللی و چند مصحف از فعالیتهای دانشگاهی به همراه دانشجویان که هریک جداگانه نیارمند نقد و معرفی هستند تا تأکید بر تناسبات و گونهشناسی، ارزشهای پایای انسانی و محیطی را مورد بازخوانی قرار دهد.
فصل چهارم: دستاورد آموزش
فصل آخر حاوی فهرست چهلوهفت اثر دانشگاهی یا فارغالتحصیلی است که مرتبط با دانشجویان راهنماییشده کارشناسی ارشد معماری هستند. در صفحات این فصل از هر اثر یک تصویر ارائه و نشاندهنده شمای دستاورد طراحی است و میتوانند توسط خوانندگان از طریق آرشیو دانشگاه و طرق دیگر پیگیری و خوانده شوند. اما بیتردید هریک از این آثار که بدون استثنا چند سال تحصیلی و بیش از زمان متعارف دانشآموختگی مهندسی معماری مرسوم نیز وقت مصروف داشته است از نظر مؤلف کتاب، نقطه تمامکردن یک دوره تحصیلی کامل و آغاز یک دوره مؤثر حرفهای برای آنان محسوب بوده است. به زبان دیگر استهلاک این دستاورد آموزشی در کنشهای معمول حرفهای و آموزشی آن پس، نوعی هدررفت نتایج آموزش گرانبهای مذکور است که این نیز در قالب بررسی آثار شاگردان پس از استاد، موضوع نقد لازم دیگری است.
نقد پایانی: اگر بپذیریم که اتوبیوگرافی (کاری) برای بازگویی کوششهای پسندیده هم باشد، جواد حاتمی با تبلور اعتماد به خویشتن، با صداقت و با عشق به معماری و مسریکردن این عشق به دیگران، با این کتاب بار دیگر بر روش یگانه خویش پافشاری میکند. روشی که در برابر روشهای معمولتر ِ به فلسفه یا گفتار کشاندن طراحی معماری و سبکگرایی و یا فُرم و مصالح گرایی ِ مُد روزی در مدارس معماری ایران، در تقابل قرار میگیرد. این روش آموزشی که شاید در تنوع ابزارهای آموزشی و مطالعاتی از سویی و از سوی دیگر بداهت چند دیسیپلینه و ممزوج بودن معماری با عرصههای دیگر دانش، سلیقهگرا و تنگبینانه به نظر میرسد اما در مقابل، دارای مزیت عمقبخشی به درک و تجربه شخصی و بدون تقلید قرار میگیرد. سه فصل حاوی کار و تجربه جواد حاتمی در این کتاب نشان از امید و اعتماد به نسل جوان دارد و شاهدی است بر تدریس و نوعی کار اخلاقگرا، گویی کار گروهی میتواند و باید در فضای حرفهای و دانشگاهی پرثمر باشد و با اعتقاد خالص و کوشش علمی و پژوهش آزاد، دستاورد کار آموزش در بازشناسی زمینهها و بدیلسازی پاسخ مسائل و نیازهای مناطق و محلهای جغرافیای کشور مؤثر خواهد
بود.
بهره گنجینه چند دهه کار فاخر و آموزش دقیق معماری اصیل و خواندن صبورانه این کتاب برای درک یک الگوی روشمند، هدفدار و با اتکا به نفس ملی در آموزش معماری موفق و در مقیاس جهانی و متفاوت با جریان متعارف آموزش و ترغیب معماری به نسل جوان، ضروری است. با این تأکید که در بازار کتاب فارسی معماری مملو از محتوای تصویری و مونوگرافی، این کتاب همچنان میتواند توازنی در یک فرایند زیست کاری را ارائه و بیان کند.
1. با وجود برنامهریزی برگزاری مناسبتهای نکوداشت «دیپلم مهندس جواد حاتمی» و نیز نقد زنده این کتاب - طی مصوب دوره هفتم کانون مهندسان معمار دانشگاه تهران- و با وجود برگزاری آیین رونمایی کتاب در پردیس دانشکده هنرهای زیبا اما همچنان تنها منبع اصلی فهم و انتقال محتوای کتاب به دلیل فقدان فرصت گفتوگوی ضبطشده مستقیم با مؤلف، تا این تاریخ، همچنان فقط اصل کتاب، تنها مرجع برای نقد آن بهشمار میآید.
2. مقصود فراستخواه، گاهوبیگاهی دانشگاه در ایران، نشر آگاه ۱۳۹۶
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.