|

روزها ما میان مردگان می‌لغزیم

زهرا مشتاق

با عالیه مطلب‌زاده شبانه جمع می‌کنیم می‌رویم بم. هرچی دستمان رسیده جمع کردیم، پتو و لباس گرم، کنسرو و آب. همه‌چیز را بار وانت نیسان کردیم و خودمان می‌رویم که سوار هواپیما شویم. عالیه با دوربین عکاسی می‌آید، من با دوربین فیلم‌برداری. مهرآباد قیامت است، از بس زخمی آورده‌اند. فیلم‌گرفتن را از همان‌جا شروع می‌کنم. کارتم را نشان می‌دهم و فیلم می‌گیرم. پلان اول پیرمردی مجروح که از زیر آوار خانه‌اش بیرون کشیده شده، اما هنوز کلید خانه‌اش گل گردنش آویزان است.

فرودگاه بم ویرانه است. فکر می‌کنم جای اشتباهی پیاده شده‌ام، نباید ایران باشد. چند ماه قبل که آمده بودم ارگ بم، همه‌چیز گل و بلبل بود. چه اتفاقی افتاده؟ زلزله آمده؟ زلزله آمده. پنجم دی‌ماه سال ۸۲ است. بم یخ است، از سرما می‌شود قندیل بست. من خبرنگار و عالیه مطلب‌زاده عکاس آمده‌ایم برای کمک. هر کجا کاری باشد هستیم. یک‌راست می‌برندمان بیمارستان امام بم که یکی از مقرهاست. از شهر که رد می‌شویم مبهوتیم. تنها کلمه‌هایی که از دهانمان خارج می‌شود وای وای وای... .
ما روی مرده‌ها راه می‌رویم. پاهایمان را از میان مرده‌ها عبور می‌دهیم تا در انبوه اجساد فرونرویم. شهر در تسخیر مردگانی است که تا دیروز، دو روز پیش هنوز بوده‌اند، زندگی می‌کرده‌اند و برای فصل داغ خرماپزان و برداشت نخل‌هایشان نقشه می‌کشیده‌اند.
شهر پر از نیروهای داوطلب هلال احمر و صلیب سرخ جهانی است. می‌شود گفت از تمام دنیا برای کمک آمده‌اند. جلیقه‌پوشانی با نشان صلیب و هلال. کوهی از نان، بطری‌های آب و کنسرو. بیشتر از جیغ و شیون، صدای برنده سکوت است که به شکل هولناکی همه‌جا را فراگرفته است. ما در حیاط بیمارستان، داخل باغچه چادر زده‌ایم. شب را با چند پرستار و پزشک، توی همین چادر می‌خوابیم. هرچه داریم می‌پوشیم و باز سرما نمی‌گذارد که همان چند ساعت بخوابیم تا برای صبح خیلی زود فردا هنوز انرژی ایستادن و سرپاماندن داشته باشیم. از چادر می‌زنیم بیرون. چند پزشک شیفت بیرون چادرها آتش روشن کرده‌اند. اهل همه‌جا هستند. از داوطلب تا موظف. مرد مجنونی را می‌آورند که میان گریه‌هایش می‌خندد و داستان می‌گوید. التماس می‌کند که دست‌هایش را قطع کنند. داد می‌کشد که با همین دست‌ها زنش و بچه‌هایش را خاک کرده. با همین دست‌ها لای چشم‌های نیمه‌بازشان را خاک ریخته و خود مادر‌مرده‌اش موقع زلزله نبوده که با خانواده‌اش برود. ژولیده است. به سرش می‌کوبد و التماس می‌کند دست‌هایش قطع شود. می‌گوید نمی‌خواهد، دستی را که چهار عزیز را خاک کرده نمی‌خواهد. وسط حرف‌هایش می‌زند زیر خنده. لباس‌هایش را می‌کند و راه می‌رود. چند دکتر بغلش می‌کنند. مرد داغدار نعره‌ای می‌کشد و از هوش می‌رود. یکی از دکترها گریه می‌کند و یک آمپول دیگر به مرد می‌زند.
ما توی شهریم. عالیه خویشتن‌دار است. من نه. خانه‌ها، خیابان‌ها، همه‌جا، همه‌جا انباشته از جسد است. در هر ماشین، توی صندلی‌ها و صندوق عقب، کنار راننده، جسدها را روی هم تلنبار کرده‌اند. جسدهای بدون بو، خونین، تکه‌پاره. جسدهای فامیل، خانواده، هم‌محله‌ای. کوچه‌های تمام‌شده، خیابان‌های ناپدیدشده و آد‌م‌هایی که دیگر نیستند. روی تنها دیوار مانده از یک خانه، یک قاب است. تاریخش درست مال چند روز قبل است. دختری که چند روز قبل از رشته پرستاری فارغ‌التحصیل شده و مادرش از خوشحالی مدرک را قاب کرده روی دیوار زده است و حالا همه ردیف کنار هم خوابیده‌اند؛ پدر، مادر، پرستار جوان و پسر و دختری نوجوان. روی هرکدامشان چیزی کشیده‌اند؛ چادر، پتو، ملافه. ناگهان پسری با شیون از راه می‌رسد. بابک؛ تنها بازمانده خانواده. به حال خودش نیست؛ رو‌اندازه‌‌ها را کنار می‌زند، یک بار مادرش را بغل می‌گیرد، یک بار پدرش را. به خواهر پرستارش که می‌رسد سرش را می‌کوبد به تنها دیوار باقی مانده از جایی که زمانی خانه‌اش بوده است. عالیه بی‌طاقت می‌شود. دوربینش را می‌گذارد زمین و می‌رود سمت پسر جوان. سعی می‌کند آرامش کند. مادر خانواده دست راستش پر از النگوی طلاست. عالیه به چند نفر می‌گوید النگوها را دربیاورند بدهند دست پسر.
خانه بعدی زنی است که با خجالت نگاهمان می‌کند. تنها خانه سالم در کوچه‌ای ویران. با چشم‌های سرمه‌کشیده، میان حیاط دست در حوض آب، صورتش را با لیف می‌شوید. زلزله فقط در خانه‌اش را از جا درآورده. همین است که می‌شود دیدش. نگاهش کرد. با کمی تعجب، کمی اندوه و حتی شادمانی از زنده‌بودنش. رویش را برمی‌گرداند. انگار که از زنده‌ماندنش خجالت‌زده باشد. راه می‌رویم و زمین زیر پایمان می‌لرزد. بیمارستان تخلیه شده است. سقف و دیوارها پر از قاچ‌های بزرگ است. سه، چهار صبح است. دوربین را روشن می‌کنم و میان اتاق‌های خالی ویلان می‌شوم. هنوز بالای تخت‌ها اسم پزشک و بیمار هست. رختخواب‌های صورتی‌رنگ مرتب‌نشده، چرخ‌های حمل دارو و پرونده‌های مخصوص شرح حال بیماران. زمین زیر پایم لرزان است. حتی صداهایی شنیده می‌شود. جرئت نمی‌کنم بروم طبقه بالا. صدایم می‌کنند بیا بیرون، بیا بیرون. پس‌لرزه‌های تمام‌نشدنی.
دوربینم را انداخته‌ام روی دوشم و نصفه‌شب میان شهر تباه‌شده سرگردانم. بلدوزر دارد جایی را می‌کند. هر کس توانسته نور و چراغی آورده. یک خوابگاه دختران دانشجوست. می‌گویند هنوز صدای ناله می‌آید. همه‌جا سوخته، زلزله انگار منجر به سوختن شده. از عمق خاک چیزهایی بیرون می‌ریزد. چنگ می‌زنم و بغل می‌گیرم. آلبوم عکس است و دخترهای خوشحالی که با خوشبختی به دوربین می‌خندند؛ بعضی ژست گرفته‌اند، مسخره‌بازی درآورده‌اند، شکلک درآورده و پنهانی برای دوست‌های دیگر گوش گذاشته‌اند. بعضی دخترها هم سنگین و رنگین با لبخندهای پرخجالت ایستاده‌اند و عکس گرفته‌اند. تولد است. همه دور کیک سفیدرنگ با حاشیه صورتی عکس گرفته‌اند. پشت یکی از عکس‌ها نوشته شده یادگاری از تولد ۲۱سالگی با بچه‌های خوابگاه. تاریخ ۲۸ آذر ۱۳۸۲، بم، کرمان، آلما، دانشجو از تهران. پخش می‌شوم روی زمین. روی دامن مانتویم هنوز چند دفترچه خاطرات نیمه‌سوخته و یک قرآن کوچک با جلد سبزرنگ که جز بوی سوختگی کاملا سالم مانده، باقی است.
شهر پر از سگ‌های تربیت‌شده‌ای است که به جست‌وجوی آدم‌های گم‌شده هستند؛ از مرده تا زنده و گرفتار در آوار. میان خانه‌ای ویران‌شده سگی بلند پارس می‌کند. درست زیر یک آهن بزرگ و فروافتاده. امدادگران هلال احمر شروع به کندن می‌کنند، با هرچه که دارند. ناگهان سری با موهای پرپشت سیاه‌رنگ پیدا می‌شود. من جیغ می‌کشم. جیغ‌هایی بلند. کم‌کم بدن پسر نوجوان پدیدار می‌شود. لباس خانه تنش است، با پیژامه‌ای راحت. در خواب رفته. هیچ نفهمیده. آهن عظیم به سرش کوبیده شده و در آن رفته. 14، 15 سال بیشتر ندارد. دست‌هایم رعشه می‌گیرد. عالیه دوربین را از دستم می‌گیرد و من به خاک می‌افتم و بلند یا علی می‌گویم. پسرک را می‌آورند کنار من روی زمین می‌گذارند و من دیگر هیچ نمی‌فهمم.
ما؛ همه ما که در تاریخ پنجم دی‌ماه سال ۱۳۸۲ و روزهای پس از آن در بم هستیم، آدم‌های زنده‌ای هستیم که در زمان حیات قیامت را تجربه کرده‌ایم و این منحصرترین تجربه دردناکی است که جز ما کسی معنایش را نمی‌داند. ما میان مردگان لغزیده‌ایم و به‌گونه‌ای گام برداشتیم که دستی یا پایی لگد نکنیم. و در فراخی گورستان عظیم، انبوهی از مردگان را در گورهای دسته‌جمعی به خاک سپرده‌ایم. من دختران شجاع امدادگری دیده‌ام که زنان مرده را تیمم داده‌اند و پدرهایی که پسران مرده خود را بر دوش حمل می‌کرده‌اند، چون حمایلی بر گردن و مبهوت به جایی بی‌نشان نگاه می‌کرده و راه می‌رفته‌اند. من بر زمینی فراخ راه رفته‌ام که گرداگردم مردگانی بودند که با چشم‌های نیمه‌باز سراغ زندگی را از من می‌گرفتند؛ دشتی فراخ ‌که قیامت محض بود.

با عالیه مطلب‌زاده شبانه جمع می‌کنیم می‌رویم بم. هرچی دستمان رسیده جمع کردیم، پتو و لباس گرم، کنسرو و آب. همه‌چیز را بار وانت نیسان کردیم و خودمان می‌رویم که سوار هواپیما شویم. عالیه با دوربین عکاسی می‌آید، من با دوربین فیلم‌برداری. مهرآباد قیامت است، از بس زخمی آورده‌اند. فیلم‌گرفتن را از همان‌جا شروع می‌کنم. کارتم را نشان می‌دهم و فیلم می‌گیرم. پلان اول پیرمردی مجروح که از زیر آوار خانه‌اش بیرون کشیده شده، اما هنوز کلید خانه‌اش گل گردنش آویزان است.

فرودگاه بم ویرانه است. فکر می‌کنم جای اشتباهی پیاده شده‌ام، نباید ایران باشد. چند ماه قبل که آمده بودم ارگ بم، همه‌چیز گل و بلبل بود. چه اتفاقی افتاده؟ زلزله آمده؟ زلزله آمده. پنجم دی‌ماه سال ۸۲ است. بم یخ است، از سرما می‌شود قندیل بست. من خبرنگار و عالیه مطلب‌زاده عکاس آمده‌ایم برای کمک. هر کجا کاری باشد هستیم. یک‌راست می‌برندمان بیمارستان امام بم که یکی از مقرهاست. از شهر که رد می‌شویم مبهوتیم. تنها کلمه‌هایی که از دهانمان خارج می‌شود وای وای وای... .
ما روی مرده‌ها راه می‌رویم. پاهایمان را از میان مرده‌ها عبور می‌دهیم تا در انبوه اجساد فرونرویم. شهر در تسخیر مردگانی است که تا دیروز، دو روز پیش هنوز بوده‌اند، زندگی می‌کرده‌اند و برای فصل داغ خرماپزان و برداشت نخل‌هایشان نقشه می‌کشیده‌اند.
شهر پر از نیروهای داوطلب هلال احمر و صلیب سرخ جهانی است. می‌شود گفت از تمام دنیا برای کمک آمده‌اند. جلیقه‌پوشانی با نشان صلیب و هلال. کوهی از نان، بطری‌های آب و کنسرو. بیشتر از جیغ و شیون، صدای برنده سکوت است که به شکل هولناکی همه‌جا را فراگرفته است. ما در حیاط بیمارستان، داخل باغچه چادر زده‌ایم. شب را با چند پرستار و پزشک، توی همین چادر می‌خوابیم. هرچه داریم می‌پوشیم و باز سرما نمی‌گذارد که همان چند ساعت بخوابیم تا برای صبح خیلی زود فردا هنوز انرژی ایستادن و سرپاماندن داشته باشیم. از چادر می‌زنیم بیرون. چند پزشک شیفت بیرون چادرها آتش روشن کرده‌اند. اهل همه‌جا هستند. از داوطلب تا موظف. مرد مجنونی را می‌آورند که میان گریه‌هایش می‌خندد و داستان می‌گوید. التماس می‌کند که دست‌هایش را قطع کنند. داد می‌کشد که با همین دست‌ها زنش و بچه‌هایش را خاک کرده. با همین دست‌ها لای چشم‌های نیمه‌بازشان را خاک ریخته و خود مادر‌مرده‌اش موقع زلزله نبوده که با خانواده‌اش برود. ژولیده است. به سرش می‌کوبد و التماس می‌کند دست‌هایش قطع شود. می‌گوید نمی‌خواهد، دستی را که چهار عزیز را خاک کرده نمی‌خواهد. وسط حرف‌هایش می‌زند زیر خنده. لباس‌هایش را می‌کند و راه می‌رود. چند دکتر بغلش می‌کنند. مرد داغدار نعره‌ای می‌کشد و از هوش می‌رود. یکی از دکترها گریه می‌کند و یک آمپول دیگر به مرد می‌زند.
ما توی شهریم. عالیه خویشتن‌دار است. من نه. خانه‌ها، خیابان‌ها، همه‌جا، همه‌جا انباشته از جسد است. در هر ماشین، توی صندلی‌ها و صندوق عقب، کنار راننده، جسدها را روی هم تلنبار کرده‌اند. جسدهای بدون بو، خونین، تکه‌پاره. جسدهای فامیل، خانواده، هم‌محله‌ای. کوچه‌های تمام‌شده، خیابان‌های ناپدیدشده و آد‌م‌هایی که دیگر نیستند. روی تنها دیوار مانده از یک خانه، یک قاب است. تاریخش درست مال چند روز قبل است. دختری که چند روز قبل از رشته پرستاری فارغ‌التحصیل شده و مادرش از خوشحالی مدرک را قاب کرده روی دیوار زده است و حالا همه ردیف کنار هم خوابیده‌اند؛ پدر، مادر، پرستار جوان و پسر و دختری نوجوان. روی هرکدامشان چیزی کشیده‌اند؛ چادر، پتو، ملافه. ناگهان پسری با شیون از راه می‌رسد. بابک؛ تنها بازمانده خانواده. به حال خودش نیست؛ رو‌اندازه‌‌ها را کنار می‌زند، یک بار مادرش را بغل می‌گیرد، یک بار پدرش را. به خواهر پرستارش که می‌رسد سرش را می‌کوبد به تنها دیوار باقی مانده از جایی که زمانی خانه‌اش بوده است. عالیه بی‌طاقت می‌شود. دوربینش را می‌گذارد زمین و می‌رود سمت پسر جوان. سعی می‌کند آرامش کند. مادر خانواده دست راستش پر از النگوی طلاست. عالیه به چند نفر می‌گوید النگوها را دربیاورند بدهند دست پسر.
خانه بعدی زنی است که با خجالت نگاهمان می‌کند. تنها خانه سالم در کوچه‌ای ویران. با چشم‌های سرمه‌کشیده، میان حیاط دست در حوض آب، صورتش را با لیف می‌شوید. زلزله فقط در خانه‌اش را از جا درآورده. همین است که می‌شود دیدش. نگاهش کرد. با کمی تعجب، کمی اندوه و حتی شادمانی از زنده‌بودنش. رویش را برمی‌گرداند. انگار که از زنده‌ماندنش خجالت‌زده باشد. راه می‌رویم و زمین زیر پایمان می‌لرزد. بیمارستان تخلیه شده است. سقف و دیوارها پر از قاچ‌های بزرگ است. سه، چهار صبح است. دوربین را روشن می‌کنم و میان اتاق‌های خالی ویلان می‌شوم. هنوز بالای تخت‌ها اسم پزشک و بیمار هست. رختخواب‌های صورتی‌رنگ مرتب‌نشده، چرخ‌های حمل دارو و پرونده‌های مخصوص شرح حال بیماران. زمین زیر پایم لرزان است. حتی صداهایی شنیده می‌شود. جرئت نمی‌کنم بروم طبقه بالا. صدایم می‌کنند بیا بیرون، بیا بیرون. پس‌لرزه‌های تمام‌نشدنی.
دوربینم را انداخته‌ام روی دوشم و نصفه‌شب میان شهر تباه‌شده سرگردانم. بلدوزر دارد جایی را می‌کند. هر کس توانسته نور و چراغی آورده. یک خوابگاه دختران دانشجوست. می‌گویند هنوز صدای ناله می‌آید. همه‌جا سوخته، زلزله انگار منجر به سوختن شده. از عمق خاک چیزهایی بیرون می‌ریزد. چنگ می‌زنم و بغل می‌گیرم. آلبوم عکس است و دخترهای خوشحالی که با خوشبختی به دوربین می‌خندند؛ بعضی ژست گرفته‌اند، مسخره‌بازی درآورده‌اند، شکلک درآورده و پنهانی برای دوست‌های دیگر گوش گذاشته‌اند. بعضی دخترها هم سنگین و رنگین با لبخندهای پرخجالت ایستاده‌اند و عکس گرفته‌اند. تولد است. همه دور کیک سفیدرنگ با حاشیه صورتی عکس گرفته‌اند. پشت یکی از عکس‌ها نوشته شده یادگاری از تولد ۲۱سالگی با بچه‌های خوابگاه. تاریخ ۲۸ آذر ۱۳۸۲، بم، کرمان، آلما، دانشجو از تهران. پخش می‌شوم روی زمین. روی دامن مانتویم هنوز چند دفترچه خاطرات نیمه‌سوخته و یک قرآن کوچک با جلد سبزرنگ که جز بوی سوختگی کاملا سالم مانده، باقی است.
شهر پر از سگ‌های تربیت‌شده‌ای است که به جست‌وجوی آدم‌های گم‌شده هستند؛ از مرده تا زنده و گرفتار در آوار. میان خانه‌ای ویران‌شده سگی بلند پارس می‌کند. درست زیر یک آهن بزرگ و فروافتاده. امدادگران هلال احمر شروع به کندن می‌کنند، با هرچه که دارند. ناگهان سری با موهای پرپشت سیاه‌رنگ پیدا می‌شود. من جیغ می‌کشم. جیغ‌هایی بلند. کم‌کم بدن پسر نوجوان پدیدار می‌شود. لباس خانه تنش است، با پیژامه‌ای راحت. در خواب رفته. هیچ نفهمیده. آهن عظیم به سرش کوبیده شده و در آن رفته. 14، 15 سال بیشتر ندارد. دست‌هایم رعشه می‌گیرد. عالیه دوربین را از دستم می‌گیرد و من به خاک می‌افتم و بلند یا علی می‌گویم. پسرک را می‌آورند کنار من روی زمین می‌گذارند و من دیگر هیچ نمی‌فهمم.
ما؛ همه ما که در تاریخ پنجم دی‌ماه سال ۱۳۸۲ و روزهای پس از آن در بم هستیم، آدم‌های زنده‌ای هستیم که در زمان حیات قیامت را تجربه کرده‌ایم و این منحصرترین تجربه دردناکی است که جز ما کسی معنایش را نمی‌داند. ما میان مردگان لغزیده‌ایم و به‌گونه‌ای گام برداشتیم که دستی یا پایی لگد نکنیم. و در فراخی گورستان عظیم، انبوهی از مردگان را در گورهای دسته‌جمعی به خاک سپرده‌ایم. من دختران شجاع امدادگری دیده‌ام که زنان مرده را تیمم داده‌اند و پدرهایی که پسران مرده خود را بر دوش حمل می‌کرده‌اند، چون حمایلی بر گردن و مبهوت به جایی بی‌نشان نگاه می‌کرده و راه می‌رفته‌اند. من بر زمینی فراخ راه رفته‌ام که گرداگردم مردگانی بودند که با چشم‌های نیمه‌باز سراغ زندگی را از من می‌گرفتند؛ دشتی فراخ ‌که قیامت محض بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.