قربانیان چرخه معیوب آکادمی و رسانهها
پژمان موسوی
نسبت «دانشگاه» و «روزنامهنگاری» چیست؟ چرا همواره در پاسخ به پرسش تکراری چرایی چرخه معیوب رابطه این دو، دانشجو استاد را مقصر میداند و استاد دانشجو را؟ اصلا مگر فرقی هم میکند وقتی نتیجه به هر حال یکی است؟ چه فرقی میکند کدام مقصر باشند وقتی نتیجه این رابطه معیوب، افت کیفیت دانشکدههای روزنامهنگاری در تربیت روزنامهنگار و نسبت معکوس خروجیهای پرشمار این دانشکدهها و جذب آنها در تحریریه روزنامهها و مجلات است.
داستان امروز و دیروز نیست؛ تا بوده، خروجیهای دانشکدههای روزنامهنگاری به استثنای موارد خاص، جایی در تحریریه روزنامهها نداشتهاند و این گسست، همواره شکافی عمیق میان نهاد دانشگاه و رسانههای ایران به وجود آورده است. پای صحبت مدیران مطبوعات و سردبیران که مینشینی، از بیتجربگی و ناآشنایی فارغالتحصیلان ارتباطات و روزنامهنگاری، با روزنامهنگاری حرفهای گله میشنوی و پای صحبت استادان دانشگاه هم که مینشینی، از میدانندادن به فارغالتحصیلان و جذبهای بیضابطه و غیرحرفهای «روزنامهنگارینخواندهها» گله میشنوی و اینکه چرا باید در تحریریهها، فارغالتحصیلان همه رشتهها باشند جز فارغالتحصیلان روزنامهنگاری. پر بیراه هم نمیگویند، کافی است یک سرشماری دقیق درباره تحصیلات روزنامهنگاران ایران انجام شود تا میزان مرتبطبودن تحصیلات اینان با روزنامهنگاری به روشنی مشخص شود، اما پرسش اصلی این است که آیا روزنامهنگاری پیششرط لازم و کافیای دارد به نام تحصیل در دانشکدههای روزنامهنگاری؟ نگاهی عینی به تحریریه روزنامههای ایران، پاسخی منفی به این پرسش میدهد؛ زیرا تحصیل آکادمیک در رشته روزنامهنگاری، به تنهایی کسی را روزنامهنگار نکرده و الزاما هم به افزایش کیفیت کارش نینجامیده است؛ اما چه بسیار روزنامهنگارانی که بدون حتی یک روز حضور در دانشکدههای روزنامهنگاری، سرآمد روزنامهنگاران دوره خود بودهاند و بسیار هم حرفهای در کار خود. اما چرا اینگونه است؟ یک پاسخ میتواند انتخاب تصادفی رشته روزنامهنگاری در میان رشتههای انتخابشده برای دانشجویان دوره کارشناسی باشد، یا بیانگیزگی و احیانا بیسوادی برخی استادان روزنامهنگاری، یا حتی هزینههای بالای فعالیت در حرفه روزنامهنگاری و عدم ترسیم یک چشمانداز مناسب زندگی برای روزنامهنگاران یا مهمتر از همه اینها ساختار معیوب نظام آموزش عالی در ایران که نتوانسته ارتباطی ارگانیک میان دانشکدههای روزنامهنگاری و تحریریهها برقرار کند. هرکدام از این پاسخها که پاسخ دقیق به پرسش فرارو باشد، در نتیجه امر تفاوتی را به وجود نمیآورد و نتیجه همچنان عدم تناسب خروجی این دانشکدهها با ورود فارغالتحصیلان آنها به تحریریههاست. تلخ است، خیلی هم تلخ؛ زیرا قربانی بزرگ این چرخه معیوب، روزنامهنگارانی هستند که با عشق و علاقه و پشتکار، فارغالتحصیل روزنامهنگاری شدهاند و تمام روزهای چهار سال تحصیلشان را در انتظار ورود به تحریریهها گذراندهاند و اینک جز برخی از آنان که به دلایل مختلف ممکن است جذب تحریریهها شوند، بقیه از این چرخه خارج شده و از راهیابی و حضور در سپهر رسمی روزنامهنگاری ایران محروم شدهاند و حضور در روزنامههای دست چندم یا فلان سایت و بهمان مجله را از روی اجبار پذیرفتهاند. البته همه اینها نمیتواند و نباید به معنای زیرسؤالبردن روزنامهنگارانی باشد که روزنامهنگاری را در آکادمی نخواندهاند، ولی هم گزارشنویس خوبیاند، هم خوب بلدند ویراستاری و مدیریت اخبار کنند، هم اصول خبرنویسی و مقالهنویسی را خوب میدانند و هم گفتوگوهای خوبی میگیرند و همه اینها را هم نه از آکادمی که از مطالعه و تجربه و حضور در متن فضای حرفهای روزنامهنگاری و در متن حوزههای روزنامهنگاری دارند. روزنامهنگار، روزنامهنگار است و باید که به دعوای قدیمی آکادمی و کار تجربی از رهگذر ساختارهای حرفهای پایان داد و زمینه را برای هر آنکس که «روزنامهنگار» خوبی است، در متن تحریریهها و سپهر رسانهای ایران فراهم کرد؛ چه بهتر که این حضور، در امتداد و در ادامه تحصیل در دانشگاه باشد. موضوع، رهاکردن سپهر رسانهای ایران از این دو قطبیسازی و دراختیارگذاشتن فرصت برابر به علاقهمندان واقعی این حرفه است، چه آنها که تحصیلات عالیه روزنامهنگاری دارند چه آنان که به صورت تجربی روزنامهنگاری را آموخته و به آن علاقهمند شدهاند، نکته این است که این دو هیچ فرقی با هم ندارند.
نسبت «دانشگاه» و «روزنامهنگاری» چیست؟ چرا همواره در پاسخ به پرسش تکراری چرایی چرخه معیوب رابطه این دو، دانشجو استاد را مقصر میداند و استاد دانشجو را؟ اصلا مگر فرقی هم میکند وقتی نتیجه به هر حال یکی است؟ چه فرقی میکند کدام مقصر باشند وقتی نتیجه این رابطه معیوب، افت کیفیت دانشکدههای روزنامهنگاری در تربیت روزنامهنگار و نسبت معکوس خروجیهای پرشمار این دانشکدهها و جذب آنها در تحریریه روزنامهها و مجلات است.
داستان امروز و دیروز نیست؛ تا بوده، خروجیهای دانشکدههای روزنامهنگاری به استثنای موارد خاص، جایی در تحریریه روزنامهها نداشتهاند و این گسست، همواره شکافی عمیق میان نهاد دانشگاه و رسانههای ایران به وجود آورده است. پای صحبت مدیران مطبوعات و سردبیران که مینشینی، از بیتجربگی و ناآشنایی فارغالتحصیلان ارتباطات و روزنامهنگاری، با روزنامهنگاری حرفهای گله میشنوی و پای صحبت استادان دانشگاه هم که مینشینی، از میدانندادن به فارغالتحصیلان و جذبهای بیضابطه و غیرحرفهای «روزنامهنگارینخواندهها» گله میشنوی و اینکه چرا باید در تحریریهها، فارغالتحصیلان همه رشتهها باشند جز فارغالتحصیلان روزنامهنگاری. پر بیراه هم نمیگویند، کافی است یک سرشماری دقیق درباره تحصیلات روزنامهنگاران ایران انجام شود تا میزان مرتبطبودن تحصیلات اینان با روزنامهنگاری به روشنی مشخص شود، اما پرسش اصلی این است که آیا روزنامهنگاری پیششرط لازم و کافیای دارد به نام تحصیل در دانشکدههای روزنامهنگاری؟ نگاهی عینی به تحریریه روزنامههای ایران، پاسخی منفی به این پرسش میدهد؛ زیرا تحصیل آکادمیک در رشته روزنامهنگاری، به تنهایی کسی را روزنامهنگار نکرده و الزاما هم به افزایش کیفیت کارش نینجامیده است؛ اما چه بسیار روزنامهنگارانی که بدون حتی یک روز حضور در دانشکدههای روزنامهنگاری، سرآمد روزنامهنگاران دوره خود بودهاند و بسیار هم حرفهای در کار خود. اما چرا اینگونه است؟ یک پاسخ میتواند انتخاب تصادفی رشته روزنامهنگاری در میان رشتههای انتخابشده برای دانشجویان دوره کارشناسی باشد، یا بیانگیزگی و احیانا بیسوادی برخی استادان روزنامهنگاری، یا حتی هزینههای بالای فعالیت در حرفه روزنامهنگاری و عدم ترسیم یک چشمانداز مناسب زندگی برای روزنامهنگاران یا مهمتر از همه اینها ساختار معیوب نظام آموزش عالی در ایران که نتوانسته ارتباطی ارگانیک میان دانشکدههای روزنامهنگاری و تحریریهها برقرار کند. هرکدام از این پاسخها که پاسخ دقیق به پرسش فرارو باشد، در نتیجه امر تفاوتی را به وجود نمیآورد و نتیجه همچنان عدم تناسب خروجی این دانشکدهها با ورود فارغالتحصیلان آنها به تحریریههاست. تلخ است، خیلی هم تلخ؛ زیرا قربانی بزرگ این چرخه معیوب، روزنامهنگارانی هستند که با عشق و علاقه و پشتکار، فارغالتحصیل روزنامهنگاری شدهاند و تمام روزهای چهار سال تحصیلشان را در انتظار ورود به تحریریهها گذراندهاند و اینک جز برخی از آنان که به دلایل مختلف ممکن است جذب تحریریهها شوند، بقیه از این چرخه خارج شده و از راهیابی و حضور در سپهر رسمی روزنامهنگاری ایران محروم شدهاند و حضور در روزنامههای دست چندم یا فلان سایت و بهمان مجله را از روی اجبار پذیرفتهاند. البته همه اینها نمیتواند و نباید به معنای زیرسؤالبردن روزنامهنگارانی باشد که روزنامهنگاری را در آکادمی نخواندهاند، ولی هم گزارشنویس خوبیاند، هم خوب بلدند ویراستاری و مدیریت اخبار کنند، هم اصول خبرنویسی و مقالهنویسی را خوب میدانند و هم گفتوگوهای خوبی میگیرند و همه اینها را هم نه از آکادمی که از مطالعه و تجربه و حضور در متن فضای حرفهای روزنامهنگاری و در متن حوزههای روزنامهنگاری دارند. روزنامهنگار، روزنامهنگار است و باید که به دعوای قدیمی آکادمی و کار تجربی از رهگذر ساختارهای حرفهای پایان داد و زمینه را برای هر آنکس که «روزنامهنگار» خوبی است، در متن تحریریهها و سپهر رسانهای ایران فراهم کرد؛ چه بهتر که این حضور، در امتداد و در ادامه تحصیل در دانشگاه باشد. موضوع، رهاکردن سپهر رسانهای ایران از این دو قطبیسازی و دراختیارگذاشتن فرصت برابر به علاقهمندان واقعی این حرفه است، چه آنها که تحصیلات عالیه روزنامهنگاری دارند چه آنان که به صورت تجربی روزنامهنگاری را آموخته و به آن علاقهمند شدهاند، نکته این است که این دو هیچ فرقی با هم ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.