|

دانش ناقص از مغز در اقتصاد و سیاست

عبدالرحمن نجل‌رحیم- مغزپژوه

بدون اینکه چندان چیزی از علم اقتصاد بدانم، در مطالعات مغزپژوهی اجتماعی خود در عرصه علم اقتصاد (نورواکونومی)، به نظریه‌پرداز مشهوری برخوردم که مطالعاتی در زمینه مغزپژوهی داشته و در سال ۱۹۵۲ بر اساس نظریه یادگیری «دونالد هب» کتابی به نام «نظم حسی» نوشته است و نظریات او شباهت‌هایی نیز به نظریه داروینیسم نورونی جرالد ادلمن مغزپژوه معروف دارد. این شخص که به لطف طرفداران تحصیل‌کرده و فاضلش در ایران اغلب آثارش درباره اقتصاد و سیاست به ترجمه درآمده، فریدریش اگوست فون هایک (۱۸۹۹-۱۹۹۲)، مدافع لیبرالیسم کلاسیک اتریشی است. او به عنوان فیلسوف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و یکی از قهرمانان اشاعه اقتصاد بازار آزاد نئولیبرالیستی در غرب معروف است. جالب است بدانیم که هایک در دوران تحصیلات آزاد خود در دانشگاه وین در رشته فلسفه - روان‌شناسی - اقتصاد، در مدت تعطیلی دانشگاه، در انستیتوی پژوهشی ون موناکوف به آناتومی (تشریح) مغز علاقه‌مند شد و مدتی را به رنگ‌آمیزی نورون‌های مغزی گذراند و البته بعدا دکترای خود را در دو رشته حقوق و اقتصاد گرفت. با این حال او کتاب نظم حسی (نظریه روان‌شناختی) خود را بعد از طرح نظریه اقتصادی خود، به ویژه در کتاب پر تبلیغ و فروش خود یعنی راه بردگی (۱۹۴۴) علیه نظام سوسیالیستی منتشر کرد. بنابراین به نظر می‌رسد نظریه لیبرالی سیاسی - اقتصادی هایک منطبق و هم‌زمان با نظریه روان‌شناختی و مغزپژوهی او شکل گرفته است. هایک در کتاب نظم حسی خود، مغز را به صورت شبکه بسیار پیچیده‌ای از ارتباطات دارای نظمی خودجوش و خودانگیخته می‌داند که دستاورد این نظم تنها از طریق اول‌شخص مفرد به صورت سوبژکتیو (ذهنی) قابل ارزش‌گذاری و فهم است و هر نوع تلاش عامدانه و آگاهانه سازمانی برای شناخت و تعیین ارزش‌های عینی (ابژکتیو) به این نظم خودجوش ارزش‌آفرین، آزادی عمل شبکه‌های نورونی درهم‌پیچیده و در کوران تجربه آموزش‌دیده را مختل می‌کند. هایک بر اساس این نظریه روان‌شناختی درباره نحوه کار مغز در ادراک و شناخت در واحد‌های انسانی (فرد) به این نتیجه می‌رسد که دنیای اقتصاد نیز باید از چنین نظم خودجوش و آزاد از هر نوع کنترل از سوی دستگاه بوروکراتیک دولتی اداره شود. این افراد که با مغز‌های پیچیده از شبکه‌های یادگیری با نظم خودجوش در ارتباط با یکدیگر هستند که می‌توانند در یک بازار آزاد اقتصادی تبادلات کالایی را بر اساس ارزش‌های ذهنی خود تنظیم کنند و نیاز به کنترل از طرف دستگاه عریض و طویل سازمان‌های دولتی نداشته باشند که آزادی معاملات اقتصادی آنها را بر هم بزند. در واقع این دست نامرئی که باعث نظم خودجوش و خودانگیخته می‌شود همان ارزش‌های ذهنی ناپیدایی هستند که در درون شبکه‌های پیچیده یادگیری مغز ما فعالیت می‌کنند که باید آزاد باشند تا بتوانند از منبع دانش متنوع و وسیع ناآشکار ذهنی بهره گیرند. اجرای هر قانونی از طرف دولت تنها باید تأمین‌کننده شرایط لازم برای آزادی بازار و حفظ نظم خودجوش آن باشد. بنابراین دستگاه عریض و طویل دولت‌ها برای کنترل اقتصاد و تعیین سیاست در این زمینه باید به طرف کوچک‌تر و ضعیف‌تر‌شدن باشد تا بازار بتواند هر‌چه بیشتر به رشد و شکوفایی خودجوش و آزاد خود ادامه بدهد. در این میان، هایک اصل را بر اساس انتخاب طبیعی آزاد فرد در رقابت قرار می‌دهد. به نظر او بازار رقابت موجب تمركززدایی در اداره نظام اقتصادی - اجتماعی می‌شود. او به محدودیت دانش فردی انسان نسبت به اطلاعات پیچیده نهفته در شبکه عظیم بازار و نظم خودجوش آن در اداره سازمان‌های اجتماعی اصرار دارد و در فلسفه اجتماعی و سیاسی او همه امور جامعه باید حول نظم آزاد بازار شکل بگیرد. اندیشه‌های هایک در درون قدرت‌های حاکم غربی نفوذ بسیاری یافت، ولی او همیشه دانشگاهی ماند و در تمام طول زندگی بین دانشگاه‌های اتریش، انگلیس، آمریکا و آلمان در رفت‌وآمد بود. به نظر او عدالت اجتماعی، مفهوم دارای محتوای تعیین‌کننده‌ای نیست. توزیع ثروت، مالیات‌ افزوده بر ارث و ثروت، دخالت نامشروع در آزادی فردی است و جامعه آزاد را نابود می‌کند. او عقیده داشت که تمدن با مالکیت خصوصی متولد شده است. او طرفدار ثروتمندان بود و وجود آنها را مایه خیر در جامعه می‌دانست. هایک در سال ۱۹۷۴ جایزه نوبل اقتصاد گرفت. در هنگام اوج‌گیری نئولیبرالیسم در انگلیس و آمریکا، مشاور نزدیک مارگارت تاچر، نخست‌وزیر انگلیس بود و در جنگ فالکلند، طرفدار حمله و تسخیر جزیره آرژانتینی بود. در هنگام اشغال سفارت آمریکا در ایران او طرفدار واکنش خشن‌تر از طرف آمریکا و بمباران ایران بود. او به پاس خدماتش در سال ۱۹۸۴ به دیدار پرافتخار ملكه الیزابت دوم شتافت. هایک، مشاور رونالد ریگان نیز بود و او بود که ریگان را برای بالابردن هزینه نظامی در مقابل اتحاد جماهیر شوروی تشویق کرد و به‌خاطر همین حمایت‌ها بعدها مدال آزادی رئیس‌جمهوری آمریکا را از دست جورج بوش گرفت. او مشاوره پینوشه، دیکتاتور شیلی (۱۹۷۰- ۱۹۸۰) برای راه‌انداختن بازار آزاد در شیلی پس از حکومت دموکراتیک سالوادور آلنده بود. او دیکتاتوری پینوشه را برای دوران گذار لازم می‌دانست. به نظر هایک دیکتاتوری لیبرال بر حکومت دموکراتیک غیرلیبرال ترجیح داشت. هایک عقیده داشت که آزادی فردی در دوران دیکتاتوری پینوشه بیشتر از دوران آلنده سوسیالیست بود. هایک، اوج‌گیری موج ناسیونالیسم را واکنش طبیعی مهاجرت می‌دانست و با آن مخالف بود. هایک حساسیتی به مسائل تبعیض نژادی در جهان نشان نمی‌داد.

حال با نگاهی به سیر نظریات هایک باید پرسید: آیا انسان امروز برای تداوم آزادی خودجوش موروثی، زاده انتخاب طبیعی تکاملی برای تأمین تنوع زیستی، مجبور است این بهای سنگین را در جامعه زیست خود بپردازد؟ آیا باید چنین بی‌رحمانه عدالت را به پای آزادی (در محور بازار آزاد) قربانی کند؟ آیا واقعا آزادی چنان در تضاد و تخاصم ماهوی با عدالت و انصاف است که طرفداران ایدئولوژی حاكم ادعا می‌کنند؟ آیا وقت آن نرسیده که هرچه بیشتر موضوع سیطره ایدئولوژی به روی نظریه‌های علمی افشا شود تا شاید از فجایع حاصل از آن در آینده جلوگیری شود؟

بدون اینکه چندان چیزی از علم اقتصاد بدانم، در مطالعات مغزپژوهی اجتماعی خود در عرصه علم اقتصاد (نورواکونومی)، به نظریه‌پرداز مشهوری برخوردم که مطالعاتی در زمینه مغزپژوهی داشته و در سال ۱۹۵۲ بر اساس نظریه یادگیری «دونالد هب» کتابی به نام «نظم حسی» نوشته است و نظریات او شباهت‌هایی نیز به نظریه داروینیسم نورونی جرالد ادلمن مغزپژوه معروف دارد. این شخص که به لطف طرفداران تحصیل‌کرده و فاضلش در ایران اغلب آثارش درباره اقتصاد و سیاست به ترجمه درآمده، فریدریش اگوست فون هایک (۱۸۹۹-۱۹۹۲)، مدافع لیبرالیسم کلاسیک اتریشی است. او به عنوان فیلسوف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و یکی از قهرمانان اشاعه اقتصاد بازار آزاد نئولیبرالیستی در غرب معروف است. جالب است بدانیم که هایک در دوران تحصیلات آزاد خود در دانشگاه وین در رشته فلسفه - روان‌شناسی - اقتصاد، در مدت تعطیلی دانشگاه، در انستیتوی پژوهشی ون موناکوف به آناتومی (تشریح) مغز علاقه‌مند شد و مدتی را به رنگ‌آمیزی نورون‌های مغزی گذراند و البته بعدا دکترای خود را در دو رشته حقوق و اقتصاد گرفت. با این حال او کتاب نظم حسی (نظریه روان‌شناختی) خود را بعد از طرح نظریه اقتصادی خود، به ویژه در کتاب پر تبلیغ و فروش خود یعنی راه بردگی (۱۹۴۴) علیه نظام سوسیالیستی منتشر کرد. بنابراین به نظر می‌رسد نظریه لیبرالی سیاسی - اقتصادی هایک منطبق و هم‌زمان با نظریه روان‌شناختی و مغزپژوهی او شکل گرفته است. هایک در کتاب نظم حسی خود، مغز را به صورت شبکه بسیار پیچیده‌ای از ارتباطات دارای نظمی خودجوش و خودانگیخته می‌داند که دستاورد این نظم تنها از طریق اول‌شخص مفرد به صورت سوبژکتیو (ذهنی) قابل ارزش‌گذاری و فهم است و هر نوع تلاش عامدانه و آگاهانه سازمانی برای شناخت و تعیین ارزش‌های عینی (ابژکتیو) به این نظم خودجوش ارزش‌آفرین، آزادی عمل شبکه‌های نورونی درهم‌پیچیده و در کوران تجربه آموزش‌دیده را مختل می‌کند. هایک بر اساس این نظریه روان‌شناختی درباره نحوه کار مغز در ادراک و شناخت در واحد‌های انسانی (فرد) به این نتیجه می‌رسد که دنیای اقتصاد نیز باید از چنین نظم خودجوش و آزاد از هر نوع کنترل از سوی دستگاه بوروکراتیک دولتی اداره شود. این افراد که با مغز‌های پیچیده از شبکه‌های یادگیری با نظم خودجوش در ارتباط با یکدیگر هستند که می‌توانند در یک بازار آزاد اقتصادی تبادلات کالایی را بر اساس ارزش‌های ذهنی خود تنظیم کنند و نیاز به کنترل از طرف دستگاه عریض و طویل سازمان‌های دولتی نداشته باشند که آزادی معاملات اقتصادی آنها را بر هم بزند. در واقع این دست نامرئی که باعث نظم خودجوش و خودانگیخته می‌شود همان ارزش‌های ذهنی ناپیدایی هستند که در درون شبکه‌های پیچیده یادگیری مغز ما فعالیت می‌کنند که باید آزاد باشند تا بتوانند از منبع دانش متنوع و وسیع ناآشکار ذهنی بهره گیرند. اجرای هر قانونی از طرف دولت تنها باید تأمین‌کننده شرایط لازم برای آزادی بازار و حفظ نظم خودجوش آن باشد. بنابراین دستگاه عریض و طویل دولت‌ها برای کنترل اقتصاد و تعیین سیاست در این زمینه باید به طرف کوچک‌تر و ضعیف‌تر‌شدن باشد تا بازار بتواند هر‌چه بیشتر به رشد و شکوفایی خودجوش و آزاد خود ادامه بدهد. در این میان، هایک اصل را بر اساس انتخاب طبیعی آزاد فرد در رقابت قرار می‌دهد. به نظر او بازار رقابت موجب تمركززدایی در اداره نظام اقتصادی - اجتماعی می‌شود. او به محدودیت دانش فردی انسان نسبت به اطلاعات پیچیده نهفته در شبکه عظیم بازار و نظم خودجوش آن در اداره سازمان‌های اجتماعی اصرار دارد و در فلسفه اجتماعی و سیاسی او همه امور جامعه باید حول نظم آزاد بازار شکل بگیرد. اندیشه‌های هایک در درون قدرت‌های حاکم غربی نفوذ بسیاری یافت، ولی او همیشه دانشگاهی ماند و در تمام طول زندگی بین دانشگاه‌های اتریش، انگلیس، آمریکا و آلمان در رفت‌وآمد بود. به نظر او عدالت اجتماعی، مفهوم دارای محتوای تعیین‌کننده‌ای نیست. توزیع ثروت، مالیات‌ افزوده بر ارث و ثروت، دخالت نامشروع در آزادی فردی است و جامعه آزاد را نابود می‌کند. او عقیده داشت که تمدن با مالکیت خصوصی متولد شده است. او طرفدار ثروتمندان بود و وجود آنها را مایه خیر در جامعه می‌دانست. هایک در سال ۱۹۷۴ جایزه نوبل اقتصاد گرفت. در هنگام اوج‌گیری نئولیبرالیسم در انگلیس و آمریکا، مشاور نزدیک مارگارت تاچر، نخست‌وزیر انگلیس بود و در جنگ فالکلند، طرفدار حمله و تسخیر جزیره آرژانتینی بود. در هنگام اشغال سفارت آمریکا در ایران او طرفدار واکنش خشن‌تر از طرف آمریکا و بمباران ایران بود. او به پاس خدماتش در سال ۱۹۸۴ به دیدار پرافتخار ملكه الیزابت دوم شتافت. هایک، مشاور رونالد ریگان نیز بود و او بود که ریگان را برای بالابردن هزینه نظامی در مقابل اتحاد جماهیر شوروی تشویق کرد و به‌خاطر همین حمایت‌ها بعدها مدال آزادی رئیس‌جمهوری آمریکا را از دست جورج بوش گرفت. او مشاوره پینوشه، دیکتاتور شیلی (۱۹۷۰- ۱۹۸۰) برای راه‌انداختن بازار آزاد در شیلی پس از حکومت دموکراتیک سالوادور آلنده بود. او دیکتاتوری پینوشه را برای دوران گذار لازم می‌دانست. به نظر هایک دیکتاتوری لیبرال بر حکومت دموکراتیک غیرلیبرال ترجیح داشت. هایک عقیده داشت که آزادی فردی در دوران دیکتاتوری پینوشه بیشتر از دوران آلنده سوسیالیست بود. هایک، اوج‌گیری موج ناسیونالیسم را واکنش طبیعی مهاجرت می‌دانست و با آن مخالف بود. هایک حساسیتی به مسائل تبعیض نژادی در جهان نشان نمی‌داد.

حال با نگاهی به سیر نظریات هایک باید پرسید: آیا انسان امروز برای تداوم آزادی خودجوش موروثی، زاده انتخاب طبیعی تکاملی برای تأمین تنوع زیستی، مجبور است این بهای سنگین را در جامعه زیست خود بپردازد؟ آیا باید چنین بی‌رحمانه عدالت را به پای آزادی (در محور بازار آزاد) قربانی کند؟ آیا واقعا آزادی چنان در تضاد و تخاصم ماهوی با عدالت و انصاف است که طرفداران ایدئولوژی حاكم ادعا می‌کنند؟ آیا وقت آن نرسیده که هرچه بیشتر موضوع سیطره ایدئولوژی به روی نظریه‌های علمی افشا شود تا شاید از فجایع حاصل از آن در آینده جلوگیری شود؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.