نگاهی به فیلم «سازهای ناکوک»
تولد دوباره
پژمان دادخواه
«سازهای ناکوک» اولین تجربه کارگردانی علی حضرتی است. علی حضرتی پیشتر در مقام تهیهکننده در سینما و تئاتر حضور داشته و با کارگردانهای کاربلد و صاحبسبکی مانند ایرج کریمی، اصغر عبداللهی، بهروز غریبپور و فرزاد مؤتمن کار کرده و به نظر میرسد همکاری و کسب تجربه در کنار این افراد شاخص، برای او پربار بوده و شاید در کلیت این فیلم نیز تأثیر داشته است. «سازهای ناکوک» روایتگر رابطه دو خواهر و بیان مشکلات روحی هدیه و تلاشهای هلیا برای محافظت از اوست. کل فیلم حول و حوش همین ایده میچرخد و تغییر آنچنانی رخ نمیدهد. هدیه فوبیای شکست دارد و در حین کار به شکست فکر میکند تا موفقیت. به خاطر همین هلیا در تلاش است از او مراقبت کند تا طعم شکست را نچشد. هدیه عاشق شده و برای همین هلیا میترسد که او در رابطه شکست بخورد، چون مستعد خودکشی است و به باور او، ژن خودکشی را به همراه دارد و به خاطر همین اسباب و زمینههای خودکشی را از او دور میکند. هلیا از بیتفاوتی ظاهری پارسا (نامزد هدیه) ناراحت است و توقع دارد بیشتر حواسش به هدیه باشد. از طرفی هلیا معتقد است که سالمبودن نسبی هدیه به خاطر مراقبتهای اوست و حضور پارسا ممکن است شرایط را بدتر کند. بخشهای عمده فیلم به صورت یکنواخت به همین مسائل میپردازد و بیشتر صحنههای تکراری (از لحاظ محتوا) دیده میشود، تا اینکه در نهایت یک اتفاق تأثیرگذار در فیلم رخ میدهد و از یکنواختی فیلم میکاهد. سفر پارسا و هدیه به شمال یک نقطه عطف و اتفاق تأثیرگذار است. هدیه با تغییر موقعیت و مکان به تجربهای متفاوت دست پیدا میکند و به لحاظ روحی و فکری تغییراتی در او رخ میدهد. این تغییر را میتوان یک تغییر نمادین و مهم تلقی کرد؛ چراکه مکان را میتوان تداعیکننده ضمیر ناخودآگاه و دیکتههای خواهرش دانست که او را بهکلی محصور کرده و این تغییر مکان بهنوعی بیانگر رهایی او از احوال قبلی است. در آخر فیلم هلیا میآید و درحالیکه باران میبارد، چترش را بهمثابه حمایت باز میکند، اما هدیه به زیر چتر نمیرود. هدیه تلاش میکند خود را از زیر چتر حمایت هلیا بیرون آورد و به شناختی از خود دست پیدا کند و خودش را باور کند. هدیه از قالبی که ذهن و روانش را احاطه کرده بود، بیرون میآید و بالاخره آهنگش را مینوازد. اگرچه این روند و تحول در مقابل یکنواختیهای صحنههای قبل، خیلی سریع و غیرمنتظره رخ میدهد، اما از منظر شخصیتی که از هدیه میشناختیم، امر تحسینبرانگیزی است. باران که میبارد نوید شروعی دوباره برای زیستن و جوانهزدن است و بعد از بارش باران است که هدیه دوباره متولد میشود. بر اساس آنچه گذشت میتوان گفت که یکی از نقاط ضعف این فیلم، مربوط به فیلمنامه است. در این فیلم شخصیتها خیلی واکاوی نمیشوند و در حد اشارهای گذرا با شخصیتها آشنا میشویم و درک ما از شخصیتها، همان اطلاعات سطحی است که داده میشود. حتی رخدادها، مکانها و سایر عوامل هم نتوانسته آنچنان که باید شخصیتها را بهدرستی پردازش کند و جزئیات آنها را بیان کند. پردازش دقیقی در این بخش صورت نگرفته و تنها در حد اشارهای کوتاه به هرکدام از آنها عبور میکند. اینکه هلیا دکتر است، گاهی او را در بیمارستان روانی میبینیم و نگران خواهرش است و خیلی بیشتر از این موضوع باز نمیشود. هدیه نوازنده است، مشکلات روحی دارد و آن را از مادر به ارث برده و از شکست میترسد. پارسا عاشق هدیه است، طراح است و از همسر قبلیاش جدا شده است. چراییها، علتها و پیشزمینهها بیان نمیشود و شخصیتها با همان ویژگیهای ظاهری که برای آنها تعریف شده، در مسیر قصه حرکت میکنند. وقتی یک فیلم بر پایه مسائل انسانی و خصوصا مباحث روانشناختی است، انتظار میرود که شخصیتها بیشتر و عمیقتر واکاوی شوند و به شکلهای مختلف جزئیات احوال و خلقوخوی آنها بیان شود. اما جدای از مشکل یادشده، این فیلم نقاط مثبتی را در خود دارد. به نظر میرسد غیر از حضور عوامل حرفهای در تولید فیلم، استفاده از نمادها، قاببندیهای چشمنواز عکاسانه و رنگ کلی حاکم بر صحنه ازجمله محاسن و نقاط قوت فیلم است و باعث میشود تا حدودی مشکلاتی که در متن وجود دارد، دیده نشود. تکیه بر تمهیدات بصری و خلق تصاویر ناب، حس و حال متفاوتی را به بیننده القا میکند و سردی، افسردگی و رخوت و در انتها رویش و تولد دوباره را به تماشاگر انتقال میدهد. بنابراین میتوان گفت نقطه قوت و برگ برنده این فیلم، استفاده از نمادها، تمهیدات بصری و ویژگیهای فرمالیستی است.
«سازهای ناکوک» اولین تجربه کارگردانی علی حضرتی است. علی حضرتی پیشتر در مقام تهیهکننده در سینما و تئاتر حضور داشته و با کارگردانهای کاربلد و صاحبسبکی مانند ایرج کریمی، اصغر عبداللهی، بهروز غریبپور و فرزاد مؤتمن کار کرده و به نظر میرسد همکاری و کسب تجربه در کنار این افراد شاخص، برای او پربار بوده و شاید در کلیت این فیلم نیز تأثیر داشته است. «سازهای ناکوک» روایتگر رابطه دو خواهر و بیان مشکلات روحی هدیه و تلاشهای هلیا برای محافظت از اوست. کل فیلم حول و حوش همین ایده میچرخد و تغییر آنچنانی رخ نمیدهد. هدیه فوبیای شکست دارد و در حین کار به شکست فکر میکند تا موفقیت. به خاطر همین هلیا در تلاش است از او مراقبت کند تا طعم شکست را نچشد. هدیه عاشق شده و برای همین هلیا میترسد که او در رابطه شکست بخورد، چون مستعد خودکشی است و به باور او، ژن خودکشی را به همراه دارد و به خاطر همین اسباب و زمینههای خودکشی را از او دور میکند. هلیا از بیتفاوتی ظاهری پارسا (نامزد هدیه) ناراحت است و توقع دارد بیشتر حواسش به هدیه باشد. از طرفی هلیا معتقد است که سالمبودن نسبی هدیه به خاطر مراقبتهای اوست و حضور پارسا ممکن است شرایط را بدتر کند. بخشهای عمده فیلم به صورت یکنواخت به همین مسائل میپردازد و بیشتر صحنههای تکراری (از لحاظ محتوا) دیده میشود، تا اینکه در نهایت یک اتفاق تأثیرگذار در فیلم رخ میدهد و از یکنواختی فیلم میکاهد. سفر پارسا و هدیه به شمال یک نقطه عطف و اتفاق تأثیرگذار است. هدیه با تغییر موقعیت و مکان به تجربهای متفاوت دست پیدا میکند و به لحاظ روحی و فکری تغییراتی در او رخ میدهد. این تغییر را میتوان یک تغییر نمادین و مهم تلقی کرد؛ چراکه مکان را میتوان تداعیکننده ضمیر ناخودآگاه و دیکتههای خواهرش دانست که او را بهکلی محصور کرده و این تغییر مکان بهنوعی بیانگر رهایی او از احوال قبلی است. در آخر فیلم هلیا میآید و درحالیکه باران میبارد، چترش را بهمثابه حمایت باز میکند، اما هدیه به زیر چتر نمیرود. هدیه تلاش میکند خود را از زیر چتر حمایت هلیا بیرون آورد و به شناختی از خود دست پیدا کند و خودش را باور کند. هدیه از قالبی که ذهن و روانش را احاطه کرده بود، بیرون میآید و بالاخره آهنگش را مینوازد. اگرچه این روند و تحول در مقابل یکنواختیهای صحنههای قبل، خیلی سریع و غیرمنتظره رخ میدهد، اما از منظر شخصیتی که از هدیه میشناختیم، امر تحسینبرانگیزی است. باران که میبارد نوید شروعی دوباره برای زیستن و جوانهزدن است و بعد از بارش باران است که هدیه دوباره متولد میشود. بر اساس آنچه گذشت میتوان گفت که یکی از نقاط ضعف این فیلم، مربوط به فیلمنامه است. در این فیلم شخصیتها خیلی واکاوی نمیشوند و در حد اشارهای گذرا با شخصیتها آشنا میشویم و درک ما از شخصیتها، همان اطلاعات سطحی است که داده میشود. حتی رخدادها، مکانها و سایر عوامل هم نتوانسته آنچنان که باید شخصیتها را بهدرستی پردازش کند و جزئیات آنها را بیان کند. پردازش دقیقی در این بخش صورت نگرفته و تنها در حد اشارهای کوتاه به هرکدام از آنها عبور میکند. اینکه هلیا دکتر است، گاهی او را در بیمارستان روانی میبینیم و نگران خواهرش است و خیلی بیشتر از این موضوع باز نمیشود. هدیه نوازنده است، مشکلات روحی دارد و آن را از مادر به ارث برده و از شکست میترسد. پارسا عاشق هدیه است، طراح است و از همسر قبلیاش جدا شده است. چراییها، علتها و پیشزمینهها بیان نمیشود و شخصیتها با همان ویژگیهای ظاهری که برای آنها تعریف شده، در مسیر قصه حرکت میکنند. وقتی یک فیلم بر پایه مسائل انسانی و خصوصا مباحث روانشناختی است، انتظار میرود که شخصیتها بیشتر و عمیقتر واکاوی شوند و به شکلهای مختلف جزئیات احوال و خلقوخوی آنها بیان شود. اما جدای از مشکل یادشده، این فیلم نقاط مثبتی را در خود دارد. به نظر میرسد غیر از حضور عوامل حرفهای در تولید فیلم، استفاده از نمادها، قاببندیهای چشمنواز عکاسانه و رنگ کلی حاکم بر صحنه ازجمله محاسن و نقاط قوت فیلم است و باعث میشود تا حدودی مشکلاتی که در متن وجود دارد، دیده نشود. تکیه بر تمهیدات بصری و خلق تصاویر ناب، حس و حال متفاوتی را به بیننده القا میکند و سردی، افسردگی و رخوت و در انتها رویش و تولد دوباره را به تماشاگر انتقال میدهد. بنابراین میتوان گفت نقطه قوت و برگ برنده این فیلم، استفاده از نمادها، تمهیدات بصری و ویژگیهای فرمالیستی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.