|

جهانی زیبا با هنر و هنرمند

علیرضا کریمی‌صارمی: وقتی کلمه «هنر» را در ذهن کنجکاو خویش مورد بررسی قرار می‌دهیم، پرسش‌های بسیاری بر پرده تصورات و اندیشه ما نقش می‌بندد؛ یکی آنکه سرآغاز هنر کجاست؟ شاید جواب این پرسش را باید در مفهوم زندگانی جست. زیرا زندگانی خود، هنر است و عالم هستی پدیده‌ای است هنرمندانه که پاک‌آفریدگار نخستین هنرمند و خالق آن است و هنرمندان با هنر خویش در تلاش‌اند تا با بیان تفکرات و تصورات هنرمندانه، مردمان خویش را به خردورزی و اندیشیدن برای ایجاد جهانی زیبا رهنمون باشند.
با استناد به نقاشی‌های 15هزارساله بر دیواره غارهای آلتامیرا در اسپانیا و لاسکو در فرانسه، باید گفت که هنر زبانی است جهانی؛ زبانی که نیاز به ترجمه ندارد، خود گویای معنای خویش است و قوی‌‌ترین رسانه ارتباطی در سراسر گیتی است. هنر و هنرمند همواره خواهان جهانی به دور از جنگ، خشونت، فقر و بی‌عدالتی هستند. ویل دورانت می‌گوید: «بعد از آنکه 50 هزار سال از عمر هنر می‌گذرد، هنوز مردم درباره اصل و منشأ آن با یکدیگر مباحثه و مناقشه می‌کنند، سخن در این است که آیا سرچشمه هنر غریزه بشری است یا از مصنوعات و مخلوقات انسان به شمار می‌رود. جمال و زیبایی چیست؟ چرا ما را مفتون می‌کند؟ چرا ما درصدد ابداع آن بر‌می‌آییم؟ چون اینجا جای بحث روان‌شناختی نیست، به طور اختصار و بدون قطعیت، در پاسخ این سؤالات می‌گوییم که: زیبایی عبارت از صفت و خاصیتی است که چون در شیئی وجود داشته باشد آن را پسند خاطر و مطبوع طبع بیننده آن قرار می‌دهد. وظیفه اصلی هنر ایجاد و ابداع زیبایی است، هنر فکر یا عواطف را به قالبی می‌ریزد که زیبا یا باشکوه جلوه‌گر می‌شود».1
شاید بر این اساس است که در طول تاریخ گران‌قدر هنر، هنرمندان واقعی همواره به دنبال صلح و آرامش و ایجاد دنیایی پر از زیبایی بوده‌اند. آنها همواره مخالف ظلم و ستم، جنگ و خون‌ریزی و فقر و گرسنگی و رذائل اخلاقی بوده و هستند. همچنان که آنتیگون2 می‌گوید: «سرشت من همرهی در مهرورزی‌ است نه در کین‌ورزی»3. بدین ترتیب تعاریف متعدد درباره هنر در طول تاریخ پایه‌گذار اندیشه‌های متفاوتی برای ساختن جهانی نو بوده است. تاتارکیویچ4 که تاریخ‌نگار هنر است می‌نویسد تلقی جدید ما از هنر «مجموعه به‌هم‌پیوسته‌ای از مفاهیم» است - میراثی مرکب از تصورات و اندیشه‌هاست که پیشینه آنها به روزگاران باستان می‌رسد.5 البته در ادبیات کهن و باستانی ما ایرانیان به وفور در باب هنر و هنرمند سخن گفته‌اند و شعرهای بسیار سروده‌اند تا آنجایی که نظامی گنجوی شاعر و داستان‌سرای پارسی‌گوی ما، به زیبایی چنین می‌سراید:
هر هنری کان ز دل آموختند
بر زه منسوج وفا دوختند
گر هنری در تن مردم بود
چون نپسندی گهری گم بود
گر بپسندیش دگرسان شود
چشمه آن آب دوچندان شود
مردم پرورده به جان پرورند
گر هنری در طرفی بنگرند
خاک زمین جز به هنر پاک نیست
وین هنر امروز درین خاک نیست
گر هنری سر ز میان بر زند
بی‌هنری دست بدان در زند
کار هنرمند به جان آورند
تا هنرش را به زبان آورند.
اما همه می‌دانیم که برای یافتن نظرات مختلف بزرگان اندیشه در باب نقش هنر و هنرمند در ایجاد جهانی زیبا، بایستی کتاب‌های بسیاری را از نظر گذراند تا به مطالبی درخور و قابل تعمق در رابطه با موضوع مقاله دست یافت.
در این هم‌گامی به کتابی تحت عنوان جامعه‌شناسی هنر که تحقیقی اجمالی است از دکتر امیرحسین آریان‌پور، استاد فلسفه دانشگاه تهران برخوردم که توسط انجمن کتاب دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بدون ذکر شناسنامه و تاریخ چاپ و ظاهرا در تیراژی محدود در چند دهه قبل در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است. نویسنده در این کتاب، بر شناخت دقیق هنرها و نیز هر امر ریشه‌دار کهنسال دیگر با نگاهی جست‌وجوگرانه تأکید می‌کند و معتقد است با بصیرت ژرف و پهناوری که از چنین تفحصی به دست می‌آید، لازم است به تجزیه و تحلیل آنها پرداخت و به عناصر و تعریف آنها رسید. اما چون هنرها در آغاز جزء جدایی‌ناپذیر زندگی انسانی بوده‌اند، هیچ‌گاه نمی‌توان جریان ابتدایی آنها را مستقل از شئون مختلف زندگی بررسی کرد.
به اتکای اکتشافات علوم اجتماعی، می‌توان گفت که شعر، موسیقی و رقص و پیکرنگاری و پیکرتراشی و دیگر فعالیت‌هایی که امروزه مدلول لفظ هنر است، از نخستین جلوه‌های حیات انسانی است. انسان از آغاز همچنان که ابزار و سلاح می‌ساخت و خوراک و پناهگاه می‌جست، به کارهای هنری دست می‌زد، پایکوبی و دست‌افشانی می‌کرد، ترانه می‌خواند و پیکر می‌ساخت. در قدمت هنر بحثی نیست، بحث در این است که انسان خشن و گرسنه و سرگردان ابتدایی چرا در گیرودار زندگی پرتلاطم پیش از تاریخ، به آفرینش هنری می‌پرداخته است؟ بی‌گمان انسان ابتدایی به موازات تلاشی جانکاه که برای صیانت ذات خود می‌کرد، آثار هنری نیز می‌آفرید و از این کار سود یا لذت می‌برد. اگر آثار هنری به نحوی از انحا سودرسان یا لذت‌بخش نمی‌بود قطعا هیچ‌گاه به وجود نمی‌آمد، پس باید دید که آثار هنری چه بهره‌ای به بشر آن روزگاران می‌رسانید. فیلسوفان و هنرشناسان از دیرگاه در این باره پژوهش کرده‌اند، آنها باور داشتند که هنر از فطرت بشر تراویده است. گفته‌اند که انسان به مقتضای نظام دنیای درون خود، دست به هنرآفرینی زده است و به بیان دیگر، هنرآفرینی محرکی درونی یا غریزی دارد و مانند دیگر فعالیت‌های حیاتی، برای حفظ زندگی انسانی ضرورتی طبیعی است. می‌توان گفت که هنر و آفرینش هنری توسط هنرمندان، از ذات زندگی اجتماعی می‌تراود و یکی از ضروریات حیات اجتماعی است و با تحولات جامعه متحول می‌شود.6 هرچند که هنر دشمنی دارد به نام جهالت اما هنرمندان آموزگاران جامعه خود هستند و قصدشان مخاطب قراردادن یک جامعه است و تلاش می‌کنند تا با خلق آثار هنری خود ملت‌ها را ترغیب به دیدن و مکاشفه کنند تا شاید با تجدید نظر در نوع بینش خود به تغییر در روش زندگانی، بر پایه تفکر و تعمق بیشتر در باب نیک‌اندیشی شاهد تغییرات باشند و اسباب قوام‌یافتگی فکری، فرهنگی و اجتماعی را برای جهانی زیباتر مهیا کنند. آنها به زیبایی جهان می‌اندیشند و به مردمانی زیبااندیش. هنرمندان می‌دانند که شور و شوق دیدن یک اثر هنری می‌تواند تغییراتی اساسی در بنیان فکری مردمان خود ایجاد کند تا جهانِ اندیشه را تغییر دهند.
در اینجا لازم است تأکید شود که همه ما به هنر نیازمندیم چنان‌که همه به طبیعت نیاز داریم، در هر دو تعادلی وجود دارد؛ ما به تماس ساده و خودمانی با هنر، نیازمندیم. دیگر نباید به گونه‌ای سخن بگوییم که گویی فقط شاهکارهای هنری اهمیت دارند. دیگر نباید به زبان جنگ درباره هنر حرف بزنیم. هنر از حیثی مهم و ریشه‌ای، از طبیعت تعالی می‌جوید و این توانایی هنر است که می‌تواند بارور کند بی‌آنکه بمیرد.7
توماس مان8 در کتاب دکتر فاوستوس9 عقیده دارد که هنر را باید از بند «تنهاماندن با برگزیدگان دانش‌اندوخته رهانید، زیرا عمر این برگزیدگان به زودی سپری خواهد شد ـ فی‌الواقع، هم‌اکنون هم سپری شده است ـ و آن‌گاه هنر کاملا تنها خواهد ماند و به تنهایی خواهد مُرد، مگر اینکه راهی به سوی مردم، یا اگر از جنبه رمانتیک کلام بکاهیم، راهی به سوی انسان‌ها بگشاید». اگر این امر تحقق یابد، هنر «بار دیگر خود را در مقام خدمت به اجتماع خواهد یافت، اجتماعی که به وسایلی بسیار ژرف‌تر از آموزش به صورت یکپارچه درآمده است، اجتماعی که دارای فرهنگ نباشد، بلکه خود فرهنگ باشد... هنری که با بشریت رابطه‌ای بسیار نزدیک دارد».10
اما نبایستی از نظر دور داشت که رهنمون‌شدن مردم به سوی لذت [بهره] بردن درست از هنر، یعنی بیدارکردن و انگیختن حس ادراک آنها و تأکید بر اهمیت حس مسئولیت اجتماعی هنرمند. معنای «مسئولیت» این نیست که هنرمند فرمان سلیقه مسلط را بپذیرد یا طبق امر فلان کس بنویسد، نقاشی کند یا آهنگ بسازد، بلکه معنایش این است که به جای کارکردن در خلأ، [خلوتگاه] در نظر داشته باشد که در غایت از جانب جامعه رسالت دارد.11 آنجاست که تعمق در آثار هنری احساساتی در ما به وجود می‌آورد و این امر یکی از دلایلی است که ما بر آثار هنری ارج می‌نهیم.12 آگاهی‌بخشی به جامعه جهانی و ایجاد زمینه‌ای قدرتمند برای تفکر و اندیشه، با خلق آثاری هنری و تأثیرگذار به انسان‌هایی که مایل‌اند جهان را زیبا ببینند و احساس کنند و بدانند که در چه دنیایی زندگی می‌کنند، از کجا می‌آیند و به کجا می‌روند، وظیفه‌ای سنگین و صدالبته ارزشمند را بر عهده هنر و هنرمند در ایجاد جهانی زیبا خواهد گذاشت.
پی‌نوشت‌ها
1- دورانت، ویل (۱۳۸۰)، تاریخ تمدن: مشرق‌زمین گاهواره تمدن، مترجم احمد آرام، ج ۱، علمی و فرهنگی، تهران، صص ۹۹-۱۰۰
2- Antigon نام یکی از شخصیت‌های نمایش‌نامه آنتیگونه نوشته سوفوکل تراژدی‌نویس مشهور یونان.
3- فیشر، ارنست (1358)، ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی، ترجمه فیروز شیروانلو، توس، تهران، ص ۱۶.
4- Tatarkiewicz
5- همان، ص 4.
6- آریان‌پور، امیرحسین (بی‌تا)، جامعه‌شناسی هنر، انجمن کتاب دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، تهران، ص ۷۶.
7- لینتُن، نوربرت (۱۳۸۳)، هنر مدرن، مترجم علی رامین، نی، تهران، ص ۴۲۵.
8- توماس مان افسانه فاوست را در یک زمینه قرن‌بیستمی، با استناد به زندگی خیالی آهنگ‌سازی آلمانی به نام آدرین لورکن روایت می‌کند.
9- دکتر فاستوس Doctor Faustus نمایش‌نامه‌ای تراژدی نوشته کریستوفر مارلو Christopher Marlow است.
10- فیشر، ارنست (۱۳۵۸)، ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی، مترجم فیروز شیروانلو، توس، تهران، ص ۲۹۶.
11- همان، ص ۳۰۰.
12- آلن، ریچارد، تروی، ملکم، (۱۳۸۳)، ویتگنشتاین؛ نظریه و هنر، مترجم فرزان سجودی، تهران، فرهنگستان هنر، ص ۱۳۶.

علیرضا کریمی‌صارمی: وقتی کلمه «هنر» را در ذهن کنجکاو خویش مورد بررسی قرار می‌دهیم، پرسش‌های بسیاری بر پرده تصورات و اندیشه ما نقش می‌بندد؛ یکی آنکه سرآغاز هنر کجاست؟ شاید جواب این پرسش را باید در مفهوم زندگانی جست. زیرا زندگانی خود، هنر است و عالم هستی پدیده‌ای است هنرمندانه که پاک‌آفریدگار نخستین هنرمند و خالق آن است و هنرمندان با هنر خویش در تلاش‌اند تا با بیان تفکرات و تصورات هنرمندانه، مردمان خویش را به خردورزی و اندیشیدن برای ایجاد جهانی زیبا رهنمون باشند.
با استناد به نقاشی‌های 15هزارساله بر دیواره غارهای آلتامیرا در اسپانیا و لاسکو در فرانسه، باید گفت که هنر زبانی است جهانی؛ زبانی که نیاز به ترجمه ندارد، خود گویای معنای خویش است و قوی‌‌ترین رسانه ارتباطی در سراسر گیتی است. هنر و هنرمند همواره خواهان جهانی به دور از جنگ، خشونت، فقر و بی‌عدالتی هستند. ویل دورانت می‌گوید: «بعد از آنکه 50 هزار سال از عمر هنر می‌گذرد، هنوز مردم درباره اصل و منشأ آن با یکدیگر مباحثه و مناقشه می‌کنند، سخن در این است که آیا سرچشمه هنر غریزه بشری است یا از مصنوعات و مخلوقات انسان به شمار می‌رود. جمال و زیبایی چیست؟ چرا ما را مفتون می‌کند؟ چرا ما درصدد ابداع آن بر‌می‌آییم؟ چون اینجا جای بحث روان‌شناختی نیست، به طور اختصار و بدون قطعیت، در پاسخ این سؤالات می‌گوییم که: زیبایی عبارت از صفت و خاصیتی است که چون در شیئی وجود داشته باشد آن را پسند خاطر و مطبوع طبع بیننده آن قرار می‌دهد. وظیفه اصلی هنر ایجاد و ابداع زیبایی است، هنر فکر یا عواطف را به قالبی می‌ریزد که زیبا یا باشکوه جلوه‌گر می‌شود».1
شاید بر این اساس است که در طول تاریخ گران‌قدر هنر، هنرمندان واقعی همواره به دنبال صلح و آرامش و ایجاد دنیایی پر از زیبایی بوده‌اند. آنها همواره مخالف ظلم و ستم، جنگ و خون‌ریزی و فقر و گرسنگی و رذائل اخلاقی بوده و هستند. همچنان که آنتیگون2 می‌گوید: «سرشت من همرهی در مهرورزی‌ است نه در کین‌ورزی»3. بدین ترتیب تعاریف متعدد درباره هنر در طول تاریخ پایه‌گذار اندیشه‌های متفاوتی برای ساختن جهانی نو بوده است. تاتارکیویچ4 که تاریخ‌نگار هنر است می‌نویسد تلقی جدید ما از هنر «مجموعه به‌هم‌پیوسته‌ای از مفاهیم» است - میراثی مرکب از تصورات و اندیشه‌هاست که پیشینه آنها به روزگاران باستان می‌رسد.5 البته در ادبیات کهن و باستانی ما ایرانیان به وفور در باب هنر و هنرمند سخن گفته‌اند و شعرهای بسیار سروده‌اند تا آنجایی که نظامی گنجوی شاعر و داستان‌سرای پارسی‌گوی ما، به زیبایی چنین می‌سراید:
هر هنری کان ز دل آموختند
بر زه منسوج وفا دوختند
گر هنری در تن مردم بود
چون نپسندی گهری گم بود
گر بپسندیش دگرسان شود
چشمه آن آب دوچندان شود
مردم پرورده به جان پرورند
گر هنری در طرفی بنگرند
خاک زمین جز به هنر پاک نیست
وین هنر امروز درین خاک نیست
گر هنری سر ز میان بر زند
بی‌هنری دست بدان در زند
کار هنرمند به جان آورند
تا هنرش را به زبان آورند.
اما همه می‌دانیم که برای یافتن نظرات مختلف بزرگان اندیشه در باب نقش هنر و هنرمند در ایجاد جهانی زیبا، بایستی کتاب‌های بسیاری را از نظر گذراند تا به مطالبی درخور و قابل تعمق در رابطه با موضوع مقاله دست یافت.
در این هم‌گامی به کتابی تحت عنوان جامعه‌شناسی هنر که تحقیقی اجمالی است از دکتر امیرحسین آریان‌پور، استاد فلسفه دانشگاه تهران برخوردم که توسط انجمن کتاب دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بدون ذکر شناسنامه و تاریخ چاپ و ظاهرا در تیراژی محدود در چند دهه قبل در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است. نویسنده در این کتاب، بر شناخت دقیق هنرها و نیز هر امر ریشه‌دار کهنسال دیگر با نگاهی جست‌وجوگرانه تأکید می‌کند و معتقد است با بصیرت ژرف و پهناوری که از چنین تفحصی به دست می‌آید، لازم است به تجزیه و تحلیل آنها پرداخت و به عناصر و تعریف آنها رسید. اما چون هنرها در آغاز جزء جدایی‌ناپذیر زندگی انسانی بوده‌اند، هیچ‌گاه نمی‌توان جریان ابتدایی آنها را مستقل از شئون مختلف زندگی بررسی کرد.
به اتکای اکتشافات علوم اجتماعی، می‌توان گفت که شعر، موسیقی و رقص و پیکرنگاری و پیکرتراشی و دیگر فعالیت‌هایی که امروزه مدلول لفظ هنر است، از نخستین جلوه‌های حیات انسانی است. انسان از آغاز همچنان که ابزار و سلاح می‌ساخت و خوراک و پناهگاه می‌جست، به کارهای هنری دست می‌زد، پایکوبی و دست‌افشانی می‌کرد، ترانه می‌خواند و پیکر می‌ساخت. در قدمت هنر بحثی نیست، بحث در این است که انسان خشن و گرسنه و سرگردان ابتدایی چرا در گیرودار زندگی پرتلاطم پیش از تاریخ، به آفرینش هنری می‌پرداخته است؟ بی‌گمان انسان ابتدایی به موازات تلاشی جانکاه که برای صیانت ذات خود می‌کرد، آثار هنری نیز می‌آفرید و از این کار سود یا لذت می‌برد. اگر آثار هنری به نحوی از انحا سودرسان یا لذت‌بخش نمی‌بود قطعا هیچ‌گاه به وجود نمی‌آمد، پس باید دید که آثار هنری چه بهره‌ای به بشر آن روزگاران می‌رسانید. فیلسوفان و هنرشناسان از دیرگاه در این باره پژوهش کرده‌اند، آنها باور داشتند که هنر از فطرت بشر تراویده است. گفته‌اند که انسان به مقتضای نظام دنیای درون خود، دست به هنرآفرینی زده است و به بیان دیگر، هنرآفرینی محرکی درونی یا غریزی دارد و مانند دیگر فعالیت‌های حیاتی، برای حفظ زندگی انسانی ضرورتی طبیعی است. می‌توان گفت که هنر و آفرینش هنری توسط هنرمندان، از ذات زندگی اجتماعی می‌تراود و یکی از ضروریات حیات اجتماعی است و با تحولات جامعه متحول می‌شود.6 هرچند که هنر دشمنی دارد به نام جهالت اما هنرمندان آموزگاران جامعه خود هستند و قصدشان مخاطب قراردادن یک جامعه است و تلاش می‌کنند تا با خلق آثار هنری خود ملت‌ها را ترغیب به دیدن و مکاشفه کنند تا شاید با تجدید نظر در نوع بینش خود به تغییر در روش زندگانی، بر پایه تفکر و تعمق بیشتر در باب نیک‌اندیشی شاهد تغییرات باشند و اسباب قوام‌یافتگی فکری، فرهنگی و اجتماعی را برای جهانی زیباتر مهیا کنند. آنها به زیبایی جهان می‌اندیشند و به مردمانی زیبااندیش. هنرمندان می‌دانند که شور و شوق دیدن یک اثر هنری می‌تواند تغییراتی اساسی در بنیان فکری مردمان خود ایجاد کند تا جهانِ اندیشه را تغییر دهند.
در اینجا لازم است تأکید شود که همه ما به هنر نیازمندیم چنان‌که همه به طبیعت نیاز داریم، در هر دو تعادلی وجود دارد؛ ما به تماس ساده و خودمانی با هنر، نیازمندیم. دیگر نباید به گونه‌ای سخن بگوییم که گویی فقط شاهکارهای هنری اهمیت دارند. دیگر نباید به زبان جنگ درباره هنر حرف بزنیم. هنر از حیثی مهم و ریشه‌ای، از طبیعت تعالی می‌جوید و این توانایی هنر است که می‌تواند بارور کند بی‌آنکه بمیرد.7
توماس مان8 در کتاب دکتر فاوستوس9 عقیده دارد که هنر را باید از بند «تنهاماندن با برگزیدگان دانش‌اندوخته رهانید، زیرا عمر این برگزیدگان به زودی سپری خواهد شد ـ فی‌الواقع، هم‌اکنون هم سپری شده است ـ و آن‌گاه هنر کاملا تنها خواهد ماند و به تنهایی خواهد مُرد، مگر اینکه راهی به سوی مردم، یا اگر از جنبه رمانتیک کلام بکاهیم، راهی به سوی انسان‌ها بگشاید». اگر این امر تحقق یابد، هنر «بار دیگر خود را در مقام خدمت به اجتماع خواهد یافت، اجتماعی که به وسایلی بسیار ژرف‌تر از آموزش به صورت یکپارچه درآمده است، اجتماعی که دارای فرهنگ نباشد، بلکه خود فرهنگ باشد... هنری که با بشریت رابطه‌ای بسیار نزدیک دارد».10
اما نبایستی از نظر دور داشت که رهنمون‌شدن مردم به سوی لذت [بهره] بردن درست از هنر، یعنی بیدارکردن و انگیختن حس ادراک آنها و تأکید بر اهمیت حس مسئولیت اجتماعی هنرمند. معنای «مسئولیت» این نیست که هنرمند فرمان سلیقه مسلط را بپذیرد یا طبق امر فلان کس بنویسد، نقاشی کند یا آهنگ بسازد، بلکه معنایش این است که به جای کارکردن در خلأ، [خلوتگاه] در نظر داشته باشد که در غایت از جانب جامعه رسالت دارد.11 آنجاست که تعمق در آثار هنری احساساتی در ما به وجود می‌آورد و این امر یکی از دلایلی است که ما بر آثار هنری ارج می‌نهیم.12 آگاهی‌بخشی به جامعه جهانی و ایجاد زمینه‌ای قدرتمند برای تفکر و اندیشه، با خلق آثاری هنری و تأثیرگذار به انسان‌هایی که مایل‌اند جهان را زیبا ببینند و احساس کنند و بدانند که در چه دنیایی زندگی می‌کنند، از کجا می‌آیند و به کجا می‌روند، وظیفه‌ای سنگین و صدالبته ارزشمند را بر عهده هنر و هنرمند در ایجاد جهانی زیبا خواهد گذاشت.
پی‌نوشت‌ها
1- دورانت، ویل (۱۳۸۰)، تاریخ تمدن: مشرق‌زمین گاهواره تمدن، مترجم احمد آرام، ج ۱، علمی و فرهنگی، تهران، صص ۹۹-۱۰۰
2- Antigon نام یکی از شخصیت‌های نمایش‌نامه آنتیگونه نوشته سوفوکل تراژدی‌نویس مشهور یونان.
3- فیشر، ارنست (1358)، ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی، ترجمه فیروز شیروانلو، توس، تهران، ص ۱۶.
4- Tatarkiewicz
5- همان، ص 4.
6- آریان‌پور، امیرحسین (بی‌تا)، جامعه‌شناسی هنر، انجمن کتاب دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، تهران، ص ۷۶.
7- لینتُن، نوربرت (۱۳۸۳)، هنر مدرن، مترجم علی رامین، نی، تهران، ص ۴۲۵.
8- توماس مان افسانه فاوست را در یک زمینه قرن‌بیستمی، با استناد به زندگی خیالی آهنگ‌سازی آلمانی به نام آدرین لورکن روایت می‌کند.
9- دکتر فاستوس Doctor Faustus نمایش‌نامه‌ای تراژدی نوشته کریستوفر مارلو Christopher Marlow است.
10- فیشر، ارنست (۱۳۵۸)، ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی، مترجم فیروز شیروانلو، توس، تهران، ص ۲۹۶.
11- همان، ص ۳۰۰.
12- آلن، ریچارد، تروی، ملکم، (۱۳۸۳)، ویتگنشتاین؛ نظریه و هنر، مترجم فرزان سجودی، تهران، فرهنگستان هنر، ص ۱۳۶.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.