|

رادیوگرافی یک خانواده، ساخته فیروزه خسروانی

گل‌های پرپر‌شده

جهانبخش نورائی

گروه هنر: «رادیوگرافی یک خانواده» هشتمین ساخته فیروزه خسروانی به تهیه‌کنندگی مجید برزگر، چندی پیش مهم‌ترین جایزه ایدفا را به خود اختصاص داد؛ فیلمی که در رقابت با مهم‌ترین مستندهای سال در بخش اصلی این جشنواره مهم و معتبر مستند جهان، علاوه بر کسب عنوان بهترین فیلم بخش اصلی جشنواره، جایزه «استفاده خلاقانه از آرشیو» را هم از آن خود کرد. باوجود حضور قابل توجه سینماگران ایرانی در دوره‌های مختلف این جشنواره، نخستین باری است که فیلمی از سینمای ایران این جایزه مهم را کسب می‌کند. «رادیوگرافی یک خانواده» حال‌وهوای خاص خودش را دارد. در نگاه اول قصه از یک آلبوم خانوادگی آغاز می‌شود اما در ادامه کارگردان با استفاده از آرشیو غیررسمی تکه‌هایی از تاریخ معاصر ایران را به هم می‌چسباند. روایت جذاب کارگردان از چرایی و چگونگی ساخت این فیلم هم قابل‌تأمل است: «این فیلم پروژه زندگی من است». فرم و زیبایی‌شناسی و محتوای این مستند در نوع خود بدیع و متفاوت است. «رادیوگرافی یک خانواده» فیلمی نیست که بتوان به‌راحتی از آن چشم‌پوشی کرد و لایه‌های جامعه‌شناختی آن را نادیده گرفت. صحبت درباره چگونگی ساخت فیلم و نگاه خاص کارگردانش را به آینده موکول می‌کنیم که فیلم در ابعاد وسیع‌تر دیده شود. در ادامه به بهانه موفقیت بین‌المللی این مستند، نگاه دو منتقد و نظریه‌پرداز را درباره‌اش می‌خوانید.

از طلق رادیولوژی دو دسته از آدم‌ها استفاده می‌کنند: پزشکان برای تشخیص ناهنجاری‌های بدن به‌خصوص شکستگی استخوان و کلیدسازهای مشکل‌گشا برای بازکردن درهای بسته. (با کشیدن طلق لای شکاف باریک در که چشم عادی ممکن است آن را نبیند). رادیوگرافی یک خانواده، مستند داستانی فیروزه خسروانی، هر دو این هنرها را دارد. هم شکستگی را نشان می‌دهد و هم بازشدن دری را که به باغ حزن‌آلود خاطرات گشوده می‌شود. شکستگی و بازشدن در، هر دو، تمثیل جهانی بزرگ‌تر از چهاردیواری خانواده هم هستند. فیلم از جزء به کل می‌رسد و وصف‌حال بی‌شمار خانواده‌های دیگر می‌شود؛ اما جهان کوچک واقعی زن و شوهر این خانواده چنان به نرمی و با انصاف ترسیم می‌شود که شباهت‌ها و نگاه‌های آشکار و نهان به جهان پر‌تب‌و‌تاب آن‌سوی دیوار نیز به شکلی طبیعی و بدون غلو در متن داستان جا می‌افتند. عقیده و ارزش‌ها و دلبستگی‌های زن و مرد رفته‌رفته در برابر هم قرار می‌گیرند. باورهای هر دو‌ آنها اصالت دارد و ساختگی نیست. از درون آدم‌ها می‌جوشد و ناگزیر خانواده را با همه دلبستگی‌ها درگیر جنگ قدرتی می‌کند که جز جابه‌جاشدن جایگاه مرد و زن و جدایی روحی آنها سرانجامی ندارد. هر دو در این زندگی زناشویی که با محبت آغاز شد، گل‌هایی هستند که با وزش باد مخالف پرپر می‌شوند. پدر رفتار و باور غربی دارد، شاد و پرجنب‌و‌جوش است. در سوئیس درس خوانده و پزشک شده است. مادر مذهبی و خداترس و نگران افتادن به دام گناه است. در این میان، دختر آنها راوی بی‌طرفی است که دفتر رنگ‌و‌رو‌رفته ایام را باز می‌کند و همراه صدای مادر و پدر ماجراها و کشاکش‌ها را با متانت شرح می‌دهد. پدر در برابر پیشروی مادر چندان ایستادگی نمی‌کند؛ با ازدست‌دادن چیزهای دوست‌داشتنی‌اش ذره‌ذره در خود می‌خزد و با افسردگی آماده رفتن از جهانی می‌شود که دیگر مال او نیست.

از نگاه راوی، وصلت پدر و مادر با کشش و میل ظاهری شروع شده است. اولین جمله‌ای که در آغاز فیلم از او می‌شنویم، این است که «مادر با عکس پدر ازدواج کرد». پدر با یک نگاه که به همسر آینده‌اش انداخته و مادر با عکسی که از شوهر آینده‌اش به او نشان داده‌اند، همدیگر را می‌پسندند و پیمان زناشویی می‌بندند. اما عکس پرتره‌ای که در سفره عقد جایگزین جسم و نفس گرم داماد شده، از آینده‌ای سرد خبر می‌دهد. عکس‌ها در این فیلم ابزار و ربط‌دهنده نوعی پیوند تنش‌آمیز بین دو فرهنگ و باور متفاوت‌اند؛ و ترک‌برداشتن این وصلت در یک عصیان تدریجی خانگی، بازتاب گسترده ترس را هم‌‌زمان در کوچه و خیابان لبالب از طغیان و دگرگونی اجتماعی پیدا می‌کند. خانه و بیرون خانه دو جهان موازی‌اند که مانند آینه‌های تودرتو در هم منعکس می‌شوند. این عکس‌ها هستند که به کمک گفتار متن و دیالوگ‌های ساده پرمعنا، به شکل مهره‌های تسبیح حرف می‌زنند، خاطره‌انگیز می‌شوند، قصه را پیش می‌برند، با موسیقی تکلم می‌کنند، خاموش می‌شوند و سرانجام از هم می‌پاشند و تن به سوختن و تکه‌تکه‌شدن می‌دهند. پدر دل‌شکسته به‌آرامی در خواب از دنیا می‌رود و مادر باقی می‌ماند تا به کمک واکر چرخدارش راه برود و با پناه‌بردن به معبود قدسی همیشگی‌اش به خود آرامش بدهد و زندگی‌اش به این شکل و شیوه ادامه یابد. واکر در حد یک شئِ واقعی مانند عصای یک انسان کم‌توان عمل می‌کند، اما در همان حال نشانه نمادین زمین‌گیر‌شدن یک روح شورشی است و از فرجام زنی با عقاید سنتی‌اش حرف می‌زند که ورزش اسکی تحمیلی در کوه‌های برف‌گرفته سوئیس، به جسم و روحش لطمه زده است- آسیبی که تا آخر باقی می‌ماند و درمان‌ناپذیر است. این عکس با تخصص پدر که رادیولوژیست است، قرینه می‌شود و خمیدگی و اعوجاج ستون فقرات در همان حال که به‌طور واقعی در اندام کدبانوی خانه لانه کرده، به شکلی نمادین به یک جریان فکری و اجتماعی که مادر جزئی از آن است، گره می‌خورد و معنای عمومی‌تری پیدا می‌کند. مادر بعد از حادثه اسکی بارها می‌گفته که گویی کمرش دو‌پاره شده و حالا درمان هویت دوگانه و راحت جان را در فضای شفابخش انقلابی جست‌وجو می‌کند که انتظار می‌رود آرمان‌های آن برای التیام ستون فقرات روح سرکوب‌شده‌اش و رها‌شدن او از قید زخم‌های فرهنگ بیگانه به کمکش بیاید و به مدد پروردگار، گل افسرده در احساسات و شور و حال رومانتیک انقلابی از نو غنچه کند. البته این فرهنگ سنت‌شکن تنها در سوئیس نبود که او را محاصره کرد. در مدتی هم که به اجبار با همسرش در این کشور غربی ساکن بوده و نطفه دخترشان در همان‌جا شکل گرفت، مظاهر مدرنیسم غربی به‌سرعت در گوشه‌و‌کنار سرزمین مادری‌اش هم رخنه و نفوذ کرده و آب و خاک اجدادی‌اش شبیه ژنو شده بود. بااین‌همه، بخت با مادر آسیب‌دیده یار است و انگیزه عصیان او در بازگشت به ایران بستر مساعدی را برای سربرآوردن پیدا می‌کند که با شعارهای تند دکتر علی شریعتی، روز‌به‌روز بی‌پرواتر می‌شود و فنری که سال‌ها فشرده شده بود، به‌تدریج آماده بازشدن می‌شود. این فنر در درون خانواده است که به‌آرامی گشوده می‌شود و سرعت می‌گیرد، معادله قدرت به هم می‌خورد و مادر، پدر را که بیشتر وقت‌ها او را «موسیو» صدا می‌زند، به عقب‌نشینی غم‌انگیز می‌کشاند. جابه‌جایی اشیای خانه که با محوشدن دکوراسیون مورد علاقه پدر و سربرآوردن چیدمان دل‌پسند مادر توازن نیرو را به هم می‌زند، پیشروی مادر را مانند فتح پیاپی خاکریزها در صحنه نبرد تضمین می‌کند. رنگ‌های محیط خانه به خاکستری می‌گراید و نوعی حس ماتم و فقدان شور و ظرافت و عاطفه به سر و روی خانه پاشیده می‌شود. جریان جابه‌جایی اشیا و وسایل به‌گونه‌ای ست که بازسازی و ویرانی در هم تنیده می‌شوند و شعر م.آزاد را به یاد می‌آید که «من از این باران‌ها-می‌دانم- خانه ویران خواهد شد، ویران».
تحول زمانی به اوج می‌رسد که مادر برای تثبیت جایگاه نویافته‌اش با آن بخش از گذشته ناخوشایند و «گناه‌آمیز» خود خداحافظی می‌کند و عکس‌هایی را که از دید او نشان از معصیت و تن‌دادن به رفتار اجانب دارند، پاره می‌کند. کار مادر خواه‌ناخواه این حس را به وجود می‌آورد که انکار گذشته و سوزاندن یادگارهای آن در سطح زندگی زناشویی و در عرصه اجتماعی باید یکی از هدف‌ها و مزایای زیر و زبرکردن ارزش‌ها در سایه شوروشر انقلابی باشد. اینجاست که نقش راوی به‌تدریج پررنگ می‌شود و در برابر جریان زوال خانه و خط‌خوردن گذشته خاموش نمی‌ماند. راوی به میدان می‌آید و دست‌های کوچک او را می‌بینیم که دارد قطعه‌های پراکنده خاطرات و میراث خانواده از هم پاشیده را به هم وصل می‌کند و اگر تکه گمشده‌ای را نیابد به نیروی تخیل و آرزوی خود جاهای خالی عکس‌ها را با قلم ترمیم می‌کند. رنگ‌های سپید و سرخ و سبز با موسیقی پرشکوه دلنشین جایگزین فضای سرد و تهی می‌شوند و فضا جلوه‌ای پرنوید پیدا می‌کند. گویی این گذشته یک خانواده و یک سرزمین است که میل به بازشناختن آن بر فراموش‌کردن و به‌دورریختنش غلبه می‌کند. این همان کاری است که فرم و شیوه روایت فیلم هم با کنار یکدیگرگذاشتن تصویرهای بازیافته و فیلم‌های قدیمی رنگ‌و‌روباخته انجام می‌دهد و به گذشته حیات دوباره می‌بخشد تا با نگاهی متفاوت به آن خیره شویم و ببینیم در کجا قرار گرفته‌ایم. در پایان فیلم که آغاز دیگری است، زاویه دید تغییر می‌کند و دوربین از بالا، گویی از چشم ناپیدای تاریخ، به دختر می‌نگرد که در جامه سپید میان دریایی از عکس‌های تکه‌پاره‌شده دراز کشیده و در حال بازسازی و دمیدن روح زندگی در آنهاست. این نمای لطیف و زیبای تأثیرگذار می‌تواند بشارت تکاپوی امیدبخش نسلی تازه برای زنده‌کردن خانه و کاشانه‌ای باشد که با همه شادی‌ها و لحظه‌های خوش زودگذرش، در فرجام نه برای خود و نه برای ساکنان سرگشته‌اش ثمری جز تلخی و دم‌سردی نداشت.

گروه هنر: «رادیوگرافی یک خانواده» هشتمین ساخته فیروزه خسروانی به تهیه‌کنندگی مجید برزگر، چندی پیش مهم‌ترین جایزه ایدفا را به خود اختصاص داد؛ فیلمی که در رقابت با مهم‌ترین مستندهای سال در بخش اصلی این جشنواره مهم و معتبر مستند جهان، علاوه بر کسب عنوان بهترین فیلم بخش اصلی جشنواره، جایزه «استفاده خلاقانه از آرشیو» را هم از آن خود کرد. باوجود حضور قابل توجه سینماگران ایرانی در دوره‌های مختلف این جشنواره، نخستین باری است که فیلمی از سینمای ایران این جایزه مهم را کسب می‌کند. «رادیوگرافی یک خانواده» حال‌وهوای خاص خودش را دارد. در نگاه اول قصه از یک آلبوم خانوادگی آغاز می‌شود اما در ادامه کارگردان با استفاده از آرشیو غیررسمی تکه‌هایی از تاریخ معاصر ایران را به هم می‌چسباند. روایت جذاب کارگردان از چرایی و چگونگی ساخت این فیلم هم قابل‌تأمل است: «این فیلم پروژه زندگی من است». فرم و زیبایی‌شناسی و محتوای این مستند در نوع خود بدیع و متفاوت است. «رادیوگرافی یک خانواده» فیلمی نیست که بتوان به‌راحتی از آن چشم‌پوشی کرد و لایه‌های جامعه‌شناختی آن را نادیده گرفت. صحبت درباره چگونگی ساخت فیلم و نگاه خاص کارگردانش را به آینده موکول می‌کنیم که فیلم در ابعاد وسیع‌تر دیده شود. در ادامه به بهانه موفقیت بین‌المللی این مستند، نگاه دو منتقد و نظریه‌پرداز را درباره‌اش می‌خوانید.

از طلق رادیولوژی دو دسته از آدم‌ها استفاده می‌کنند: پزشکان برای تشخیص ناهنجاری‌های بدن به‌خصوص شکستگی استخوان و کلیدسازهای مشکل‌گشا برای بازکردن درهای بسته. (با کشیدن طلق لای شکاف باریک در که چشم عادی ممکن است آن را نبیند). رادیوگرافی یک خانواده، مستند داستانی فیروزه خسروانی، هر دو این هنرها را دارد. هم شکستگی را نشان می‌دهد و هم بازشدن دری را که به باغ حزن‌آلود خاطرات گشوده می‌شود. شکستگی و بازشدن در، هر دو، تمثیل جهانی بزرگ‌تر از چهاردیواری خانواده هم هستند. فیلم از جزء به کل می‌رسد و وصف‌حال بی‌شمار خانواده‌های دیگر می‌شود؛ اما جهان کوچک واقعی زن و شوهر این خانواده چنان به نرمی و با انصاف ترسیم می‌شود که شباهت‌ها و نگاه‌های آشکار و نهان به جهان پر‌تب‌و‌تاب آن‌سوی دیوار نیز به شکلی طبیعی و بدون غلو در متن داستان جا می‌افتند. عقیده و ارزش‌ها و دلبستگی‌های زن و مرد رفته‌رفته در برابر هم قرار می‌گیرند. باورهای هر دو‌ آنها اصالت دارد و ساختگی نیست. از درون آدم‌ها می‌جوشد و ناگزیر خانواده را با همه دلبستگی‌ها درگیر جنگ قدرتی می‌کند که جز جابه‌جاشدن جایگاه مرد و زن و جدایی روحی آنها سرانجامی ندارد. هر دو در این زندگی زناشویی که با محبت آغاز شد، گل‌هایی هستند که با وزش باد مخالف پرپر می‌شوند. پدر رفتار و باور غربی دارد، شاد و پرجنب‌و‌جوش است. در سوئیس درس خوانده و پزشک شده است. مادر مذهبی و خداترس و نگران افتادن به دام گناه است. در این میان، دختر آنها راوی بی‌طرفی است که دفتر رنگ‌و‌رو‌رفته ایام را باز می‌کند و همراه صدای مادر و پدر ماجراها و کشاکش‌ها را با متانت شرح می‌دهد. پدر در برابر پیشروی مادر چندان ایستادگی نمی‌کند؛ با ازدست‌دادن چیزهای دوست‌داشتنی‌اش ذره‌ذره در خود می‌خزد و با افسردگی آماده رفتن از جهانی می‌شود که دیگر مال او نیست.

از نگاه راوی، وصلت پدر و مادر با کشش و میل ظاهری شروع شده است. اولین جمله‌ای که در آغاز فیلم از او می‌شنویم، این است که «مادر با عکس پدر ازدواج کرد». پدر با یک نگاه که به همسر آینده‌اش انداخته و مادر با عکسی که از شوهر آینده‌اش به او نشان داده‌اند، همدیگر را می‌پسندند و پیمان زناشویی می‌بندند. اما عکس پرتره‌ای که در سفره عقد جایگزین جسم و نفس گرم داماد شده، از آینده‌ای سرد خبر می‌دهد. عکس‌ها در این فیلم ابزار و ربط‌دهنده نوعی پیوند تنش‌آمیز بین دو فرهنگ و باور متفاوت‌اند؛ و ترک‌برداشتن این وصلت در یک عصیان تدریجی خانگی، بازتاب گسترده ترس را هم‌‌زمان در کوچه و خیابان لبالب از طغیان و دگرگونی اجتماعی پیدا می‌کند. خانه و بیرون خانه دو جهان موازی‌اند که مانند آینه‌های تودرتو در هم منعکس می‌شوند. این عکس‌ها هستند که به کمک گفتار متن و دیالوگ‌های ساده پرمعنا، به شکل مهره‌های تسبیح حرف می‌زنند، خاطره‌انگیز می‌شوند، قصه را پیش می‌برند، با موسیقی تکلم می‌کنند، خاموش می‌شوند و سرانجام از هم می‌پاشند و تن به سوختن و تکه‌تکه‌شدن می‌دهند. پدر دل‌شکسته به‌آرامی در خواب از دنیا می‌رود و مادر باقی می‌ماند تا به کمک واکر چرخدارش راه برود و با پناه‌بردن به معبود قدسی همیشگی‌اش به خود آرامش بدهد و زندگی‌اش به این شکل و شیوه ادامه یابد. واکر در حد یک شئِ واقعی مانند عصای یک انسان کم‌توان عمل می‌کند، اما در همان حال نشانه نمادین زمین‌گیر‌شدن یک روح شورشی است و از فرجام زنی با عقاید سنتی‌اش حرف می‌زند که ورزش اسکی تحمیلی در کوه‌های برف‌گرفته سوئیس، به جسم و روحش لطمه زده است- آسیبی که تا آخر باقی می‌ماند و درمان‌ناپذیر است. این عکس با تخصص پدر که رادیولوژیست است، قرینه می‌شود و خمیدگی و اعوجاج ستون فقرات در همان حال که به‌طور واقعی در اندام کدبانوی خانه لانه کرده، به شکلی نمادین به یک جریان فکری و اجتماعی که مادر جزئی از آن است، گره می‌خورد و معنای عمومی‌تری پیدا می‌کند. مادر بعد از حادثه اسکی بارها می‌گفته که گویی کمرش دو‌پاره شده و حالا درمان هویت دوگانه و راحت جان را در فضای شفابخش انقلابی جست‌وجو می‌کند که انتظار می‌رود آرمان‌های آن برای التیام ستون فقرات روح سرکوب‌شده‌اش و رها‌شدن او از قید زخم‌های فرهنگ بیگانه به کمکش بیاید و به مدد پروردگار، گل افسرده در احساسات و شور و حال رومانتیک انقلابی از نو غنچه کند. البته این فرهنگ سنت‌شکن تنها در سوئیس نبود که او را محاصره کرد. در مدتی هم که به اجبار با همسرش در این کشور غربی ساکن بوده و نطفه دخترشان در همان‌جا شکل گرفت، مظاهر مدرنیسم غربی به‌سرعت در گوشه‌و‌کنار سرزمین مادری‌اش هم رخنه و نفوذ کرده و آب و خاک اجدادی‌اش شبیه ژنو شده بود. بااین‌همه، بخت با مادر آسیب‌دیده یار است و انگیزه عصیان او در بازگشت به ایران بستر مساعدی را برای سربرآوردن پیدا می‌کند که با شعارهای تند دکتر علی شریعتی، روز‌به‌روز بی‌پرواتر می‌شود و فنری که سال‌ها فشرده شده بود، به‌تدریج آماده بازشدن می‌شود. این فنر در درون خانواده است که به‌آرامی گشوده می‌شود و سرعت می‌گیرد، معادله قدرت به هم می‌خورد و مادر، پدر را که بیشتر وقت‌ها او را «موسیو» صدا می‌زند، به عقب‌نشینی غم‌انگیز می‌کشاند. جابه‌جایی اشیای خانه که با محوشدن دکوراسیون مورد علاقه پدر و سربرآوردن چیدمان دل‌پسند مادر توازن نیرو را به هم می‌زند، پیشروی مادر را مانند فتح پیاپی خاکریزها در صحنه نبرد تضمین می‌کند. رنگ‌های محیط خانه به خاکستری می‌گراید و نوعی حس ماتم و فقدان شور و ظرافت و عاطفه به سر و روی خانه پاشیده می‌شود. جریان جابه‌جایی اشیا و وسایل به‌گونه‌ای ست که بازسازی و ویرانی در هم تنیده می‌شوند و شعر م.آزاد را به یاد می‌آید که «من از این باران‌ها-می‌دانم- خانه ویران خواهد شد، ویران».
تحول زمانی به اوج می‌رسد که مادر برای تثبیت جایگاه نویافته‌اش با آن بخش از گذشته ناخوشایند و «گناه‌آمیز» خود خداحافظی می‌کند و عکس‌هایی را که از دید او نشان از معصیت و تن‌دادن به رفتار اجانب دارند، پاره می‌کند. کار مادر خواه‌ناخواه این حس را به وجود می‌آورد که انکار گذشته و سوزاندن یادگارهای آن در سطح زندگی زناشویی و در عرصه اجتماعی باید یکی از هدف‌ها و مزایای زیر و زبرکردن ارزش‌ها در سایه شوروشر انقلابی باشد. اینجاست که نقش راوی به‌تدریج پررنگ می‌شود و در برابر جریان زوال خانه و خط‌خوردن گذشته خاموش نمی‌ماند. راوی به میدان می‌آید و دست‌های کوچک او را می‌بینیم که دارد قطعه‌های پراکنده خاطرات و میراث خانواده از هم پاشیده را به هم وصل می‌کند و اگر تکه گمشده‌ای را نیابد به نیروی تخیل و آرزوی خود جاهای خالی عکس‌ها را با قلم ترمیم می‌کند. رنگ‌های سپید و سرخ و سبز با موسیقی پرشکوه دلنشین جایگزین فضای سرد و تهی می‌شوند و فضا جلوه‌ای پرنوید پیدا می‌کند. گویی این گذشته یک خانواده و یک سرزمین است که میل به بازشناختن آن بر فراموش‌کردن و به‌دورریختنش غلبه می‌کند. این همان کاری است که فرم و شیوه روایت فیلم هم با کنار یکدیگرگذاشتن تصویرهای بازیافته و فیلم‌های قدیمی رنگ‌و‌روباخته انجام می‌دهد و به گذشته حیات دوباره می‌بخشد تا با نگاهی متفاوت به آن خیره شویم و ببینیم در کجا قرار گرفته‌ایم. در پایان فیلم که آغاز دیگری است، زاویه دید تغییر می‌کند و دوربین از بالا، گویی از چشم ناپیدای تاریخ، به دختر می‌نگرد که در جامه سپید میان دریایی از عکس‌های تکه‌پاره‌شده دراز کشیده و در حال بازسازی و دمیدن روح زندگی در آنهاست. این نمای لطیف و زیبای تأثیرگذار می‌تواند بشارت تکاپوی امیدبخش نسلی تازه برای زنده‌کردن خانه و کاشانه‌ای باشد که با همه شادی‌ها و لحظه‌های خوش زودگذرش، در فرجام نه برای خود و نه برای ساکنان سرگشته‌اش ثمری جز تلخی و دم‌سردی نداشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.