|

در حاشیه نمایشگاه سولماز حشمتی در گالری هوم

لایه‌های درهم تنیده شهر

مرجان تاج‌الدینی

جادوی شهر از نخستین روزهای مفهوم مدرنش جذاب بوده. از همان زمانی که شارل بودلر شهر را از دریچه درکی شاعرانه می‌بیند، وسوسه‌اش جذاب بوده. انگار تا همین امروز هم اغلب مصداق‌های زندگی مدرن با قلم بودلر نقاشی می‌شوند. خوشبین به شهر، به ساختمان‌ها، به زندگی مدرن. به زیبایی مرموزی که او در پس زشتی شهر مدرن جست‌‌وجو می‌کرد. انگار هنوز هم به آخرین بقایای این زیبایی امیدواریم. شهر چیزی ا‌ست، جایی ا‌ست قابل‌معاشقه و خاطره‌بازی. به همان اندازه تلخ و سخت. پر از اضطراب و سرگشتگی. از اصلی‌ترین المان‌های شهر مدرن ساختمان‌ها هستند. زیبارویان دلهره‌آور ساخت دست انسان. پناهش. جایی که بیشترین اوقاتش را احتمالا در آن می‌گذراند. برای او که خانه‌نشینی‌ بر پرسه‌زنی‌اش در شهر می‌چربد، پنجره خانه چشم است برای دیدن شهر. هرچه این ساختمان به آسمان نزدیک‌تر باشد و به قول بنیامین بهای سنگین دگرگونی شهر با تجربه همسایگی‌های بیشتر پرداخته شده باشد، زاویه چشم‌های مشترکی از ورای پنجره‌های یک ساختمان، شهر را می‌بیند. این پنجره‌ها می‌توانند شاهد سیگار صاحب‌خانه‌ای باشند که همراه با خستگی‌اش دود می‌شود و به هوا می‌رود، یا چشم دختربچه‌ای باشند که از این دریچه هواپیمای جنگی دیده. پرده را که کنار می‌زده آسمان سرخ خونبار همان‌جا در افق نگاهش می‌ایستاده. سولماز حشمتی در مجموعه «بام» می‌کوشد پنجره‌های ساختمان‌ها را چشم کند و جهان کودکی‌اش را از ورای آن به ما بنمایاند. این چشم، ظاهرا روایتگر زندگی‌ است. اما لباس‌های پهن‌شده بر بند رخت، پرده‌‌ای که کنار رفته و صندلی‌هایی که به‌نظر منتظرند ماه را به کسی نشان دهند، معدود نشانه‌های وجود زندگی‌اند. در این مدرنیت صلب سنگی، انسان حضور ندارد. گویی تماشاگر فیلمی‌ هستیم از زندگی شهری در زمانی حدود دهه60 خورشیدی؛ بدون بازیگر. پنجره‌ها هم بدون ذره‌ای سخاوت درون خانه‌ها را لو نمی‌دهند. عادت تاریخی‌، دیدن فضاهای داخلی‌ است در نقاشی. نقاشی که کنجی برای خود اختیار می‌کرده، بخشی از شخصیتش را هم همان‌جا می‌گذاشته و افق نگاهش در همان‌جا گشت می‌زده. اما کم‌کم که شهر مهم می‌شود، در آثار امپرسیونیست‌ها یا ادوارد هاپر مثلا، سه پایه از کنج اتاق خارج می‌شود و افق نگاه نقاش از خلوتش.
در این نقاشی‌ها شهر همین ساختمان‌هاست. همین تن‌های بیگانه‌ با جان شهر. با کمترین ردپا از تعامل با انسان و تاکید بر پنجره، حصارهای فلزی، تیرها و سیم‌های برق، بلوک‌های سیمانی و رنگ‌های تیره پس‌زمینه. استفاده از تکنیک ترکیب مواد، ترفندی بوده برای واقعی‌ترکردن سردی و تلخی فضا. بر باورپذیرترکردن غیاب روح انسانی. رویارویی مستقیم مخاطب با مواد، گویی او را در مقابل انبوهی واقعی از ساختمان‌هایی آشنا قرار می‌دهد. طوری که بیننده می‌خواهد دست بکشد و زبری بلوک‌های سیمانی را لمس کند. می‌خواهد به شیشه‌ها بکوبد و ساکنان خواب‌زده خانه‌ها را بیدار کند. هیچ بعید نیست به بودن‌شان تردید کند. انتخاب تخته سخت و خشک به جای بوم، انگار کوشیده جایی برای امید باقی نگذارد. اما با وجود تمام نشانه‌های منفی، رنگ‌های روشن و حتی شاد در این آثار، از قرمزهای خوش‌آب‌ورنگ تا لباس‌های رنگارنگ آویزان بر بند رخت، هم بر جذابیت بصری کارها افزوده و هم می‌تواند در نگاه نخست روایتی به کل متضاد را در بیننده تداعی کند. شهر، لایه‌های درهم ‌تنیده است. لایه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی در زیر پوست تب‌دار شهر زندگی می‌کنند. حتی گاهی در یک محله. در یک آپارتمان. گاهی این لایه‌ها بر هم انبار می‌شوند و چون تب‌خالی، بر چهره شهر می‌مانند. گاهی هم چون دملی می‌ترکند و از جایی بیرون می‌زنند؛ از درون تابلویی مثلا. در ساختمان‌های سولماز حشمتی، در پشت هر پنجره‌ای لایه‌ای از اجتماع جاری است که خودش را بر ما آشکار نمی‌کند. طبقه‌های برهم چیده‌شده‌ و بام‌های مطبق، دیوارهای فرورفته و بیرون زده در بندبازی سیم‌های برق و بازیگوشی کولرهای آبی و گازی یادآور همین لایه‌لایه‌بودن است و ترفند هنرمند برای مطمئن‌کردن بیننده، استفاده از تکنیک کلاژ است؛ لایه‌های کاغذ و چسب و مواد مختلف. در یک لایه، آسمان سرخ عمیق بر تخته‌ها جا خوش کرده، در لایه دیگر ساختمان‌های روشن اما زنگارگرفته، با پنجره‌ها و میله‌هایی متراکم، از مواد مختلف و در لایه‌ای دیگر همان لباس‌ها و کولرها، هلیکوپتر و دوچرخه و اشیایی که در میان گردِ مرگِ پاشیده بر این محل، روزنه‌ای به زندگی باز می‌کنند. تصویری دور و بعید از آنچه که تداعی‌گر خاطره یک کودک باشد. بی‌هیچ نشانی از بازی. از بادبادک و هم‌بازی‌ها. می‌شود حتی صدای آژیر خطر را از درون قرمزهای عمیق شنید. طنین عبارت «پناه بگیرید» را. حتما در این تصویر کودکانه آدم‌ها در پشت حفاظ پنجره‌ها پناه گرفته‌اند. ترس‌شان حناق شده در گلو و جایی بهتر از این بلوک‌های سیمانی و سنگی برای پناه نمانده. شاید هم خانه‌ها را به مقصد پناهگاهی امن‌تر ترک کرده‌اند. عجیب است که اینها تصویر چشم یک کودک باشد. قطع کوچک آثار کوشیده به باورپذیری‌اش کمک کند. انگار تابلوها به اندازه قد همان کودک قد کشیده؛ به اندازه افق نگاهش. خاطره‌ها با کودک مانده. تا 30سالگی‌اش. ننگ خاطره‌های تلخ مشترک کودکان دهه60 به این زودی‌ها (شاید هم هرگز) پاک نمی‌شود؛ نسلی که در هیچ مقطعی نتوانست به اندازه سنش دنیا را ببیند. همیشه باید جلوتر می‌بود. بزرگ‌تر. پخته‌تر. باید جنگ را می‌فهمید. خشونت را لمس می‌کرد. به سیاق تمام کودکانه‌ها از کسی شکلات و اسباب‌بازی طلب نمی‌کرد. همین که آسمان سرخ عمیقش خوشرنگ باقی می‌ماند؛ همین که هلیکوپتری شیشه‌ها را از پشت حفاظ‌هایشان با صدایی مهیب نمی‌لرزاند؛ همین که دوچرخه در کوچه، و صندلی‌ها در مهتابی سرجایشان می‌ماندند؛ رویای کودک تکمیل می‌شد.
جادوی شهر از نخستین روزهای مفهوم مدرنش جذاب بوده. از همان زمانی که شارل بودلر شهر را از دریچه درکی شاعرانه می‌بیند، وسوسه‌اش جذاب بوده. انگار تا همین امروز هم اغلب مصداق‌های زندگی مدرن با قلم بودلر نقاشی می‌شوند. خوشبین به شهر، به ساختمان‌ها، به زندگی مدرن. به زیبایی مرموزی که او در پس زشتی شهر مدرن جست‌‌وجو می‌کرد. انگار هنوز هم به آخرین بقایای این زیبایی امیدواریم. شهر چیزی ا‌ست، جایی ا‌ست قابل‌معاشقه و خاطره‌بازی. به همان اندازه تلخ و سخت. پر از اضطراب و سرگشتگی. از اصلی‌ترین المان‌های شهر مدرن ساختمان‌ها هستند. زیبارویان دلهره‌آور ساخت دست انسان. پناهش. جایی که بیشترین اوقاتش را احتمالا در آن می‌گذراند. برای او که خانه‌نشینی‌ بر پرسه‌زنی‌اش در شهر می‌چربد، پنجره خانه چشم است برای دیدن شهر. هرچه این ساختمان به آسمان نزدیک‌تر باشد و به قول بنیامین بهای سنگین دگرگونی شهر با تجربه همسایگی‌های بیشتر پرداخته شده باشد، زاویه چشم‌های مشترکی از ورای پنجره‌های یک ساختمان، شهر را می‌بیند. این پنجره‌ها می‌توانند شاهد سیگار صاحب‌خانه‌ای باشند که همراه با خستگی‌اش دود می‌شود و به هوا می‌رود، یا چشم دختربچه‌ای باشند که از این دریچه هواپیمای جنگی دیده. پرده را که کنار می‌زده آسمان سرخ خونبار همان‌جا در افق نگاهش می‌ایستاده. سولماز حشمتی در مجموعه «بام» می‌کوشد پنجره‌های ساختمان‌ها را چشم کند و جهان کودکی‌اش را از ورای آن به ما بنمایاند. این چشم، ظاهرا روایتگر زندگی‌ است. اما لباس‌های پهن‌شده بر بند رخت، پرده‌‌ای که کنار رفته و صندلی‌هایی که به‌نظر منتظرند ماه را به کسی نشان دهند، معدود نشانه‌های وجود زندگی‌اند. در این مدرنیت صلب سنگی، انسان حضور ندارد. گویی تماشاگر فیلمی‌ هستیم از زندگی شهری در زمانی حدود دهه60 خورشیدی؛ بدون بازیگر. پنجره‌ها هم بدون ذره‌ای سخاوت درون خانه‌ها را لو نمی‌دهند. عادت تاریخی‌، دیدن فضاهای داخلی‌ است در نقاشی. نقاشی که کنجی برای خود اختیار می‌کرده، بخشی از شخصیتش را هم همان‌جا می‌گذاشته و افق نگاهش در همان‌جا گشت می‌زده. اما کم‌کم که شهر مهم می‌شود، در آثار امپرسیونیست‌ها یا ادوارد هاپر مثلا، سه پایه از کنج اتاق خارج می‌شود و افق نگاه نقاش از خلوتش.
در این نقاشی‌ها شهر همین ساختمان‌هاست. همین تن‌های بیگانه‌ با جان شهر. با کمترین ردپا از تعامل با انسان و تاکید بر پنجره، حصارهای فلزی، تیرها و سیم‌های برق، بلوک‌های سیمانی و رنگ‌های تیره پس‌زمینه. استفاده از تکنیک ترکیب مواد، ترفندی بوده برای واقعی‌ترکردن سردی و تلخی فضا. بر باورپذیرترکردن غیاب روح انسانی. رویارویی مستقیم مخاطب با مواد، گویی او را در مقابل انبوهی واقعی از ساختمان‌هایی آشنا قرار می‌دهد. طوری که بیننده می‌خواهد دست بکشد و زبری بلوک‌های سیمانی را لمس کند. می‌خواهد به شیشه‌ها بکوبد و ساکنان خواب‌زده خانه‌ها را بیدار کند. هیچ بعید نیست به بودن‌شان تردید کند. انتخاب تخته سخت و خشک به جای بوم، انگار کوشیده جایی برای امید باقی نگذارد. اما با وجود تمام نشانه‌های منفی، رنگ‌های روشن و حتی شاد در این آثار، از قرمزهای خوش‌آب‌ورنگ تا لباس‌های رنگارنگ آویزان بر بند رخت، هم بر جذابیت بصری کارها افزوده و هم می‌تواند در نگاه نخست روایتی به کل متضاد را در بیننده تداعی کند. شهر، لایه‌های درهم ‌تنیده است. لایه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی در زیر پوست تب‌دار شهر زندگی می‌کنند. حتی گاهی در یک محله. در یک آپارتمان. گاهی این لایه‌ها بر هم انبار می‌شوند و چون تب‌خالی، بر چهره شهر می‌مانند. گاهی هم چون دملی می‌ترکند و از جایی بیرون می‌زنند؛ از درون تابلویی مثلا. در ساختمان‌های سولماز حشمتی، در پشت هر پنجره‌ای لایه‌ای از اجتماع جاری است که خودش را بر ما آشکار نمی‌کند. طبقه‌های برهم چیده‌شده‌ و بام‌های مطبق، دیوارهای فرورفته و بیرون زده در بندبازی سیم‌های برق و بازیگوشی کولرهای آبی و گازی یادآور همین لایه‌لایه‌بودن است و ترفند هنرمند برای مطمئن‌کردن بیننده، استفاده از تکنیک کلاژ است؛ لایه‌های کاغذ و چسب و مواد مختلف. در یک لایه، آسمان سرخ عمیق بر تخته‌ها جا خوش کرده، در لایه دیگر ساختمان‌های روشن اما زنگارگرفته، با پنجره‌ها و میله‌هایی متراکم، از مواد مختلف و در لایه‌ای دیگر همان لباس‌ها و کولرها، هلیکوپتر و دوچرخه و اشیایی که در میان گردِ مرگِ پاشیده بر این محل، روزنه‌ای به زندگی باز می‌کنند. تصویری دور و بعید از آنچه که تداعی‌گر خاطره یک کودک باشد. بی‌هیچ نشانی از بازی. از بادبادک و هم‌بازی‌ها. می‌شود حتی صدای آژیر خطر را از درون قرمزهای عمیق شنید. طنین عبارت «پناه بگیرید» را. حتما در این تصویر کودکانه آدم‌ها در پشت حفاظ پنجره‌ها پناه گرفته‌اند. ترس‌شان حناق شده در گلو و جایی بهتر از این بلوک‌های سیمانی و سنگی برای پناه نمانده. شاید هم خانه‌ها را به مقصد پناهگاهی امن‌تر ترک کرده‌اند. عجیب است که اینها تصویر چشم یک کودک باشد. قطع کوچک آثار کوشیده به باورپذیری‌اش کمک کند. انگار تابلوها به اندازه قد همان کودک قد کشیده؛ به اندازه افق نگاهش. خاطره‌ها با کودک مانده. تا 30سالگی‌اش. ننگ خاطره‌های تلخ مشترک کودکان دهه60 به این زودی‌ها (شاید هم هرگز) پاک نمی‌شود؛ نسلی که در هیچ مقطعی نتوانست به اندازه سنش دنیا را ببیند. همیشه باید جلوتر می‌بود. بزرگ‌تر. پخته‌تر. باید جنگ را می‌فهمید. خشونت را لمس می‌کرد. به سیاق تمام کودکانه‌ها از کسی شکلات و اسباب‌بازی طلب نمی‌کرد. همین که آسمان سرخ عمیقش خوشرنگ باقی می‌ماند؛ همین که هلیکوپتری شیشه‌ها را از پشت حفاظ‌هایشان با صدایی مهیب نمی‌لرزاند؛ همین که دوچرخه در کوچه، و صندلی‌ها در مهتابی سرجایشان می‌ماندند؛ رویای کودک تکمیل می‌شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.